— (254)

دانشگاه علامه طباطبایی دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی
گروه علم اطلاعات و دانش شناسی
پایان نامه جهت اخذ درجه ی کارشناسی ارشد رشته کتابداری و اطلاع رسانی
عنوان:
بررسی و مقایسه رفتار اطلاع یابی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سنندج در شبکه جهانی وب
استاد راهنما:
دکتر علی جلالی دیزجی
استاد مشاور:
دکتر عصمت مومنی
پژوهشگر:
بهمن محمدی
دي1393
-288290208915002512695321310تقدیم به :
00تقدیم به :
3597910208915تقدیم به:
00تقدیم به:

1262380-3175روح جاودانه پدرم
وجود گرم مادرم
و
همسرم،تنها مأوای زندگی ام

00روح جاودانه پدرم
وجود گرم مادرم
و
همسرم،تنها مأوای زندگی ام

تقدیر و تشکر
جا دارد که صمیمانه از تلاش استاد راهنمای گرانقدر، جناب آقای دکتر علی جلالی دیزجی که این پژوهش با راهنمایی ارزنده ایشان به ثمر رسید، صمیمانه قدردانی کنم.
همچنین از زحمات دلسوزانه سرکار خانم دکتر عصمت مومنی که در سمت مشاوره به غنای مطالب افزودند، کمال تشکر و سپاس را دارم.
از استاد داور، سرکار خانم دکتر گلنسا گلینی مقدم که زحمت داوری این پایان نامه را متقبل شدند،کمال تشکر و قدردانی را دارم. باشد که این خردترین، بخشی از زحمات آنان را سپاس گوید.
از همکاری دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سنندج تشکر و قدر دانی می کنم.
همچنین از خانواده دلسوز و مهربانم به ویژه همسر گرامی ام که آرامش روحی و آسایش فکری فراهم نمودند تا با حمایت های همه جانبه مراتب تحصیلی و نیز پایان نامه درسی را به نحو احسن به اتمام برسانم، سپاسگزاری نمایم.
از تمام دوستان بزرگوار بویژه دکتر موسی بندک،دکتر علی نوری، دکترعلی عبدی، دکتر بیژن رضایی، دکتر صابر منصوری، دکتر آزاد همتی و همه کسانی که در جریان پژوهش از راهنمایی های برادرانه خود دریغ نکردند، تشکر و قدردانی می کنم.

تعهدنامه ی اصالت پایان نامه
اینجانب بهمن محمدی دانش آموخته مقطع تحصیلی کارشناسی ارشد در رشته علوم کتابداری و اطلاع رسانی که در تاریخ 27/11/1393 از پایان نامه خود تحت عنوان” بررسی و مقایسه رفتار اطلاع یابی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سنندج در شبکه جهانی وب” با کسب نمره 90/18 از نمره 19 دفاع نموده ام، متعهد می شوم:
این پایان نامه حاصل تحقیق و پژوهش انجام شده توسط اینجانب بوده و درمواردی که از دستاوردهای علمی و پژوهشی دیگران (اعم از مقاله، کتاب، پایان نامه و غیره) استفاده نموده ام، مطابق ضوابط ورویه موجود، نام منبع مورد استفاده و سایر مشخصات آن را در فهرست مربوط ذکر و درج کرده ام.
این پایان نامه قبلا برای دریافت هیچ مدرک تحصیلی (هم سطح، پایین تر یا بالاتر) در سایر دانشگاه ها و موسسات آموزش عالی ارائه نشده است.
چنانچه بعد از فراغت از تحصیل، قصد استفاده از هرگونه بهره برداری اعم از چاپ کتاب، ثبت اختراع و ازین دست موارد از این پایان نامه را داشته باشم، از حوزه معاونت پژوهشی دانشگاه علامه طباطبائی مجوزهای مربوطه را اخذ نمایم.
چنانچه در هر مقطع زمانی خلاف موارد فوق ثابت شود، عواقب ناشی از آن را می پذیرم و دانشگاه مجاز
است با اینجانب مطابق ظوابط و مقررات رفتار نموده و در صورت ابطال مدرک تحصیلی ام هیچ گونه ادعائی نخواهم داشت.
نام و نام خانوادگی:
تاریخ و امضاء:
چکیده
پژوهش حاضر به بررسی و مقایسه رفتار اطلاع یابی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سسندج در شبکه جهانی وب بر مبناي الگوي اطلاع‌يابي اليس می پردازد. روش پژوهش، پیمایشی است و داده ها به وسیله پرسشنامه گردآوری شده است. نمونه آماری جامعه پژوهش حاضر را به ترتیب 297 و302 نفر از دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سنندج تشکیل می دهند. حجم نومنه با استفاده از جدول مورگان تعین شد و از تعداد مذکور، در دانشگاه کردستان 269 نفر و در دانشگاه آزاد اسلامی واحد سنندج 281 نفر از دانشجویان پرسشنامه ها را پاسخ و عودت دادند. برای انجام نمونه گیری از روش نمونه گیری تصادفی طبقه ای استفاده شد. تحلیل داده های گردآوری شده با استفاده از آزمون ناپارامتریک یومن ویتنی در ویرایش 16 نرم افزار آماری spss انجام شده است. نتایج تحقیق نشان داد که در تمام مراحل رفتار اطلاع یابی الگوی الیس در بین دانشجویان دو دانشگاه تفاوت معناداری وجود دارد و دانشجویان دانشگاه کردستان رفتار اطلاع یابی در سطح بالاتری را از خود نشان داده اند.
کلید واژه ها: رفتار اطلاع یابی، دانشجویان تحصیلات تکمیلی، دانشگاه کردستان، دانشگاه آزاد اسلامی واحد سنندج، الگوی رفتار اطلاع یابی الیس، وب جهانی
فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اول : کلیات پژوهش
1-1- مقدمه2
1- 2- بیان مسئله4
1- 5- ضرورت و اهمیت مسئله4
1- 4- اهداف پژوهش6
1- 4-1- اهداف کلی6
1-4-2- اهداف جزئی6
1- 5- پرسش‌ های پژوهش7
1- 6- تعاریف نظری و عملیاتی اصطلاحات7
فصل دوم : مبانی نظری و پیشینه پژوهش
2- 1- مقدمه12
2-2- تعاریف رفتار اطلاع یابی12
2- 3- تاریخچه رفتار اطلاع یابی13
2-4- رفتار اطلاع یابی در وب14
2-5- الگو ها و نظریه‌های رفتار اطلاع یابی15
2-5-1- الگوی ریس و ساراسویچ16
2-5-2- نظریه رفتار اطلاع يابي ويلسون 17
2-5-3- الگوی اطلاع یابی الیس 23
2-5-4- الگوی اطلاع یابی ایزنبرگ و برکویتز26
2-5-5- الگوی رفتار اطلاع یابی مارچیونینی28
2-5-6- الگوی معنایابی دروین 30
2-5-7- الگوی اطلاع یابی بتیس32
2-5-8- الگوی اطلاع یابی چو33
2-5-9- الگوی فرآیند جستجوی کولثائو35
2-5-10- الگوی اطلاع یابی مهو و تیبو 38
2-5-11- الگوی اطلاع یابی بلکین 41
2-5-12- الگوی اطلاع یابی تیلور 42
2-6- خلاصه مبانی نظری 43
2-7- پیشینه پژوهش43
2-7-1- پیشینه داخلی 44
2-7-2- پیشینه خارجی48
2-8- خلاصه پیشینه پژوهش51
فصل سوم : روش پژوهش
3-1- مقدمه53
3-2- روش پژوهش53
3-3- جامعه آماری پژوهش54
3-4- نمونه آماری پژوهش و روش نمونه‌گیری54
3-5- ابزار اندازه گیری یا روش های عملی جمع آوری دادهها55
3-6- روش اجرای پژوهش55
3-7- روش تجزیه و تحلیل داده ها56
فصل چهارم : تجزیه و تحلیل داده‌ها
4-1- مقدمه58
4-2- یافته های پژوهش58
4-2-1- یافته های مربوط به ویژگی های جمعیت شناختی دانشجویان 58
4-2-2- یافته های مربوط به پرسش های پژوهش61
4-2-2-1- یافته های پرسش اول61
4-2-2-2- یافته های پرسش دوم69
4-2-2-3- یافته های پرسش سوم73
4-2-2-4- یافته های پرسش چهارم75
4-2-2-5- یافته های پرسش پنجم78
4-2-2-6- یافته های پرسش ششم80
فصل پنجم : بحث و نتیجه‌گیری
5-1- مقدمه 84
5-2- خلاصه یافته های پژوهش84
5-3- بحث درباره پرسش های پژوهش 84
5-3-1- بحث درباره پرسش اول پژوهش85
5-3-2- بحث درباره پرسش دوم پژوهش87
5-3-3- بحث درباره پرسش سوم پژوهش88
5-3-4- بحث درباره پرسش چهارم پژوهش90
5-3-5- بحث درباره پرسش پنجم پژوهش90
5-3-6- بحث درباره پرسش ششم پژوهش91
5-4- محدودیت های پژوهش92
