مقاله درباره عرب، دریا، عباسی، دریایی، قرآن، باره، دریانوردی، اعراب

اعراب را برای نشر دین الهی برانگیخت؛ از این‌رو آنها برای نشر دین اسلام و تجارت و کسب علم در جهان متفرق شدند؛ و فتوحات بزرگ اسلامی صورت گرفت؛ و فتوحات اسلامی از طریق دریاها و اقیانوس‌ها باعث ساخت ناوگان‌های جنگی و همچنین باعث تجارت و گسترش گروه‌های مهاجر در سواحل شرقی و غربی شده است. «هنوز 16 سال از هجرت نگذشت که ناوگان عمانی در سواحل رود سند و هند قرار گرفت» و در عهد خلیفه دوم اولین ناوگان عربی در دریای مدیترانه ساخته شد؛ ولی راه اندازی واقعی ناوگان عرب در دریای مدیترانه در زمان اموی بود؛ و اعراب نبردهای بسیاری با ناوگان رومی داشته، که در برخی از آنها پیروز گشته، از جمله این نبردها نبرد «ذات الصّوارى» است که در سال 34 هـ در نزد اسکندریه رخ داد.
به طور کلّی اعراب وجود خود را در دریای مدیترانه اثبات نمودند؛ و تمدن عرب در اندلس و دیگر کشورهای اروپایی نفوذ کرده؛ امّا با پایان دولت اموی و سقوط خلافت قرطبه و روی کار آمدن دولت عباسی که هدف آن گسترش حوزه آسیایی بوده، و فتوحات دریایی را دور می‌شماردند، و همچنین شدّت نزاع دریایی میان اندلسیان و فاطمیان وجود عربی را در آب‌های مدیترانه ضعیف کرد، و به نقش اعراب در مدیترانه پایان داد؛ امّا در این دوره ادیب و دریانورد عربی به نام «مجاهد العامری» ظهور کرد که در کتب عربی بدان اشاره نشده، در حالی که مورد توّجه مورخان و شرق‌شناسان غرب قرار گرفته؛ امّا او را به ناحق به دزد دریایی متهم کردند. البته باید گفت فعالیت دریایی عرب تنها جنگی نبوده، بلکه تجاری و فرهنگی نیز بوده؛ و برخی از اعراب به سفرهای اکتشافی دریایی در اقیانوس آتلانیک و آب‌های غربی پرداخته که مسعودی در کتاب خود «مروج الذهب ومعادن الجوهر» از آنها سخن گفته است.
این‌ها دستاوردهای عرب در دریاهای غرب و حوزه مدیترانه بوده. امّا اعراب با ظهور اسلام و اهتمام ویژه پیامبر به دریاهای جنوبی و خلیج فارس برای نشر دین اسلام دریانوردی عرب گسترش یافت؛ و تجارت و ارتباط آنها در دریاهای جنوبی تا عصر عباسی ادامه یافت.
1- 1- 3. عصر عباسی
گفته‌ایم که با سقوط خلافت قرطبه در اندلس و با روی کار آمدن دولت عباسی نفوذ و تسلط عرب بر حوزه مدیترانه پایان یافت؛ و چون عباسیان بیشتر به فتوحات آسیایی و دریاهای جنوبی اهتمام ورزیده، لذا فعالیّت دریایی عرب در خلیج فارس و اقیانوس هند توسعه یافت؛ و انواع کشتی‌های اسلامی در دریاها و اقیانوس‌ها به دریانوردی پرداخته و چندین عامل در شکوفایی دریانوردی عرب در خلیج فارس و اقیانوس هند نقش داشت که به اختصار عبارتند: 1- بنای بغداد و اتخاذ آن به عنوان پایتخت عباسی که باعث شد بغداد از طریق راه آبی دجله و فرات با مراکز دریایی خلیج فارس چون «أبله» و «صحار» و «دارین» ارتباط داشته باشد؛ و دریانوردی در خلیج فارس بویژه در قرن سوم و چهارم شکوفا گردد.
