مقاله با موضوع شعر، عربي، دريا، كتاب، جاهلي، ترجمة، شاعران، توصيف

تحقيق
سالانه در كشور ما كتاب‌ها و متون بسياري از زبان‌هاي مختلف به فارسي ترجمه مي‌شوند؛ كه از ميان ترجمة عربي به فارسي و بالعكس سهم اندكي را از آن خود كرده؛ در صورتي كه ترجمه، مهّم‌ترين راه بهره‌مندي از دانش و تمدن ديگر ملّت‌ها است؛ و در ميان علوم انساني از اهميّت بسزايي برخوردار است.
از طرف ديگر با اينكه كتاب‌ها و مقالات فراواني در زمينة شعر عربي نگاشته شد، و از زواياي مختلف آن را مورد بررسي قرار داده‌اند؛ امّا متاسفانه كمتر پژوهشي مي‌بينيم كه مفصلاً به «توصيف دريا و مظاهر آن» در شعر عربي بپردازد؛ و اين امر آنچنان كه مورد توّجه محققان غير عرب بوده، مورد توّجه پژوهش‌گران قديم و جديد عرب قرار نگرفته است؛ و اين بُعد مهّم از شعر هنوز ناشناخته باقي مانده است؛ و كتابخانه‌هاي عربي كتاب‌هاي جديد را با اين موضوع از دست داده است. حسب اطلاعات و بررسي‌هاي بنده در اين زمينه، به جز كتاب «حديث السندباد القديم» نوشتة دكتر حسين فوزي، و «ابن ماجد الملاّح» نوشتة دكتر أنور عبد العليم، و «ادب البحر» نوشتة دكتر احمد محمّد عطيّة و كتاب ديگري از دكتر محمّد ياسمين حمدي كتابي ديگر در اين زمينه نوشته نشده؛ جز محدود مقالاتي كه به صورت مختصر به اين به موضوع پرداخته‌اند؛ و هنوز بسياري از ميراث ادب عربي در بارة عالم دريا چون داستان‌هاي تاجران عرب و اخبار آنها به خاطر پراكندگي در كتابخانه‌هاي مختلف اروپايي دور از دسترس پژوهش‌گران عرب قرار دارند. لذا اين كتاب مهّم‌ترين منبع در اين موضوع به شمار مي‌آيد؛ از اين‌رو ترجمة اين كتاب را وجهة همّت خود قرار داده، تا اثري ارزشمند را با موضوعي جديد به زبان فارسي ارائه داده و با اين كار، سهمي _ هرچند كوچك _ در خدمت به دو زبان فارسي و عربي داشته باشد.
سابقه و پيشينة تحقيقاين كتاب مجموعه‌اي مفيد در بارة توصيف دريا و اثر آن در شعر عربي به شمار مي‌رود. هر چند كتب و مقالات انگشت‌‌شماري در اين موضوع نگاشته شده، ولي هيچ يك به تفصيل به اين مسأله نپرداخته؛ لذا اين كتاب منبعي مهّم در اين زمينه مي‌باشد. كتاب حاضر تا كنون به فارسي ترجمه يا شرح داده نشده، و هيچ مقاله يا پژوهشي در بارة آن صورت نگرفته؛ و اين تحقيق اولين تلاش در زمينة اين اثر به زبان فارسي است.
تعريف مسأله و بيان سوال‌هاي اصلي تحقيقفن وصف يكي از قديمي‌ترين و مهّم‌ترين اغراض شعر عربي است؛ و آن پايه و اساس شعر عربي محسوب مي‌شود؛ زيرا اغراض ديگر شعر عربي چون مدح و هجا و… نيز وصف است. بنا بر اين تمام فنون شعري ديگر در وصف داخل مي‌شوند، ولي وصف به صورت مستقل به كار گرفته نمي‌شد؛ و مي‌توان گفت كه توصيف دريا و مظاهر آن از زمان نشأت شعر وجود داشته؛ و يكي از موضوعات مهّم شعر عربي بوده؛ ولي تا كنون آنچنان كه بايد، شناخته نشده است؛ و هنوز نظراتي سلب و ايجاب از طرف برخي از پژوهشگران عرب و غير عرب بيان مي‌شود. از اين‌رو نويسنده از اين نگاه به موضوع مي‌پردازد، كه اعراب قديم دريا را شناخته؛ و از آن در ادب خويش الهام گرفته؛ و اين موضوع را با آوردن شواهد شعري از شاعران جاهلي اثبات مي‌كند. سپس موضوعات وصف دريا و اثر آن را تا پايان عصر عباسي دوم از اشعار شاعران مشهور هر دوره استخراج و دسته بندي مي‌كند.