5-5. پیشنهادات پژوهش93
5-3-1- پیشنهادات کاربردی93
5-3-1- پیشنهادات برای پژوهش های آتی94
فهرست منابع96
1- منابع فارسی96
2- منابع خارجی97
پیوست ها100
فهرست شکل ها
عنوان شکل هاصفحه
شکل 2-1- الگوی رفتار اطلاع یابی ویلسون ارائه شده در سال 199618
شکل 2-2- الگوی رفتار اطلاع یابی الیس24
شکل 2-3- الگوی اطلاع یابی ایزنبرگ و برکویتز28
شکل 2-4- الگوی اطلاع یابی مارچیونینی30
شکل 2-5- الگوی معنایابی دروین31
شکل 2-6- الگوی اطلاع یابی کولثائو37
شکل 2-7- الگوی اطلاع یابی مهو و تیبو40
شکل 2-8- الگوی اطلاع یابی بلکین.41
فهرست جدول ها و نمودارها
عنوان جدول صفحه
جدول 4-1- توزیع فراوانی و درصد پاسخگویان در دانشگاه محل تحصیل برحسب جنسیت آن‌ها58
جدول4-2-توزیع فراونی و درصد پاسخگویان در دانشگاه محل تحصیل بر حسب گروه آموزشی آن ها59
جدول 4-3- توزیع فراوانی و درصد پاسخگویان در دانشگاه محل تحصیل برحسب وضعیت اشتغال آن‌ها60
جدول 4-4- توزیع فراوانی و درصد پاسخگویان در دانشگاه محل تحصیل برحسب گروه‌بندی سن آن‌ها60
جدول 4-5- توزیع و درصد فراوانی پاسخگویان در مرحله آغاز الگوی اطلاع‌یابی الیس برحسب نحوه شناسایی وب‌سایت‌های موردنیاز در دانشگاه محل تحصیل61
جدول 4-6- توزیع و درصد فراوانی پاسخگویان در مرحله آغاز الگوی اطلاع‌یابی الیس برحسب استفاده از موتورهای جستجو در دانشگاه محل تحصیل62
جدول 4-7- توزیع و درصد فراوانی پاسخگویان در مرحله آغاز الگوی اطلاع‌یابی الیس برحسب استفاده از عنوان موتورهای جستجو در دانشگاه محل تحصیل63
جدول 4-8- توزیع و درصد فراوانی پاسخگویان در مرحله آغاز الگوی اطلاع‌یابی الیس برحسب استفاده از امکانات موتورهای جستجو در دانشگاه محل تحصیل64
جدول4-9- توزیع و درصد فراوانی پاسخگویان در مرحله آغاز الگوی اطلاع‌یابی الیس برحسب تایپ تعداد کلیدواژه‌های جستجو در دانشگاه محل تحصیل65
جدول 4-10- توزیع و درصد فراوانی پاسخگویان در مرحله آغاز الگوی اطلاع‌یابی الیس برحسب استفاده از انواع عملگرهای بولی در جستجو در دانشگاه محل تحصیل66
جدول 4-11- توزیع و درصد فراوانی پاسخگویان در مرحله آغاز الگوی اطلاع‌یابی الیس برحسب مرور تعداد رکوردهای بازیابی شده درنتیجه جستجو در دانشگاه محل تحصیل66
جدول 4-12- توزیع و درصد فراوانی پاسخگویان در مرحله آغاز الگوی اطلاع‌یابی الیس برحسب مشاهده بخش‌های رکورد بازیابی شده درنتیجه جستجو در دانشگاه محل تحصیل67
جدول 4-13- آزمون مقایسه رفتار اطلاع یابی دانشجویان دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سنندج در مرحله آغاز 68
جدول 4-14- توزیع و درصد فراوانی پاسخگویان در مرحله پیوند یابی الگوی اطلاع‌یابی الیس برحسب دنبال کردن پیوندهای صفحات وب در دانشگاه محل تحصیل69
جدول4-15- توزیع و درصد فراوانی اولویت‌های پاسخگویان در مرحله پیوند یابی الگوی اطلاع‌یابی الیس در دانشگاه کردستان70
جدول4-16- توزیع و درصد فراوانی اولویت‌های پاسخگویان در مرحله پیوند یابی الگوی اطلاع‌یابی الیس در دانشگاه آزاد اسلامی واحد سنندج71
جدول 4-17- آزمون مقایسه رفتار اطلاع یابی دانشجویان دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سنندج در مرحله پیوندیابی72
جدول 4-18- توزیع و درصد فراوانی پاسخگویان در مرحله مرور الگوی اطلاع‌یابی الیس در دانشگاه محل تحصیل73
جدول 4-19- آزمون مقایسه رفتار اطلاع یابی دانشجویان دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سنندج در مرحله مرور74
جدول 4-20- توزیع و درصد فراوانی اولویت‌های پاسخگویان در مرحله تمایزیابی الگوی اطلاع‌یابی الیس در دانشگاه کردستان75
جدول 4-21- توزیع و درصد فراوانی اولویت‌های پاسخگویان در مرحله تمایزیابی الگوی اطلاع‌یابی الیس در دانشگاه آزاد اسلامی واحد سنندج76
جدول 4-22- آزمون مقایسه رفتار اطلاع یابی دانشجویان دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سنندج در مرحله تمایزیابی77
جدول 4-23- توزیع فراوانی و درصد پاسخگویان در مرحله نظارت الگوی اطلاع‌یابی الیس در دانشگاه محل تحصیل78
جدول 4-24- آزمون مقایسه رفتار اطلاع یابی دانشجویان دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سنندج در مرحله نظارت79
جدول 4-25- توزیع و درصد فراوانی پاسخگویان در مرحله استخراج الگوی اطلاع‌یابی الیس در دانشگاه محل تحصیل80
جدول 4-26- آزمون مقایسه رفتار اطلاع یابی دانشجویان دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سنندج در مرحله استخراج 81
-698532511900260032562865فصل
اول
00فصل
اول
276606018859500
297815299720کلیات پژوهش
00کلیات پژوهش
-12702031900-63507746900
8255307974006353530590057153746400
1-1. مقدمه
عصر حاضر به عصر اطلاعات معروف است. اطلاعات ماده اولیه دانشی است که زندگی پیچیده اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی ما را هدایت می کند و از این نظر برای ادامه زندگی عنصری حیاتی است. تولید و وسعت اطلاعات ما را با پدیده ای به نام انفجار اطلاعات روبه رو کرده است و دیگر هیچ محققی قادر نیست از آخرین دستاوردهای اطلاعات رشته تخصصی و موضوعات مورد علاقه خود پا به پای مطالب منتشر شده در آن زمینه آگاه شود. اطلاعات و کثرت آن به مشکلاتی در زمینه دستیابی به اطلاعات موجود منجر شده است. محققان ناگزیر به قرار گرفتن در مجراهای اطلاعاتی هستند که سبب پیدایش رفتار اطلاع یابی می شود. رفتار اطلاع یابی برخاسته از شناخت نیازهای اطلاعاتی است (کری کلاس ، 1383).
اينترنت به ويژه شبكه جهاني وب، با وجود عمر تقریباً دو دهه‌اي خود، امروزه به عنوان يكي از اصلي‌ترين مجراهاي دسترسي به اطلاعات مورد استفاده ميليونها كاربر از جمله دانشجويان قرار مي‌گيرد. اقبال اين رسانه در ميان دانشجويان به واسطة امكانات متنوعي است که به لحاظ دسترسی به حجم عظيمي از اطلاعات، ارتباطات و بسترسازي اشتراك اطلاعات در اختيار قرار مي‌دهد. تأثير اين شبكه در فرآيند پژوهش و آموزش به گونه‌اي است كه وجود آن امروزه در دانشگاه‌ها ديگر غير قابل چشم‌پوشي است و هر ساله بخش قابل توجهي از بودجه دانشگاه‌ها صرف ايجاد زيرساخت ها و امكانات دسترسي به منابع اينترنتي اطلاعات شامل ملزومات سخت‌افزاري و نرم‌افزاري، منابع انساني و نظاير آن مي‌گردد. بدین ترتیب بررسی و مطالعه جهت شناخت نیازهای اطلاعاتی و رفتار اطلاع یابی کاربران اطلاعات در محیط شبکه اینترنت از اهمیت ویژه ای برخوردار است و به برنامه ریزی و سیاست گذاری در این باره کمک فراوانی می کند.
بررسی رفتار اطلاع یابی انسان از مدتها پیش مورد توجه پژوهشگران حوزه اطلاع رسانی بوده و صاحب نظران متعدد هر یک الگوهای خود را در این زمینه بر مبنای رویکردهای مختلف ارائه کرده اند. از مهم ترین الگوها رفتار اطلاع یابی که تاکنون از سوی صاحب نظران مطرح شده است می توان به الگوهای ویلسون، الیس، کولثائو، دروین و بلکین اشاره نمود (نوکاریزی و داورپناه، 1385).
