مقاله با موضوع شعر، عربی، دریا، کتاب، جاهلی، ترجمه، شاعران، توصیف

تحقیق
سالانه در کشور ما کتاب‌ها و متون بسیاری از زبان‌های مختلف به فارسی ترجمه می‌شوند؛ که از میان ترجمه عربی به فارسی و بالعکس سهم اندکی را از آن خود کرده؛ در صورتی که ترجمه، مهّم‌ترین راه بهره‌مندی از دانش و تمدن دیگر ملّت‌ها است؛ و در میان علوم انسانی از اهمیّت بسزایی برخوردار است.
از طرف دیگر با اینکه کتاب‌ها و مقالات فراوانی در زمینه شعر عربی نگاشته شد، و از زوایای مختلف آن را مورد بررسی قرار داده‌اند؛ امّا متاسفانه کمتر پژوهشی می‌بینیم که مفصلاً به «توصیف دریا و مظاهر آن» در شعر عربی بپردازد؛ و این امر آنچنان که مورد توّجه محققان غیر عرب بوده، مورد توّجه پژوهش‌گران قدیم و جدید عرب قرار نگرفته است؛ و این بُعد مهّم از شعر هنوز ناشناخته باقی مانده است؛ و کتابخانه‌های عربی کتاب‌های جدید را با این موضوع از دست داده است. حسب اطلاعات و بررسی‌های بنده در این زمینه، به جز کتاب «حدیث السندباد القدیم» نوشته دکتر حسین فوزی، و «ابن ماجد الملاّح» نوشته دکتر أنور عبد العلیم، و «ادب البحر» نوشته دکتر احمد محمّد عطیّه و کتاب دیگری از دکتر محمّد یاسمین حمدی کتابی دیگر در این زمینه نوشته نشده؛ جز محدود مقالاتی که به صورت مختصر به این به موضوع پرداخته‌اند؛ و هنوز بسیاری از میراث ادب عربی در باره عالم دریا چون داستان‌های تاجران عرب و اخبار آنها به خاطر پراکندگی در کتابخانه‌های مختلف اروپایی دور از دسترس پژوهش‌گران عرب قرار دارند. لذا این کتاب مهّم‌ترین منبع در این موضوع به شمار می‌آید؛ از این‌رو ترجمه این کتاب را وجهه همّت خود قرار داده، تا اثری ارزشمند را با موضوعی جدید به زبان فارسی ارائه داده و با این کار، سهمی _ هرچند کوچک _ در خدمت به دو زبان فارسی و عربی داشته باشد.
سابقه و پیشینه تحقیقاین کتاب مجموعه‌ای مفید در باره توصیف دریا و اثر آن در شعر عربی به شمار می‌رود. هر چند کتب و مقالات انگشت‌‌شماری در این موضوع نگاشته شده، ولی هیچ یک به تفصیل به این مسأله نپرداخته؛ لذا این کتاب منبعی مهّم در این زمینه می‌باشد. کتاب حاضر تا کنون به فارسی ترجمه یا شرح داده نشده، و هیچ مقاله یا پژوهشی در باره آن صورت نگرفته؛ و این تحقیق اولین تلاش در زمینه این اثر به زبان فارسی است.
تعریف مسأله و بیان سوال‌های اصلی تحقیقفن وصف یکی از قدیمی‌ترین و مهّم‌ترین اغراض شعر عربی است؛ و آن پایه و اساس شعر عربی محسوب می‌شود؛ زیرا اغراض دیگر شعر عربی چون مدح و هجا و… نیز وصف است. بنا بر این تمام فنون شعری دیگر در وصف داخل می‌شوند، ولی وصف به صورت مستقل به کار گرفته نمی‌شد؛ و می‌توان گفت که توصیف دریا و مظاهر آن از زمان نشأت شعر وجود داشته؛ و یکی از موضوعات مهّم شعر عربی بوده؛ ولی تا کنون آنچنان که باید، شناخته نشده است؛ و هنوز نظراتی سلب و ایجاب از طرف برخی از پژوهشگران عرب و غیر عرب بیان می‌شود. از این‌رو نویسنده از این نگاه به موضوع می‌پردازد، که اعراب قدیم دریا را شناخته؛ و از آن در ادب خویش الهام گرفته؛ و این موضوع را با آوردن شواهد شعری از شاعران جاهلی اثبات می‌کند. سپس موضوعات وصف دریا و اثر آن را تا پایان عصر عباسی دوم از اشعار شاعران مشهور هر دوره استخراج و دسته بندی می‌کند.