2. فتح سند و استقرار مسلمانان در آن در قرن اول هجری باعث تجارت دریایی با شرق به ویژه هند گردید.
3. شکوفایی اقتصادی دولت اسلامی در عصر عباسی بویژه در عراق باعث افزایش صنعت‌های داخلی و صدور کالا به خارج از دولت از طریق دجله و فرات به خلیج فارس و سپس به دیگر کشورها گردید.
4. تطّور جغرافیایی و ستاره‌شناسی و اختراع اسطرلاب و دیگر وسایل دریانوردی و ترجمه کتاب‌های هندی باعث شکوفایی دریانوردی گردید.
بنا بر این حرکت تجاری و علمی و دریایی در عصر عباسی به بالاترین حد خود رسید؛ و با ترجمه کتاب‌های یونانی و هندی فرهنگ عرب غنّی شد. از این رو تاجران و دانشمندان و جهانگردان و دریانوردان عرب ابداعات و دستاوردهای دریانوردی خود را در قصّه‌های تجار عرب چون «قصّه ابن وهب و ابو زید سیرافی» و در کتب ادب ملی چون «حکایات سندباد» و در کتب جهانگردان و جغرافی‌دانان عرب چون ابن خردذابه و خوارزمی و مقدسی و بیرونی و ادریسی و غیره ارائه دادند.
در اینجا باید اشاره نمود که شوقی ضیف در کتاب خود «البطوله فى الشعر العربی» قصیده‌ای را از بحتری بیان می‌کند که در آن بحتری نبرد میان ناوگان عباسی به فرماندهی احمد بن دینار و روم را به تصویر می‌کشد که در سال 232 هـ روی داد؛ و دکتر عطوان نیز در کتاب حاضر این قصیده را بیان و شرح و تحلیل نمود و در اینجا نیازی به تکرار آن نیست.
اینها همه به صورت مختصر نقش و فعالیّت عرب قبل از اسلام، در صدر اسلام و اموی و عباسی بوده؛ و هدف، اثبات شناخت و آگاهی اعراب در دریا بوده؛ و اینکه فرهنگ و تمدن دریانوردی عرب در تمدن بشری تاثیر بسزایی داشت.
1- 2. دریا در قرآنخداوند در قرآن در حدود 538 آیه در باره آب و دریاها و رودها و باران‌ها و منافع دیگر آب و ضرورت آن در زندگی بشری سخن گفته؛ و همه این آیات بر این مطلب تاکید دارند که عرب از دریا آگاهی داشته؛ و از ثروت‌ها و منافع آن بهره‌مند بوده؛ و قرآن به زبان عربی و با تفصیل در باره دریا و کشتی‌ها سخن گفته است؛ این امر نشانه این است که عرب دریا را آزموده، و وسایل دریانوردی را شناخته؛ و گر نه ممکن نیست که قرآن به الفاظ و اصطلاحاتی با آنها سخن گوید که بدان شناخت نداشته باشند. این همان چیزی است که دکتر «طه حسین» در کتاب خود «فى الأدب الجاهلی» بدان اشاره می‌کند و تاکید دارد که در قرآن آیات بسیاری در باره دریا و کشتی آمده؛ پس آنها از دریا آگاهی داشته و به وسیله قرآن این موضوع را اثبات می‌کند. وی بر این باور است که حیات جاهلی را باید از قرآن استنباط کرد نه شعر جاهلی، زیرا آن جعلی و ساختگی است؛ ولی هیچ شکی در قرآن نیست، و آن آیینه عصر جاهلی است. او وجود مظاهر دریا را در شعر جاهلی انکار نموده و بر این باور است که آنچه در شعر جاهلی در باره دریا آمده بر آگاهی عرب دلالت ندارد و شعر جاهلی به کلّی جعلی و ساختگی است که ما در این مورد با او موافق نیستیم.
از آنجا که بسیاری از آیات قرآن در باره دریا و منافع آن و کشتی است، و اشاره به همه آنها در اینجا ممکن نیست، لذا به چند نمونه از آنها اکتفا می‌کنیم.