الیس الگوهای رفتار اطلاع‏یابی دانشگاهی را بررسی کرده است و معتقد است كه هر يك از جستجوگران با توجه به تجربيات، دانش، نياز اطلاعاتي و سطح توقعات خود در هر يك از اين مراحل با سطح متفاوتي از دقت و توجه عمل مي‌كند و در نهايت اين جستجوگر است كه بر اساس نياز خاص خود به انتخاب و گردآوري اطلاعات دست مي‌زند و با استناد به همين اصل، الگویی را براي رفتار اطلاع‌يابي جستجوگران پيشنهاد مي‌كند. وی اذعان می دارد که الگویش بیشتر در محیط اینترنت كه عمدتاً از ابزارهاي ويژه‌اي همچون واژگان‌ كنترل‏شده استفاده مي‌كنند قابل‏اجرا و استفاده است (نوروزی چاکلی، 1385). بنابراین در پژوهش هایی چون تحقیق حاضر با توجه به اینکه در حوزه وب صورت می گیرد، الگوی رفتار اطلاع یابی الیس مد نظر می باشد.
1-2. بیان مسئله
پژوهش ها و متون موجود نشانگر آن است كه از دهه 1990 به بعد، اينترنت جنبه هاي مختلف زندگي و رفتار اطلاع يابي كاربران را دستخوش دگرگوني كرده است. صاحب نظراني مانند شاودر(1994)، مك كلور(1994) و پسكو(1996) معتقدند كه تأثير اينترنت بر رفتار اطلاع يابي كاربران از موضوعات با ارزش و قابل بررسي است. از نظر آنان، شبكه ها با آسان تر كردن جريان مشاركت ها، اشاعه ايده ها، دسترس پذيري و روزآمدسازي اطلاعات، موجب شده اند كه كاربران دانشگاهي بخصوص دانشجویان تحصیلات تکمیلی براي تبادل افكار، پژوهش، آموزش و روزآمدكردن اطلاعات خود، بطور گسترده از اين شبكه ها استفاده كنند. بر اين اساس، محققان بر لزوم اجرای تحقيقات به منظور تعيين نيازها و موانع، و ارائه راه هايي براي استفاده بهينه از اين شبكه تأكيد كرده اند. زیرا که دانش ما درباره چگونگي استفاده مؤثر از شبكه ها بايد همگام با رشد خود شبكه هاي اطلاعاتي افزايش يابد. دلیل اصلی پرداختن به موضوع چگونگی استفاده از شبکه برخاسته از این مسئله است که از زمان رواج فراوان منابع الكترونيكي، الگوي رفتارهاي اطلاع يابي استفاده كنندگان نيز در حال تغيير است.در حال حاضر، اين امكان وجود دارد كه جستجوگر بتواند صدها استناد يا منبع اطلاعاتي را در مدتي كوتاه تر از زماني كه صرف يافتن يك استناد در نظام دستي مي شود، به وسيله رايانه بازيابي كند (مهراد، 1372 (
استفاده از اينترنت در ايران نيز گسترش زيادي يافته است به طوري كه بيشتر سازمان ها، مراكز پژوهشي و علمي، امكانات استفاده از اينترنت را در اختيار محققان و پژوهشگران خود قرار داده اند. در این میان فرصت استفاده از امکانات اینترنتی در میان جامعه دانشگاهی از اهمیت بسزایی برخوردار است. جامعه دانشگاهی به واسطه نقش ویژه‌ای که در بازسازی و ارتقای زیرساخت های اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و غیره ایفا می کند، لازم است به صورت حرفه ای و تخصصی به شناخت شیوه های دستیابی به اطلاعات منابع علمی بپردازد.
به نظر می رسد که میزان استفاده از اینترنت در جامعه دانشگاهی به ویژه دانشجویان تحصیلات تکمیلی نسبت به مقاطع پایین به دلیل مانوس بودن تحقیق بیشتر است، که در صورت استفاده صحیح و منطقی از آن، تامین کننده مکانیسمی سریع، مقرون به صرفه و کارآمد برای دسترسی به اطلاعات مورد نیازشان خواهد بود.
در دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سنندج نیز امکان استفاده از وب برای دانشجویان میسر است. گرچه اهداف ایجاد و راه اندازی این امکانات گسترده، فراهم آوردن خدمات بهتر و بیشتر برای دانشجویان و محققان دانشگاهی یا به طور عام، استفاده کنندگان دانشگاهی است، اما تاکنون پژوهشی در مورد رفتار اطلاع یابی آنها به ویژه نحوه جستجو، دسترسی، ردیابی (مکان یابی)، معیارهای مورد نظر جهت ارزیابی و شناسایی وبگاه های مفید و همچنین نحوه بازیابی و استخراج اطلاعات در میان دانشجویان تحصیلات تکمیلی و شباهت ها و تفاوت های آنها در شبکه جهانی وب صورت نگرفته است. لذا مسئله مورد نظر پژوهش حاضر پرداختن به موضوع یاد شده است و هدف آن مطالعه تطبیقی رفتار اطلاع یابی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دو دانشگاه مذکور است.
1-3. ضرورت و اهمیّت مسئله
در عصر اطلاعات و با ظهور فناوری های اطلاعاتی پیشرفته که روز به روز بر دامنه اطلاعات افزوده می شود، پژوهشگران، اساتید دانشگاه و به ویژه دانشجویان تحصیلات تکمیلی در جستجو و دستیابی به اطلاعات علمی، آموزشی و پژوهشی مورد نیاز خود، در محیط وب، با مشکلات و موانعی مواجه هستند. از این رو، رفتار اطلاع یابی استفاده کنندگان به دلیل پیشرفت های لحظه ای در فناوری های جدید اطلاعات و همچنین نیاز استفاده کنندگان برای روزآمدسازی اطلاعات مورد نیاز دستخوش تغییر بوده و حائز اهمیت است. بنابراین، بررسی چگونگی جستجو و دستیابی سریع و آسان به انواع اطلاعات خود از مسائل با اهمیت برای انجام پژوهش است (سلاجقه، 1384).
یکی از موضوعاتی که ذهن پژوهشگران در رفتار اطلاعات را به خود مشغول داشته، پی بردن به این امر است که جستجوگران با چه روش های جستجو و سازوکارهای بررسی کیفی منابع اطلاعاتی و ابزارهای جستجو، به کاوش در اینترنت پرداخته و از دیگر منابع و خدمات وب بهره می گیرند و داشتن مهارت کافی در به کارگیری ابزارها و فرآیندهای جستجو در وب، چگونه می تواند در بازیابی نتایج مرتبط تر و با کیفیت تر موثر باشد (اسلامی و کشاورزی، 1385). لذا، بررسی رفتارهای اطلاع یابی استفاده کنندگان، مسئولان و مراکز اطلاعاتی را درعرضه خدمات مناسب و برنامه ریزی های دقیق تر کمک می کند. عدم شناخت صحیح جامعه استفاده کننده و نیازهای اطلاعاتی آنان اغلب موجب گمراهی می‌شود و احتمال دست نیافتن به اهداف نظام اطلاع رسانی را بسیار زیاد می‌کند و بدیهی است که موجب به هدر رفتن سرمایه های موجود خواهد شد (سلیمی، 1385).
لزوم انجام تحقيق پيرامون دانشگاه‌ها به عنوان عنصري کليدي در تحقيق و توسعه و نيز به دليل نياز مبرم آنها به اطلاعات بيش از مراکز ديگر ضروري به نظر مي‌رسد. هرچند در این حوزه مطالعات زیادی انجام شده است اما بیشترآنها در جهت رفع موانع و محدودیت های موجود در دستیابی به منابع اطلاعاتی بوده است و بنابر این با وجود تحقیقات انجام گرفته، نیاز به پژوهش های بیشتری احساس می شود. با توجه به اینکه تاکنون پژوهشی درباره رفتار اطلاع یابی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه کردستان و همچنین دانشگاه آزاد اسلامی واحد سنندج، بویژه نحوه جستجو، دسترسی، ردیابی (مکان یابی)، معیارهای مورد نظر جهت ارزیابی و شناسایی وبگاه های مفید و نحوه بازیابی اطلاعات در شبکه وب صورت نگرفته است، پژوهش حاضر حائز اهمیت است. زیرا که این پژوهش به جهت شناخت رفتار اطلاع یابی، می تواند در سیاست گذاری این حوزه و برنامهریزی جهت بهبود آن مفید واقع شود و افزون بر این، شناخت صحيح رفتار اطلاع یابی کاربران و كنترل عوامل شناخته شده و مرتبط مي‌تواند رفتارهاي اطلاع‌يابي جستجوگران را تا حد بسيار زيادي به مسيرهايي مشخص و هدفمند هدايت کند.
1-4. اهداف پژوهش
1-4-1. اهداف کلی:
بررسی رفتار اطلاع یابی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه کردستان و دانشگاه آزاد واحد سنندج در شبکه جهانی وب مبتنی بر الگوي رفتار اطلاع‌يابي اليس.
مقایسه رفتار اطلاع یابی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه کردستان و دانشگاه آزاد واحد سنندج در شبکه جهانی وب مبتنی بر الگوي رفتار اطلاع‌يابي اليس.