نگارنده در اين تحقيق پس از ترجمة اين اثر كوشيده تا با بررسي منابع تاريخي و ادبي و از تاريخ قرآن اين موضوع را اثبات نمايد؛ و سپس به نقد و بررسي كتاب بپردازد، و مطالبي ارائه دهد كه در روشن شدن مسأله مفيد واقع شوند. در باب نخست پژوهش حاضر تلاش شده تا به سؤالات زير پاسخ داده شود.
1.ضرورت ترجمة اين اثر چيست؟
2. كتاب مورد از زواياي گوناگون داراي چه ويژگي‌هايي است؟
3. آيا شاعران دورة جاهلي از دريا آگاه بوده‌اند و شعر آنها داراي تصاوير دريا و رود است؟
4. آيا روند توصيف دريا و تاثير پذيري از آن در شعر شاعران پس از جاهلي روند رو به تكاملي داشته؟
5. آيا نويسنده تمام موضوعات و تصاوير گوناگون دريا را در شعر عربي بيان و دسته بندي نموده است؟
فرضيه‌هاي تحقيق1.شاعران جاهلي كاملاً از دريا آگاهي داشته؛ و شعر آنها داراي تصاوير گوناگوني از دريا و رود مي‌باشد.
2. به نظر نويسنده روند توصيف دريا و تاثير پذيري از آن در شعر شاعران پس از جاهلي روند رو به تكاملي داشته است.
3. نويسنده تمام موضوعات و تصاوير گوناگون دريا را در شعر عربي از جاهلي تا پايان عصر عباسي دوم بيان؛ و سپس آنها را دسته بندي نموده است.
اهداف تحقيقنگارنده از ترجمه و بررسي كتاب حاضر اهداف زير را دنبال مي‌كند:
1. ترجمه و بررسي يك اثر ارزشمند كه موضوعي مهّم و ناشناخته از شعر عربي را كشف مي‌كند؛ و ارائة خدمتي ناچيز به دو زبان عربي و فارسي.
2. شناساندن مجموعه‌اي كامل در زمينة توصيف دريا و اثر آن در شعر عربي به دانش‌پژوهان ادب عربي و فارسي؛ تا بدين واسطه راهي فرا روي آنها گشوده گردد؛ و با افزودن و تكميل اين پروژه زمينة آشنايي و درك هر چه بهتر شعر عربي و موضوعات آن را فراهم نمايند.
3. اين پژوهش مدخل و مطالعه‌اي مقدماتي براي پژوهش‌هاي بعدي در بارة اثر دريا در شعر عربي به شمار مي‌رود؛ تا اينكه مطالبي كه به صورت مختصر بيان گرديده را به تفصيل بررسي نمايند؛ و به نتايجي مهّم‌تري دست يابند.
4. بررسي جايگاه دريا و رود در نزد شاعران عرب و تاثير پذيري ادب و شعر عربي از زمان نشأت تا پايان دورة عباسي دوم.
بيان روش تحقيقاز آنجا كه اين كتاب منبعي مهّم در بارة دريا در شعر عربي به شمار مي‌رود، و همچنين علاقة فراواني به ترجمه داشته‌ايم، ترجمه و بررسي اين كتاب را به عنوان موضوع پايان نامة خود برگزيد‌ه‌ايم.