نگارنده در این تحقیق پس از ترجمه این اثر کوشیده تا با بررسی منابع تاریخی و ادبی و از تاریخ قرآن این موضوع را اثبات نماید؛ و سپس به نقد و بررسی کتاب بپردازد، و مطالبی ارائه دهد که در روشن شدن مسأله مفید واقع شوند. در باب نخست پژوهش حاضر تلاش شده تا به سؤالات زیر پاسخ داده شود.
1.ضرورت ترجمه این اثر چیست؟
2. کتاب مورد از زوایای گوناگون دارای چه ویژگی‌هایی است؟
3. آیا شاعران دوره جاهلی از دریا آگاه بوده‌اند و شعر آنها دارای تصاویر دریا و رود است؟
4. آیا روند توصیف دریا و تاثیر پذیری از آن در شعر شاعران پس از جاهلی روند رو به تکاملی داشته؟
5. آیا نویسنده تمام موضوعات و تصاویر گوناگون دریا را در شعر عربی بیان و دسته بندی نموده است؟
فرضیه‌های تحقیق1.شاعران جاهلی کاملاً از دریا آگاهی داشته؛ و شعر آنها دارای تصاویر گوناگونی از دریا و رود می‌باشد.
2. به نظر نویسنده روند توصیف دریا و تاثیر پذیری از آن در شعر شاعران پس از جاهلی روند رو به تکاملی داشته است.
3. نویسنده تمام موضوعات و تصاویر گوناگون دریا را در شعر عربی از جاهلی تا پایان عصر عباسی دوم بیان؛ و سپس آنها را دسته بندی نموده است.
اهداف تحقیقنگارنده از ترجمه و بررسی کتاب حاضر اهداف زیر را دنبال می‌کند:
1. ترجمه و بررسی یک اثر ارزشمند که موضوعی مهّم و ناشناخته از شعر عربی را کشف می‌کند؛ و ارائه خدمتی ناچیز به دو زبان عربی و فارسی.
2. شناساندن مجموعه‌ای کامل در زمینه توصیف دریا و اثر آن در شعر عربی به دانش‌پژوهان ادب عربی و فارسی؛ تا بدین واسطه راهی فرا روی آنها گشوده گردد؛ و با افزودن و تکمیل این پروژه زمینه آشنایی و درک هر چه بهتر شعر عربی و موضوعات آن را فراهم نمایند.
3. این پژوهش مدخل و مطالعه‌ای مقدماتی برای پژوهش‌های بعدی در باره اثر دریا در شعر عربی به شمار می‌رود؛ تا اینکه مطالبی که به صورت مختصر بیان گردیده را به تفصیل بررسی نمایند؛ و به نتایجی مهّم‌تری دست یابند.
4. بررسی جایگاه دریا و رود در نزد شاعران عرب و تاثیر پذیری ادب و شعر عربی از زمان نشأت تا پایان دوره عباسی دوم.
بیان روش تحقیقاز آنجا که این کتاب منبعی مهّم در باره دریا در شعر عربی به شمار می‌رود، و همچنین علاقه فراوانی به ترجمه داشته‌ایم، ترجمه و بررسی این کتاب را به عنوان موضوع پایان نامه خود برگزید‌ه‌ایم.