1-4-2. اهداف جزئی:
شناسایی و مقایسه رفتار اطلاع یابی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سنندج در مرحله آغاز الگوي رفتار اطلاع‌يابي اليس
شناسایی و مقایسه رفتار اطلاع یابی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سنندج در مرحله پیوند یابی الگوي رفتار اطلاع‌يابي اليس
شناسایی و مقایسه رفتار اطلاع یابی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سنندج در مرحله مرور الگوي رفتار اطلاع‌يابي اليس
شناسایی و مقایسه رفتار اطلاع یابی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سنندج در مرحله تمایز یابی الگوي رفتار اطلاع‌يابي اليس
شناسایی و مقایسه رفتار اطلاع یابی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سنندج در مرحله نظارت الگوي رفتار اطلاع‌يابي اليس
شناسایی و مقایسه رفتار اطلاع یابی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سنندج در مرحله استخراج الگوي رفتار اطلاع‌يابي اليس.
1-5. پرسش های پژوهش
وضعیت رفتار اطلاع یابی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سنندج در مرحله آغاز چگونه است؟
وضعیت رفتار اطلاع یابی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سنندج در مرحله پیوند یابی الگوي رفتار اطلاع‌يابي اليس چگونه است؟وضعیت رفتار اطلاع یابی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سنندج در مرحله مرور الگوي رفتار اطلاع‌يابي اليس چگونه است؟
وضعیت رفتار اطلاع یابی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سنندج در مرحله تمایز یابی الگوي رفتار اطلاع‌يابي اليس چگونه است؟
وضعیت رفتار اطلاع یابی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سنندج در مرحله نظارت الگوي رفتار اطلاع‌يابي اليس چگونه است؟
وضعیت رفتار اطلاع یابی دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه کردستان و آزاد اسلامی واحد سنندج در مرحله استخراج الگوي رفتار اطلاع‌يابي اليس چگونه است؟
1-6. تعاریف نظری و عملیاتی اصطلاحات
رفتار اطلاع یابی:
تعریف نظری:
سطح جزئي‌تر رفتار به كار گرفته شده از سوي جستجوگر در تعامل با نظام هاي اطلاع‌رساني است. رفتار اطلاع‌يابي شامل تمام تعامل هاي با نظام، خواه در سطح تعامل انسان با رايانه (مثل استفاده از موشواره و انتخاب پيوندها)، ‌خواه در سطح انتزاعي (مثل اتخاذ يك راهبرد جستجوي بولي يا تعيين معيارهايي براي تصميم‌گيري در مورد میزان سودمندی كدام يك از دو كتابي كه از مكان هاي همجوار قفسه يك كتابخانه انتخاب شده ) است كه اعمال ذهني، نظير قضاوت در مورد ربط داده‌ها يا اطلاعات بازيابي شده را نيز شامل مي‌شود (ويلسون، 2000).
تعریف عملیاتی:
در پژوهش حاضر رفتار اطلاع یابی مبتنی بر الگوی رفتار اطلاع یابی الیس است. الگوی اطلاع یابی الیس متشكل از شش مرحله آغاز، پیوند یابی، تورق (مرور) ، تمایز یابی، نظارت، و استخراج است (مهو و تيبو، 2003) که در ادامه تعریف عملی هر کدام از مفاهیم مذکور بعد از تعریف نظری آن ارائه شده است.
آغاز:
تعریف نظری:
مرحله آغاز شامل فعاليت هاي اوليه جستجوي اطلاعات نظير شناسايي منابعي كه ممكن است به عنوان نقطه شروع چرخه پژوهش به شمار آيد. اين منابع ممكن است همكاران، دوستان و افراد برجسته، مرور پيشينه‌ها، فهرست هاي پيوسته، نمايه‌نامه‌ها و چكيده‌نامه‌ها باشد. معمولاً در ابتداي هر پژوهشي و براي دسترسي به موضوع جديد اين اقدام ها صورت مي‌پذيرد. اغلب، جستجو با منابع مزبور شروع مي‌شود؛ اما برخي از پژوهشگران برمبناي اطلاعات شخصي خويش كار را آغاز مي‌كنند. در اين مرحله، پژوهشگر بندرت به كتابخانه مراجعه مي‌كند، بلكه بيشتر به شناسايي و جايابي منابع اطلاعاتي مي‌پردازد.
تعریف عملیاتی:
در پژوهش حاضر منظور از آغاز یا شروع مراجعه مستقیم دانشجو به وبگاهی که از قبل می شناسد،کمک گرفتن از موتورهای جستجو، پرسش از کتابداران، بهره گرفتن از مشورت همکاران، اساتید، و دوستان، استفاده از عملگرهای بولی و مواردی از این قبیل است.
پيونديابي:
تعریف نظری:
منظور از پیوند یابی، رديابي منابع معتبر مورد استناد در پانويس ها يا ارجاعات منابع و به بيان ديگر ايجاد شبكه استنادي ميان منابع است. پيونديابي اغلب به منظور شناسايي منابع جديد اطلاعات يا نيازهاي اطلاعاتي جديد و ارضاي اين نيازها مورد استفاده قرار مي‌گيرد.
تعریف عملیاتی: در پژوهش حاضر منظور از پیوند یابی عبارت است از این که آیا دانشجو پیوندهی موجود در صفحات وب را دنبال می کند یاخیر؟ و در صورت دنبال کردن پیوندها چه معیار(هایی) را برای انتخاب پیوند ها مدنظر دارد و این معیارها شامل: ارتباط موضوعی وب سایت، اهمیت، شهرت و اعتبار وبگاه، از سرکنجکاوی، و عدم دسترسی به منابع کافی است.
تورّق (مرور):
تعریف نظری: اين كار، نوعي جستجوي نيمه هدايت شده يا نيمه‌ساخت‌مند است. تورّق منابع رديف اول و دوم به عنوان يك فعاليت مهم اطلاع‌يابي تلقي مي‌شود كه تمام پژوهشگران در مقطعي از پژوهش وارد آن مي‌شوند. دو نوع تورق عمده شناسايي شده است:
ملاحظة شماره‌هاي تازه منتشر شدة مجلات و فهرست مطالب كتاب هاي مربوط،
بررسي فهرست هاي پيوسته، نمايه‌نامه‌ها، منابع وب و ارجاعات منابع بازيابي شده و يا خواندن آنها.
تعریف عملیاتی:
در پژوهش حاضر منظور از تورق یا مرور، یافتن اطلاعات از طریق مرور نقشه، مرور سرعنوان های صفحه، و استفاده از موتور جستجوی اختصاصی وبگاه است.
تمايزيابي:
تعریف نظری:
تمایز یابی شامل استفاده از تفاوت هاي مشهود در منابع اطلاعاتي به عنوان راهي براي پالايش ميزان اطلاعات به دست آمده است. منظور از تمايزيابي، فعاليت هايي است كه به هنگام ارزشيابي اطلاعات براساس كيفيت، ماهيت،‌ اهميت نسبي و سودمندي آن، به عنوان روش پالايش ميزان و ماهيت اطلاعات به‌دست آمده، مبناي قضاوت جستجوگر قرار مي‌گيرد.
تعریف عملیاتی:
در پژوهش حاضر منظور از تمایزیابی، معیار مناسب بودن وبگاه برای رفع نیاز اطلاعاتی از دید دانشجو به لحاظ پسوند ماهیتی در نشانی یک وبگاه (مانند edu، org، ac، gov، com و غیره)، کیفیت محتوای وبگاه و همخوانی آن با موضوع مورد نظر، شهرت و اعتبار وبگاه به لحاظ وابستگی سازمانی و حامیان آن، سهولت استفاده و نحوه سازماندهی مطالب وبگاه است.
نظارت:
تعریف نظری:
نظارت عبارت از روزآمد نگهداشتن اطلاعات خود از طريق جستجوي آگاهي‌رساني جاري در حوزه مورد پژوهش است. به بياني ديگر، آگاهي از پيشرفت هاي يك حوزه با پيگيري منظم مآخذ خاص (يعني مجله‌هاي هسته،‌ روزنامه‌ها،‌ كنفرانس ها، ‌مجله‌هاي عمومي،‌كتابها و فهرست ها) است.
تعریف عملیاتی:
در پژوهش حاضر منظور از نظارت، مشترک بودن دانشجو در خبرنامه های الکترونیکی و یا دریافت خدمات آگاهی رسانی جاری عرضه شده از سوی وبگاه ها و عضویت در گروه های بحث الکترونیکی است.
استخراج:
تعریف نظری:
استخراج به مفهوم شناسايي منابع اطلاعاتي مربوط است. در واقع، بررسي دقيق و گزينش منابع اطلاعاتي و شناسايي مطالب مرتبط و ذخیره آنها را در بر مي‌گيرد.
تعریف عملیاتی:
در پژوهش حاضر منظور از استخراج، ذخیره کردن مطالب بر روی حافظه کامپیوتر، چاپ کردن و یا افزودن به وبگاه های مورد علاقه بر روی مرورگر توسط دانشجو است.