در باره توصیف دریا: أَوْ کَظُلُمَاتٍ فِی بَحْرٍ لُّجِّىٍّ یَغْشَاهُ مَوْجٌ مِّن فَوْقِهِ مَوْجٌ.و هُوَ الَّذِى یُسَیِّرُکُمْ فِی الْبَرِّ وَالْبَحْرِ حَتَّى إِذَا کُنتُمْ فِی الْفُلْکِ وَجَرَیْنَ بِهِم بِرِیحٍ طَیِّبَهٍ.
در باره رودها: وَهُوَ الَّذِی مَدَّ الأَرْضَ وَجَعَلَ فِیهَا رَوَاسِیَ وَأَنْهَارًا. و همچنین در سوره «النّمل» در باره رود آیه‌ای ذکر شد.
«سفینه» در سه جای از قرآن آمده: فَانطَلَقَا حَتَّی إِذَا رَکِبَا فِى السَّفِینَهِ و در «الکهف، 18: 89» و «العنکبوت، 29: 15» نیز آمده است. «الفُلْک» 23 بار و «الجوارى» 3 بار در قرآن ذکر شده است.
در باره منافع دریا و معادن گرانبهای آن: یَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجَانُ و وَهُوَ الَّذِى سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْکُلُواْ مِنْهُ لَحْمًا طَرِیًّا وَتَسْتَخْرِجُواْ مِنْهُ حِلْیَهً تَلْبَسُونَهَا وَتَرَی الْفُلْکَ مَوَاخِرَ فِیهِ.
بعد از همه این آیات باید سؤال کرد که اگر اعراب جاهلی از دریا بی‌اطلاع بودند چگونه خدواند متعال با این لغات و اصطلاحات آنها را مورد خطاب قرار می‌دهد؟ البّته برخی چون استاد علاّمه فاسیلی بارتولد تصّور می‌کنند که شعر عربی از توصیف دریا تهی است؛ و اصحاب نبیّ از سفرهای دریایی به سواحل دریا و یا بنادر نزدیک به مکّه و جدّه چیزی ذکر نکردند.
در واقع این مطالب می‌تواند پاسخی به استاد بارتولد باشد که اگر چه در منابع تاریخی از سفر به حبشه از طریق بنادر نزدیک به جدّه سخن نیامده، ولی می‌توان چنین استنباط کرد که دریانوردی عرب در قبل از اسلام اثبات شده است؛ و پیامبر با اطمینان کامل پیروانش را به هجرت به حبشه امر کرد؛ و اگر به سلامتی آن سفر مطمئن نبود، جان یارانش را به خطر نمی‌انداخت.
بعد از اینکه از طریق اسناد تاریخی و دلایل قرآنی دانستیم که چگونه اعراب دریا را شناخته و فعالیّت و اکتشافات دریایی وی در غنّی کردن فرهنگ و تمدن بشری مفید واقع شده، با بررسی کتاب حاضر مظاهر دریا را نیز در شعر عربی از نشأت آن تا پایان عصر عباسی دوم مورد بررسی قرار می‌دهیم ولی قبل از آن به شرح حال نویسنده و آثار و تألیفات او می‌پردازیم.
2. در باره نویسندهدکتر حسین أحمد عطوان یکی از نویسندگان و اساتید مشهور معاصر ادبیات عرب به شمار می‌رود. او آثار و پژوهش‌های بسیاری در زمینه ادب جاهلی و ادب اموی و ادب عباسی دارد، ولی تخصص وی ادب اموی می‌باشد. وی از سال 1964م به عنوان مدّرس وارد دانشگاه اردن گردید و در سال 1988م به مدیریت گروه زبان و ادبیات عرب در دانشکده دانشگاه اردن انتخاب شد؛ سپس از سال 1989م تا سال 1991م ریاست دانشکده ادبیات دانشگاه اردن را به عهده داشت؛ او مدّتی نیز به عنوان رییس دانشکده ادبیات دانشگاه ملی اردن بود؛ و همچنین

متن کامل در سایت homatez.com