مترجم ابتدا متن کتاب را مورد مطالعه قرار داده؛ و با مراجعه به کتب لغتی چون «لسان العرب» معنای مناسبی را برای واژه‌ها انتخاب کرده؛ و چون بخش عمده کتاب شعر بوده، در ابتدا ترجمه آن دشوار می‌نمود؛ بنا بر این در ترجمه ابیات تلاش شده به خود دیوان‌ها و یا مجموعه‌های شعری مراجعه شود. در ترجمه ابیات مبهم سعی بر آن بوده که به شروح متعدد رجوع شود؛ و از توضیحات شارحین بهره کافی را ببرد؛ و مناسب‌ترین معنا و نزدیک‌ترین احتمالات برگزیده شود. در پانوشت لغات دشوار به طور کامل شرح داده شد؛ در زیر ابیات ترجمه آنها و گاه مفهوم آنها در داخل پرانتز نوشته شد؛ و شواهد شعری به کار رفته به منابع معتبر ارجاع داده شده؛ و برخی از واژه‌های نامناسب ابیات برحسب منابع مراجعه شده، و بر این اساس که با معنای ابیات متناسب‌ترند جایگزین شدند؛ و ابیات به طور کامل حرکات گذاری شده؛ در ترجمه متن سعی بر آن بوده تا با وفاداری به متن، روانی و شیوایی عبارات بر التزام بر الفاظ مقدم داشته شود. همچنین اسماء جغرافیایی و اشخاص شرح داده شده؛ و پس از ترجمه کتاب به بررسی کتاب پرداخته‌ایم؛ و تا حدّ امکان آراء نویسنده و شیوه وی را در تألیف و برخورد با موضوع توضیح داده‌ایم.
فصل اول: کلیاتمقدمه‌ای تحلیلی بر کتاب«البحر» در دیدگاه دانشمندان عربی به معنای آب بسیار است چه اینکه آن شور یا شیرین باشد؛ و غالباً بر آب شور اطلاق می‌گردد؛ و جمع آن «أبْحُر، بُحُور و بِحار» است. ابن رشیق «وصف» را در اصل به معنای «کشف و اظهار» می‌داند. در «لسان العرب» «وَصَفَ الشیءَ له: حلاّه» یعنی آن چیز را برای او آراسته کرد. وصف در ادب: «روشی ادبی یا شعری یا نثری است که طبیعت را به وصف و نمایش در می‌آورد؛ و آن را آنگونه که ادیب دیده، و در ذهن او می‌آید، بیان می‌کند». قدامه بن جعفر «وصف» را «بیان احوال و شکل هر چیزی می‌داند» و احمد بن فارس به نقل از خلیل بن احمد فراهیدی (ت 175هـ) در تفاوت میان صفت و نعت گفته است، که نعت تنها در خوبی‌ها و مدح است؛ امّا وصف شامل مدح و ذمّ است. از آنجا که شاعران آنچه را دوست دارند و به تصویر می‌کشند، پس توصیف آنها به مدح شبیه‌تر است؛ و آنچه را که دوست ندارند، بیان می‌کنند؛ پس توصیف آنها به هجا نزدیک‌تر است؛ و نقّادان فن و ادب این غرض از اغراض شعری را وصف می‌نامند نه نعت.
«حاوی ایلیا سلیم» در کتاب خود «فن الوصف و تطوّره فى الشعر العربی» وصف را به سه نوع نقلی یا روایی، مادی یا حسی و وجدانی یا عاطفی دسته تقسیم می‌کند، و هریک را شرح می‌دهد.
وصف در شعر جاهلی غرض مستقلی نبود؛ بلکه شاعر آن را ابزاری برای رسیدن به هدف اصلی خود به کار می‌برد، تا اینکه بتواند عواطف و احساسات مخاطب را تحریک کند.
مهّم‌ترین موضوعات وصف در جاهلی وصف اطلال، شتر و اسب بود؛ و توصیف شتر و تشبیه آن به کشتی، تشبیه رایجی نزد شاعران جاهلی بود. امّا موضوع دریا و کشتی بیشتر بر زبان شاعران ساکن سواحل که با دریا و کشتی ارتباط داشتند، جاری شده که به صورت غیر مستقل و پراکنده در اشعار جاهلی آمده است.
در عصر اموی به خاطر اختلافات سیاسی

متن کامل در سایت homatez.com