-698532511900260032562865فصل
دوم
00فصل
دوم
276606018859500
-1161415161290مبانی نظری و
پیشینه پژوهش
00مبانی نظری و
پیشینه پژوهش
-12702031900-63507746900
8255307974006353530590057153746400
2-1. مقدمه
انسان‏ها ممکن است روزانه با سؤالات و پدیده‏های مبهم زیادی روبرو شوند که برای کشف آنها و دستیابی به پاسخ برای این سؤالات، به اطلاعات نیاز دارند در واقع برای به‏دست آوردن اطلاعات نیاز به اطلاع‏یابی وجود دارد. بدین ترتیب، اطلاع‏یابی فرآیندی است که طی آن فرد از سمت مجهولات و نادانسته‏ها به‏سمت دانش و آگاهی حرکت می‏کند. اما در عصر حاضر، با حجم عظیم اطلاعات و در واقع با پدیده انفجار اطلاعات مواجه هستیم، بنابراین، دانستن این نکته حائز اهمیت است که افرادی که از این اطلاعات عظیم بهره خواهند گرفت در توانایی پرداختن به اطلاعات دچار محدودیت هستند و در واقع، آنها نیاز به اطلاعات زیاد ندارند، بلکه اطلاعات مناسب و دقیق‏تر می‏خواهند (روس، 1379).
رفتاری که فرد در مسیر دستیابی به پاسخ سؤالات و نیز کشف دانسته‏های جدید از خود نشان می‏دهد بیانگر رفتار اطلاع‏یابی آن فرد می‏باشد. تاکنون پژوهش‏های زیادی در زمینه بررسی الگوها ورفتارهای اطلاعاتی افراد صورت گرفته است. این پژوهش‏ها، گوياي اين واقعيت هستند كه جستجوگران تحت تأثير عوامل مختلف، از شيوه‌ها و روش‏هاي گوناگون براي كسب اطلاعات بهره مي‌جويند و رفتارهاي اطلاع‌يابي متفاوتي را از خود بروز مي‌دهند. بنابراين، با شناخت صحيح و كنترل اين عوامل مي‌توان رفتارهاي اطلاع‌يابي جستجوگران را تا حد بسيار زيادي به مسيرهايي مشخص و هدفمند هدايت كرد. درادامه تلاش می‏شود پس از بیان تعاریفی از رفتار اطلاع‏یابی و سابقه کوتاهی از این مفاهیم، برخی از الگوها و نظریه‏هایی که تاکنون در زمینه رفتارهای اطلاع‏یابی مطرح شده اند مختصر توضیح داده شوند.
2-2. تعاریف رفتار اطلاع یابی
ویلسون (2000) رفتار اطلاع‌يابي انسان را عبارت از فرايندي مي‌داند كه در تعامل دائمي با افراد، شبكه‌هاي اجتماعي، موقعيت‏ها و بافت‏هاي گوناگون شكل گرفته و معتقد است كه اين بافت و موقعيت اجتماعي است كه به‏وجود آورنده نياز اطلاعاتي است و فرد را به استفاده از منابع دسترس‌پذير مشخصي محدود مي‌كند.
در دایره‏المعارف کتابداری و اطلاع‏رسانی، نیز رفتار اطلاع‏یابی چنین تعریف شده است: به الگوهای پیچیده رفتار و فعل و انفعال‏های متقابل انسان هنگام جست‏وجوی هر نوع اطلاعات، رفتار اطلاع‏یابی اطلاق می‏شود. این اصطلاح به شیوه‏های گوناگون برای اشاره به هر بستری به کار می‏رود که در آن، اطلاعات جست‏وجو می‏گردد و تمام شکل‏های اطلاع‏یابی را دربرمی‏گیرد. جزء «اطلاع‏یابی» این اصطلاح ممکن است، بیش از آن که به طور ضمنی میزان فعالیت مثبتی را برساند، از فعالیتی حکایت کند که توسط مطالعات فردی یا گروهی نتیجه نداده باشد. درحالی‏که اصطلاح خنثای «گردآوری اطلاعات» ممکن است توصیفی عینی‏تر از «اطلاع‏یابی» ارائه دهد. جزء «رفتار» در این اصطلاح نیز ممکن است به سبب معنای ضمنی «رفتارگرایی» کمی مبهم جلوه کند (نوشین فرد، 1381).
2-3. تاریخچه رفتار اطلاع یابی
پس از جنگ جهاني دوم و با افزايش اطلاعات علمي و فني در زمينه هاي گوناگون، بحث رفتار اطلاع يابي براي اولين بار در كنفرانس اطلاعات علمي انجمن سلطنتي انگلستان در سال ١٩٤٨ مطرح شد .دراين كنفرانس، مطالعاتي درباره نحوه استفاده كاربران از اطلاعات ارائه و آغازگر رويكردي جديد در مطالعه رفتار اطلاع يابي انسان شد. ده سال بعد، در سال ١٩٥٨ ، كنفرانس بين المللي اطلاعات علمي در واشنگتن، مطالعات رفتار اطلاع‌يابي را پيگيري كرد. پيش از ظهور رايانه براي ذخيره و بازيابي اطلاعات و در فاصله دهة ١٩٤٠ تا ١٩٦٠ محور اصلي بر استفاده از اطلاعات متمركز شده بود .اولين پژوهش در اين زمينه در سال ١٩٧٢ انجام گرفت كه موضوعات آن درباره نيازهاي اطلاعاتي جامعه شهري، چگونگي تأمين آنها، و امكان تأمين بهتر اين نيازها از سوي سازمان ها بود. به نظر مي رسد براي اولين بار پالمر در اواخر دهة ١٩٨٠ به رفتار اطلاعاتي گروهي از دانشمندان پرداخته است. نتايج پژوهش وي نشان داد كه رشته تخصصي، سازمان يا محيط شغلي و شخصيت، بر رفتار اطلاع يابي مؤثر است (ویلسون،2000).
البته در اواسط دهة ١٩٨٠، در پاسخ به ابراز نياز به تمركز بيشتر بر كاربران به جاي نظام، حوزه رفتار اطلاع يابي تغيير عمده اي را هم در مفهوم آفريني و هم در طراحي پژوهش ها تجربه كرد .اكثر مطالعات حوزه استفاده و كاربران با به كارگيري رويكردهاي كا مل تر در مطالعه رفتار اطلاع يابي، به بررسي رفتار اطلاع يابي تغيير شكل داد. مشخصه اين امر، تغييري در ماهيت جمع آوري داده ها از بررسي گروه هاي بزرگ از طريق پرسشنامه يا مصاحبه ساخت يافته به مطالعه گروه هاي كوچك از طريق مشاهده و مصاحبه هاي ساخت نيافته بود. همچنين، مشخصه مهم ديگر آن تحول در ماهيت رويكرد تحليل، بويژه با تلاش آشكار براي توليد الگوهاي اطلاع يابي افراد يا گروه ها بود ( مهو و تیبو، 2003).
2-4. رفتار اطلاع یابی در وب
برخلاف روند روبه رشد وب، تاکنون بررسی اندکی در مورد اطلاع یابی در وب انجام شده است. یکی از دلایل این امر، دشواری جمع آوری داده های کامل برای توصیف مرور روی وب است.
به طور کلی تا کنون چهار شیوه اصلی اطلاع یابی در وب شناخته شده است که عبارتند از : مرور هدایت نشده، مرور مشروط، جستجوی غیر رسمی و جستجوی رسمی.
1. مرور هدایت نشده: در اين حالت، انتظار مي‌رود نمونه‌هاي زيادي از مرحله‌ آغاز(هنگامي كه جويندگان كار را در سرا صفحه‌هاي پيش‌گزيده، صفحه يا پايگاه مطلوب مثل پايگاه‌هاي خبري يا روزنامه، شروع كنند) و پيونديابي (توجه به مطالب مورد علاقه (اغلب تصادفي) و پيگيري پيوندهاي فرامتني) مشاهده‌ شود. پيونديابي اغلب درطي بررسي هدايت نشده اتفاق مي‌افتد. پيونديابي به‌صورت بازگشتي (به‌عقب) امكان‌پذيراست، چون موتورهاي جستجو شايد صفحات ديگري را مكان‌يابي‌كنند كه كاربر را به پايگاه كنوني ارجاع دهد.
2. مرور مشروط: دراين حالت، انتظار مي‌رود فعاليتهاي مرور، تمايز و نظارت رايج باشد. اين تمايز را بررسي‌كننده به هنگام انتخاب پايگاهها يا صفحه وب مرتبط اعمال مي‌كند. پايگاهها ممكن است براساس بازديدهاي شخصي پيشين يا توصيه‌هاي ديگران از يكديگر متمايز شوند. اغلب پايگاه‌هاي متمايز شده نشانه‌گذاري مي‌شوند. بررسي‌كنندگان به هنگام بازديد از پايگاههاي متمايزشده، محتوا را با ملاحظه فهرست مطالب، نقشه‌هاي سايت يا سياهه مقولات و رده‌ها مرور مي‌كنند. كاربران ممكن است با مراجعه منظم به پايگاههاي متمايز شده يا با خلاصه‌برداري از محتواي آنها،‌ بر اين پايگاهها نظارت داشته باشند.