مترجم ابتدا متن كتاب را مورد مطالعه قرار داده؛ و با مراجعه به كتب لغتي چون «لسان العرب» معناي مناسبي را براي واژه‌ها انتخاب كرده؛ و چون بخش عمدة كتاب شعر بوده، در ابتدا ترجمة آن دشوار مي‌نمود؛ بنا بر اين در ترجمة ابيات تلاش شده به خود ديوان‌ها و يا مجموعه‌هاي شعري مراجعه شود. در ترجمة ابيات مبهم سعي بر آن بوده كه به شروح متعدد رجوع شود؛ و از توضيحات شارحين بهرة كافي را ببرد؛ و مناسب‌ترين معنا و نزديك‌ترين احتمالات برگزيده شود. در پانوشت لغات دشوار به طور كامل شرح داده شد؛ در زير ابيات ترجمة آنها و گاه مفهوم آنها در داخل پرانتز نوشته شد؛ و شواهد شعري به كار رفته به منابع معتبر ارجاع داده شده؛ و برخي از واژه‌هاي نامناسب ابيات برحسب منابع مراجعه شده، و بر اين اساس كه با معناي ابيات متناسب‌ترند جايگزين شدند؛ و ابيات به طور كامل حركات گذاري شده؛ در ترجمة متن سعي بر آن بوده تا با وفاداري به متن، رواني و شيوايي عبارات بر التزام بر الفاظ مقدم داشته شود. همچنين اسماء جغرافيايي و اشخاص شرح داده شده؛ و پس از ترجمة كتاب به بررسي كتاب پرداخته‌ايم؛ و تا حدّ امكان آراء نويسنده و شيوة وي را در تأليف و برخورد با موضوع توضيح داده‌ايم.
فصل اول: كلياتمقدمه‌اي تحليلي بر كتاب«البحر» در ديدگاه دانشمندان عربي به معناي آب بسيار است چه اينكه آن شور يا شيرين باشد؛ و غالباً بر آب شور اطلاق مي‌گردد؛ و جمع آن «أبْحُر، بُحُور و بِحار» است. ابن رشيق «وصف» را در اصل به معناي «كشف و اظهار» مي‌داند. در «لسان العرب» «وَصَفَ الشيءَ له: حلاّه» يعني آن چيز را براي او آراسته كرد. وصف در ادب: «روشي ادبي يا شعري يا نثري است كه طبيعت را به وصف و نمايش در مي‌آورد؛ و آن را آنگونه كه اديب ديده، و در ذهن او مي‌آيد، بيان مي‌كند». قدامة بن جعفر «وصف» را «بيان احوال و شكل هر چيزي مي‌داند» و احمد بن فارس به نقل از خليل بن احمد فراهيدي (ت 175هـ) در تفاوت ميان صفت و نعت گفته است، كه نعت تنها در خوبي‌ها و مدح است؛ امّا وصف شامل مدح و ذمّ است. از آنجا كه شاعران آنچه را دوست دارند و به تصوير مي‌كشند، پس توصيف آنها به مدح شبيه‌تر است؛ و آنچه را كه دوست ندارند، بيان مي‌كنند؛ پس توصيف آنها به هجا نزديك‌تر است؛ و نقّادان فن و ادب اين غرض از اغراض شعري را وصف مي‌نامند نه نعت.
«حاوي ايليا سليم» در كتاب خود «فن الوصف و تطوّره فى الشعر العربي» وصف را به سه نوع نقلي يا روايي، مادي يا حسي و وجداني يا عاطفي دسته تقسيم مي‌كند، و هريك را شرح مي‌دهد.
وصف در شعر جاهلي غرض مستقلي نبود؛ بلكه شاعر آن را ابزاري براي رسيدن به هدف اصلي خود به كار مي‌برد، تا اينكه بتواند عواطف و احساسات مخاطب را تحريك كند.
مهّم‌ترين موضوعات وصف در جاهلي وصف اطلال، شتر و اسب بود؛ و توصيف شتر و تشبيه آن به كشتي، تشبيه رايجي نزد شاعران جاهلي بود. امّا موضوع دريا و كشتي بيشتر بر زبان شاعران ساكن سواحل كه با دريا و كشتي ارتباط داشتند، جاري شده كه به صورت غير مستقل و پراكنده در اشعار جاهلي آمده است.
در عصر اموي به خاطر اختلافات سياسي

متن کامل در سایت homatez.com

About: admin