3. جستجوي غيررسمي: دراين حالت، انتظار مي‌رود تمايز، استخراج و نظارت ويژگيهاي غالب باشد. به علاوه، با توجه به شناخت كاربر از ربط، كيفيت،‌ پيوستگي و … جستجوي غيررسمي احتمالاً از شمار اندكي از صفحات وب متمايز شده، صورت پذيرد. استخراج نسبتاً غيررسمي است؛ بدين معنا كه جستجوي اطلاعات بايد در پايگاه(هاي) منتخب متمركز شود. اگر فرد كانالهاي روزآمدسازي يا عاملان نرم‌افزاري ايجادكند كه اطلاعات را براساس كليدواژه‌ها يا سرعنوانهاي موضوعي بيابد، ويژگي نظارت فعال‌تر مي‌شود.
4.جستجوي رسمی: دراين مرحله، انتظار مي‌رود عمليات استخراج همراه با فعاليت تكميلي نظارت رخ دهد. درجستجوي رسمی، از موتورهاي جستجويي استفاده مي‌شود كه وب را به‌طور نسبتاً جامع زير پوشش قرار مي‌دهند و مجموعه‌اي از امكانات جستجوي قدرتمند را فراهم مي‌آورند. فرد براي استفاده از تمام اطلاعات،‌ زمان بيشتري را به جستجو اختصاص مي‌دهد تا قابليتهاي جستجوي پيچيده را فرا گيرد. جستجوي رسمي ممكن است دو مرحله‌اي باشد: جستجوي چند پايگاهي براي شناسايي مآخذ مهم و جستجوي درون‌پايگاهي. استخراج احتمالاً با فعاليت نظارت تقويت مي‌شود(چو، دتلور، ترنبال،2000).
2-5. الگوها و نظریه‌های رفتار اطلاع یابی
همزمان با گسترش مطالعات حوزه رفتار اطلاع یابی، ارائه الگوهای رفتار اطلاع یابی کاربران در حوزه مورد علاقه محققان مختلف قرار گرفت. این محققان امیدوار بودند با ارائه این الگوها، از یک سو اطلاعاتی را در اختیار طراحان نظام های ذخیره و بازیابی قرار دهند تا از طریق رفتار کاربران به نیازهای آنها پاسخ دهند و از طرف دیگر فعالان حوزه آموزش، مراجعان را در تدوین برنامه های آموزش مهارت های اطلاع یابی کمک رسان باشند. استفاده از الگوهای رفتار اطلاع یابی به پژوهشگران کمک می کند که چگونه تصمیم بگیرند و روی چه نکاتی در جستجوهای خود توجه بیشتری کنند. تا كنون الگوهاي رفتاري متفاوتي از سوي صاحب‌نظران ارائه شده است، اما باتوجه به اینکه الگوی اطلاع یابی الیس یکی از الگوهای مورد استفاده در حوزه وب بوده است و یا در محیط های مجازی به کاربرده شده است، به عنوان الگوی مورد استفاده پژوهش حاضر ترجیح داده شده است و اهداف و سوالات پژوهش بر اساس این الگو و مؤلفه های آن بنا نهاده شد. در ادامه، برخی از اين الگوها مورد بررسي قرار مي‌گيرند.
2-5-1. الگوی ریس و ساراسویچاولین بار ریس و ساراسویچ در اوایل دهه 1960 اولین الگوی فرآیند اطلاع یابی را پیشنهاد کردند. آنها در الگوی پیشنهادی خود بر ماهیت متحول مشکل اطلاعاتی تأکید ویژه ای داشته اند.
دو مرحله مشخص در این الگو وجود دارد:
مرحله نخست، یعنی انجام پرسش، که هر دو شخص درخواست کننده و جستجوگر را درگیر می کند.
مرحله دوم، یعنی پاسخ دهی به پرسش، که توسط جستجوگر و بر پایه اطلاعات به دست آمده از متقاضی انجام می گیرد. در نهایت، پاسخ بستگی به موفقیت در انجام پرسش دارد. الگوی ریس و ساراسویچ میان ربط و مناسبت تمایز قائل است، بدان معنا که اولی یعنی «ربط» عبارت است از نتایج حاصل از تطبیق نیازهای اطلاعاتی بیان شده در پرسش با کل اطلاعات بازیابی شده ولی دومی یعنی «مناسبت» به مفهوم تطبیق نتایج بازیابی شده و مشکل حقیقی اطلاعات با یکدیگر است. بنابراین، نتیجه حاصل واضح و روشن نیست. به همین دلیل، الگوی ارائه شده میان مشکل اطلاعاتی، نیاز اطلاعات، پرسش و تقاضا تمایز قائل است. ساراسویچ پنج عنصر اساسی را در کار اطلاع یابی مشخص می کند. این عناصر عبارتند از: 1. مشکل یا مسئله، 2. وضعیت یا معلومات شخصی، 3. قصد، 4 . پرسش و 5. درخواست ( پائو، 1379).
2-5-2. نظریه رفتار اطلاع يابي ويلسون
ویلسون (2000) فرآیند اطلاع‏یابی را اولین بار در سال 1983 به‏عنوان یک الگوی حل مسئله برای پژوهش‏ها به‏کار برد. وی، پس از بررسي رفتارهاي اطلاع‌يابي متخصصان بازاريابي، علوم اجتماعي و روان‌شناسي، الگویی را براي رفتار اطلاع‌يابي ارائه داد كه به‏خوبي نقش عوامل روان‌شناختي را در رفتار جستجوگران نشان مي‌دهد. وي در الگوی خود اذعان مي‌دارد كه عوامل روان‌شناختي، جمعيت‌شناسي، محيطي و منبع‌مدار بر رفتار اطلاع‌يابي تأثير مي‌گذارند و در بسياري از موارد آن را تغيير مي‌دهند. در این الگو، جستجو و استفاده از اطلاعات با مراحل مختلف فرآیند حل مسئله هدف‏نما در ارتباط است. مراحل حل مسئله عبارتند از: شناسایی مسئله، تعریف مسئله، حل مسئله و (در صورت نیاز) بیان راه حل آن.
با وجود گستردگي اين الگو، ويلسون اظهار مي‌دارد كه الگوی پيشنهادي او تنها قادر است نمونه‌هاي كوچكي از عوامل تأثيرگذار بر رفتار اطلاع‌يابي فرد را نشان دهد. الگوی ويلسون به توصيف آنچه در زمينة رفتار اطلاع‌يابي، عامل ميزان احاطه شخص ناميده مي‌شود، مي‌پردازد. وي در همين زمينه اظهار مي‌دارد كه شخص پس از اتخاذ تصميم به جستجوي اطلاعات، با كمك انگيزه، جستجويي را به اجرا درمي‌آورد و به دليل احساس نيازي كه به فايق‌آمدن بر مسئله دارد، شخصاً گذار از مانع‏هاي مشخصي را كه در مسير بازيابي اطلاعات او قرار دارد، تجربه مي‌كند. ويلسون معتقد است كه خود شخص صلاحيت لازم را براي تصميم‌گيري‏هاي نهايي جستجوي اطلاعات و تشخيص اطلاعات مرتبط از غيرمرتبط دارد و ممكن است بر اساس موقعيت، موضوع يا انگيزه‌‌هاي خاص، روش‏هايي را كه براي جستجوهايش برمي‌گزيند، با ديگري متفاوت باشد (نوروزی چاکلی، 1385).
ويلسون از عامل “خودمحوري” به‏عنوان مؤثرترين عامل در رفتار اطلاع‌يابي نام مي‌برد و در همين خصوص اظهار مي‌دارد كه بين باور يا احساس فرد درباره خود و تسلط فرد بر موقعيت‏هاي مختلف، ارتباط مستقيم وجود دارد. او معتقد است احساس قوي خودمحوري براي بهره‌گيري از يك منبع اطلاعاتي، به استفاده گسترده‌تر و دقيق‌تر از آن منبع منجر مي‌شود. اگر شخص از توان خود در بهره‌گيري از منبع ترديد داشته باشد، حتي در صورتي كه اين منبع حاوي مرتبط‌ترين اطلاعات نيز باشد، بازهم استفاده درستي از آن به‏عمل نخواهد آمد. در هر موقعيتي، انتخاب و استفاده از منبع تحت تأثير عوامل گوناگوني همچون ميزان زمان و تلاشي كه صرف دستيابي به منبع و تعامل براي اطلاع‌يابي از آن مي‌شود، قرار دارد (ادهمی، 1383) .
او در الگوی جهانی خود رفتار اطلاع‏یابی را هم شامل رفتار جستجوی فعال و هم غیرفعال می‏داند یعنی در عمل جستجوی فعال ذهن را برای اطلاعات (مثلا تماشای تلویزیون و دریافت اطلاعاتی از برنامه‏های آن بدون قصد و اراده قبلی) جزء رفتار اطلاع‏یابی می‏داند همان‏طور که توجه غیرفعال (یعنی بدون قصد قبلی) و جستجوی مداوم را در این ردیف قرار می‏دهد.
114808033655000140081093345ساختکار فعال سازی
00ساختکار فعال سازی
23368093345رفتار اطلاع یابی
00رفتار اطلاع یابی
263588533655000373570533655000464629533655000475678593345زمینه نیاز اطلاعاتی
00زمینه نیاز اطلاعاتی
270446593345متغیرهای مداخله گر
00متغیرهای مداخله گر
2785745693420روانشناختی
00روانشناختی
3872230322580000529209010566400024999952933700استفاده و پردازش اطلاعات
00استفاده و پردازش اطلاعات
381952593345نظریه فشار
00نظریه فشار

4756785179070زمینه شخص
00زمینه شخص
3872230318770ساختکار فعال سازی
00ساختکار فعال سازی
270446512382500165100179070001400810250190نظریه خطر/ پاداش
00نظریه خطر/ پاداش
6807202667000233680250190توجه غیرفعال
00توجه غیرفعال
20916902667000322008526670004270375266700052920902667000
2785745449580نقش وابسته فردی
00نقش وابسته فردی
278574595885مردم شناختی
00مردم شناختی
1400810329565001468755391160نظریه یادگیری اجتماعی
00نظریه یادگیری اجتماعی
233680245745جستجوی غیرفعال
00جستجوی غیرفعال

2785745330835محیطی
00محیطی
1468755262255خودکارایی
00خودکارایی
233680262255جستجوی فعال
00جستجوی فعال

2785745231140ویژگی های منابع
00ویژگی های منابع
224155231140جستجوی مداوم
00جستجوی مداوم

6807209969500
68072013970000
شکل2-1. الگوی رفتار اطلاع یابی ویلسون 1996 (نوکاریزی و داورپناه، 1385)
الگوی رفتار اطلاعاتی ویلسون شامل مؤلفه‏های زیر است:- زمینه نیاز اطلاعاتی- متغیرهای مداخله‏گر- رفتار اطلاع‏یابی (فعال یا غیرفعال)- پردازش و استفاده از اطلاعات
این مؤلفه‏ها در حقیقت همان عناصر تشکیل‏دهنده رفتار اطلاعاتی هستند. این الگو چرخه فعالیت‏های اطلاعاتی را از ایجاد نیاز تا مرحله استفاده از اطلاعات نشان می‏دهد و متغیرهای مداخله‏گر زیادی را دربرمی‏گیرد که تأثیر شگرفی بر رفتار اطلاعاتی دارد و ساخت‏کارهایی را بیان می کند که آن را فعال می‏کند. اکنون به توضیح هر یک از مؤلفه‏های موجود در الگوی جهانی او و عناصر وابسته به آنها می پردازیم:
زمينه نياز اطلاعاتي
ویلسون (2004) به سه گروه نیازهای انسانی اشاره می‏کند که روان‏شناسان نیز به آن تأکید دارند:1. نیازهای فیزیولوژیکی یا جسمانی: مثل نیاز به غذا، آب، سرپناه و …؛
2. نیازهای حسی یا عاطفی: مثل نیاز به فضیلت، تسلط و …؛
3. نیازهای شناختی: مثل نیاز به برنامه‏ریزی، یادگیری یک مهارت و…
این گروه‏بندی نشان می‏دهد که نیازهای فردی در ارتباط با هم و درونی هستند و هر کدام سبب بروز نیازهای دیگر است (عینی، 1384). به نظر ويلسون، نيازهاي اطلاعاتي از جمله نيازهاي ثانويه است كه برگرفته از نيازهاي اوليه رواني، شناختي و عاطفي است. پيدايش نيازي خاص متأثر از زمينه‌اي است كه ممكن است اين زمينه خود شخص، يا نقشي كه در كار و زندگي ايفا مي‌كند، يا محيط‌ (اجتماعي، سياسي، اقتصادي، فناورانه و مانند آن) باشد. عناصر اين زمينه درهم پيچيده‌اند. ويژگي‏هاي شخصي بر انتخاب، و سلسله‏مراتب نيازهاي اطلاعاتي بر قدرت آنها تأثير مي‌گذارد. اما علت بسياري از نيازهاي شناختي در خارج از شخص است. آنها به جهت توالي نقش‏هايي كه فرد ايفا مي‌كند، به‏وجود مي‌آيند يا از شرايط محيطي ناشي مي‌شوند. اما نيازهاي اطلاعاتي گروه‌هاي مختلف (مثلاً مهندسان، پزشكان، داروسازان و …) با هم متفاوت است و در داخل هر گروه نيز با توجه به تحولات محيطي و نقش‏هاي گروهي افراد متفاوتي هستند.
متغيرهاي مداخله‌گر
نكته ديگري كه در الگوی جهاني ويلسون مطرح است اينكه او تمام متغيرهاي مداخله‌گر را برشمرده و آنها را در اين الگو ترسيم كرده است. عوامل رواني ممكن است به‏عنوان يك متغير مداخله‌گر بر رفتار اطلاع‌يابي تأثير بگذارد. همان‌طوركه متغيرهاي مداخله‌گر ديگر (جمعيت‌شناختي،‌ محيطي، نقش‏‌وابسته يا بين‏فردي) مي‌توانند همين تأثير را بگذارند.
ويلسون به عوامل تعيين‌كننده رفتار اطلاعاتي زيادي اشاره مي‌كند. اين ‌عوامل مثل عوامل تأثيرگذار بر پيدايش نياز اطلاعاتي، مي‌تواند ماهيت شخصي، نقش وابسته، يا محيطي داشته باشند. از جمله متغيرهاي روان‌شناختي مي‌توان به ديدگاه فرد نسبت به زندگي و نظام ارزش‏ها، جهت‌گيري سياسي، دانش، سبك‌يادگيري، متغيرهاي عاطفي، نگرش او نسبت به ابداع، رفتارهاي كليشه‌اي، اولويت‏ها، پيش‏داوري‌ها، خود ادراكي (ارزشيابي از دانش و مهارت‏هاي خويش)، علايق و دانش موضوعي، ‌وظيفه، نظام اطلاعاتي، يا نظام جستجو اشاره‌كرد. متغيرهاي جمعيت‌شناختي شامل جنس، سن، منزلت اجتماعي و اقتصادي، ‌تحصيلات و تجربيات شغلي و مانند آن است. دراين الگو، متغيرهاي‌ روان‌شناختي و جمعيت‌شناختي‌ از يكديگر جدا شده‌اند. ويلسون ويژگي‏هاي منابع مثل اشاعه،‌ تناسب و پايايي اطلاعات را از عوامل محيطي جدا مي‌كند. از نظر او، ارزش متغيرهاي مداخله‌گر تعيين‌كننده «قوّت»‌ يا «مانع» است. مثلاً دانش كم از منابع اطلاعاتي موجود مانع رفتار اطلاعاتي و دانش زياد تقويت‌كننده آن است.
ساخت‏كارهاي فعال‌ساز رفتار اطلاع‌يابي
ويلسون، بين «زمينة شخص» و تصميم به اطلاع‌يابي مفهوم، ساخت كار فعال‌سازي را قرار مي‌دهد. او به‌درستي اشاره مي‌كند كه هر نياز اطلاعاتي انگيزه فعاليت‏هاي اطلاع‌يابي را ايجاد نمي‌كند. وي براي يافتن عامل ايجاد انگيزه اطلاع‌يابي پاسخ را در روان‏شناسي و نيز ضرورت پرداختن به بقيه علوم جستجو مي‌كند. به نظر او، يكي از ساخت‏كارهاي فعال‌سازي را مي‌توان با نظريه فشار/ مقابله تشريح كرد. طبق اين نظريه‌، هر نياز، انسان را به اطلاع‌يابي وادار نمي‌كند. به‌طور مثال، اگر فرد متقاعد شود دانش موجودش براي درك موقعيت و تصميم‌گيري كافي‌ است،‌ اقدام به اطلاع‌يابي نمي‌كند. اگر بر اين باور نباشد، فشار ناشي از خطر اشتباه، تجاوز به هنجارهاي اجتماعي و مشروع، مسئوليت اقتصادي و پاسخ ندادن به توقعات، به ‌وجود مي‌آيد. هر چه اين فشار بيشتر باشد،‌ انگيزه بيشتري براي اطلاع‌يابي ايجاد مي‌شود، تا جايي كه اين فشار فعاليت‏ها را از كار بيندازد.
عامل ديگر فعال‌سازي، ضرورت مقابله با موقعيت و حل مسئله است. تمايل به پاداش ممكن است اين احساس نياز را ايجاد كند؛ حتي اگر اين پاداش فقط موجب آسودگي خاطر ناشي از زايل شدن احساس عدم اطمينان شود. در نظريه خطر/ پاداش چگونگي اطلاع‌يابي افراد در برخي موقعيت‏ها و علت استفاده افزون‌تر از برخي منابع، تشريح مي‌شود.
يك محرك مهم رفتار اطلاع‌يابي نيز درك «خوداثربخشي» است. توقع اثربخشي، برآورد توان شخص از اجراي موفقيت‌آميز است. اين امر، بر تصميم‌‌گيري انجام فعاليت‏هاي ضروري اثر مي‌گذارد و تعيين مي‌كند آيا شخص اساساً براي مقابله با موقعيت تلاش مي‌كند.
مرحله كسب اطلاع
ويلسون از بين حالت‏هاي كسب اطلاع،‌ توجه غيرفعال، جستجوي غيرفعال، جستجوي فعال و جستجوي مداوم را متمايز مي‌سازد. توجه غيرفعال يعني جذب غيرفعال اطلاعات از محيط (تلويزيون، راديو) بدون قصد اطلاع‌يابي. اين رفتار اطلاعاتي هدفمند نيست،‌ هرچند روشي مهم در جذب اطلاعات است. حالت دوم زماني ظاهر مي‌شود كه يك رفتار خاص، به فراهم‌آوري اطلاعاتي منجر مي‌شود كه اتفاقاً به فرد مربوط است. حالت سوم وقتي رخ ‌مي‌دهد كه فرد فعالانه به دنبال اطلاعات مي‌گردد. حالت چهارم يعني جستجوي هميشگي اطلاعات براي روزآمدسازي يا گسترش حوزة اطلاعاتي است.
مرحله پردازش و استفاده از اطلاعات
اطلاعات كسب‌شده كاربر، پردازش و جزء دانش او مي‌شود و به‌طورمستقيم يا غيرمستقيم مورد استفاده قرار مي‌گيرد تا بر محيط اثر بگذارد و در نتيجه نيازهاي اطلاعاتي جديدي ايجاد كند. فعاليت‏هاي اطلاعاتي ذهني و عيني چرخه‌اي را به‌وجود مي‌آورد كه در آن عناصر خاص زمينه، تعيين‌كننده رفتار شخص در كليه مراحل مي‌گردد و اطلاعات به‌ دست‌ آمده عنصر جديد يك نظام پويا مي‌شود.
كل رفتار اطلاع‌يابي فرد به هر شكل كه صورت گيرد (فعال يا غيرفعال) باعث پردازش و استفاده از اطلاعات مي‌شود كه هدف اصلي از جستجو همين است. اما اين پردازش و استفاده با توجه به زمينه نياز اطلاعاتي، ممكن است تغيير كند. يعني در زمينه‌هاي مختلف و با توجه به نيازهاي حاصل در آن زمينه‌ها، نوع پردازش و استفاده متفاوت خواهد بود.
الگوی ويلسون، در فرايند پژوهش، چارچوب خوبي براي تفكر درباره فرايند كسب اطلاعات در اختيار قرار مي‌دهد و مي‌توان آن را روشن‌‌تر و يكدست‌تر ساخت. اما پژوهش‏هاي انجام شده در زمينه اين الگو، علاوه بر بيان نكات مثبت آن، به برخي از كاستي‏هاي آن نيز اشاره كرده‌اند كه در اينجا ديدگاه‏هاي نيژويژكا درباره نقاط ضعف این الگو به اختصار بیان می شود ( نیژویژکا، 2003):
ويلسون مرحله پيدايش نياز اطلاعاتي و تصميم به اطلاع‌يابي را از يكديگر تفكيك مي‌كند، ‌اما اين مسئله در نمودار او منعكس نشده است. هرچند به نظر مهم مي‌رسند،‌ اما هر نيازي به اطلاع‌يابي منجر نمي‌شود و براي تصميم‌گيري، به محرك ديگري غير از احساس نياز است.
او در نمودار خود، «زمينه» را از متغيرهاي مداخله‌گر جدا مي‌كند. نيازي به اين كار نيست زیرا اين متغيرها زمينة رفتار اطلاعاتي را شكل مي‌دهند. آنها ماهيت متفاوت محيطي، نقش وابسته و شخصي دارند.
ويژگي‏هاي منابع اطلاعاتي به عنوان يك طبقه جداگانه از متغيرهاي مداخله‌گر درنظر گرفته مي‌شود؛ حال آنكه اين منبع عنصری از محيط اطلاعاتي«بافت» است،‌ بنابراين مي‌توان آنها را در رده كلي متغيرهاي محيطي گنجاند.
شكل ترسيمي نمودار، قيودي را ايجاد مي‌كند و حاكي است كه متغيرهاي مداخله‌گر فقط در مرحله كسب اطلاعات بركاربر اثر مي‌گذارند، حال آنكه تأثير هر نوع متغيري را مي‌توان در همه مراحل پيدايش نياز، تصميم‌گيري، پردازش و استفاده ازاطلاعات تصور كرد.
همين مسئله در مورد ساخت‏كارهاي فعال‌سازي نيز صادق است. آنها نه‏تنها در مرحله تصميم به اطلاع‌يابي بلكه در تمام مراحل كسب اطلاعات، حضور دارند.
بهتر است از ساخت‏كارهاي فعال‌سازي خاصي مانند «فشار»،‌ «ادراك خطر»، «انتظار پاداش»، سطح محسوس «خود اثربخشي» نه نظريه هريك از آنها نام برده شود.
در نمودار ويلسون رابطه سببي (پيكان‏ها) بين ساخت‏كارهاي فعال‌سازي و متغيرهاي مداخله‌گر ترسيم شده‌اند كه مي‌تواند گمراه‌كننده باشد چون اين ساخت‏كارها، پديده‌هاي روان‌شناختي و جامعه‌شناختي كلي هستند نه يك عنصر مستقل از زمينه.
كاربرد الگوی ويلسون به موقعيتي محدود شده كه كاربر شخصاً به اطلاع‌يابي مي‌پردازد. افزون براين، وي در الگو سال 1981، راهبردهاي كسب اطلاعاتي را ترسيم و آنها را مسيرهاي اطلاع‌يابي ناميد، اما در الگوی جديد اينها نيز وجود ندارد.
به‌طور كلي بايد گفت، اين الگوی روابط بين مفاهيم كاربر، نياز، كاربردها،‌ و رفتار كاربر را نشان مي‌دهد، اما پيچيدگي فرايند پژوهش را تعريف نمي‌كند. اطلاع‌يابي فرايندي بازگشتي است، ولي در اين الگو فرايندي خطي نشان داده مي‌شود و درآن جستجوگر از يك مرحله به مرحله بعد مي‌رود. اين الگو حاكي از آن است كه هرگاه نياز اطلاعاتي با يافتن اطلاعات ارضا شد، جستجو تمام مي‌شود. همچنين، به نظر مي‌رسد اين الگو فضا را براي تعريف مجدد نياز اوليه در پرتو اطلاعات يافت شده، ميسر نمي‌سازد. از اين گذشته، اطلاعات بايد مناسب نياز اوليه باشند،‌ درغيراين صورت كاربردي ندارند ( نياز را برآورده نمي‌كنند). اين الگو باعث نمي‌شود كاربر به هنگام وارد شدن در فرايند اطلاع‌يابي رشد كند و فراگيرد و خيلي شبيه كتابخانه سنتي است؛ چون تنها بر مهارت‏هاي مربوط به منابع، مانند مكان‌يابي، دسترسي و استفاده از منابع، تأكيد مي‌كند. در‌ آن، مهارت‏هاي مربوط به كتابخانه از ساير مهارت‏هاي لازم براي استفاده از اطلاعات، مثل تفكر انتقادي و تحليل، جدا مي‌شود (نوکاریزی و داورپناه، 1385).
2-5-3. الگوی اطلاع یابی الیس
الیس الگوهای رفتار اطلاع‏یابی دانشگاهی را بررسی کرده است. او به جای «مراحل» اطلاع‏یابی ترجیحاً اصطلاح «ویژگی» را به کار می‏برد (یارولین و ویلسون، 2003) و معتقد است كه هر يك از جستجوگران با توجه به تجربيات، دانش، نياز اطلاعاتي و سطح توقعات خود در هر يك از اين مراحل با سطح متفاوتي از دقت و توجه عمل مي‌كند و در نهايت اين جستجوگر است كه بر اساس نياز خاص خود به انتخاب و گردآوري اطلاعات دست مي‌زند و با استناد به همين اصل، الگویی را براي رفتار اطلاع‌يابي جستجوگران پيشنهاد مي‌كند. با وجود اين، وي اذعان مي‌دارد كه اين الگو بيشتر در محيط‏هايي بسته‌ همچون پايگاه‏هاي اطلاعاتي كه عمدتاً از ابزارهاي ويژه‌اي همچون واژگان‌ كنترل‏شده استفاده مي‌كنند، قابل‏اجرا است (نوروزی چاکلی، 1385).
الیس ابتدا به شناسایی ویژگی‏های مشترک رفتار اطلاع‏یابی پژوهشگران در علوم اجتماعی پرداخت و الگویی با 6 ویژگی عمومی عرضه کرد. سپس با مطالعه رفتار پژوهشگران دانشگاهی حوزه علوم، این الگو را مورد پالایش قرار داد و رده‏ها یا رده‏های فرعی “تعدیل یا اصطلاح” و” پایان یا ختم”، وارسی و به آن اضافه شد (الیس، کاکس و هال، 1993)
322961020066000447484520066000 مرور کردن
32296102432050062230014986000150114015938500245427514986000328168013081000463994514033500458152524320500 شروع کردن برقراری زنجیره ارتباطی متمایز کردن استخراج کردن اصلاح کردن پایان
کنترل و نظارت
شکل 2-2. الگوی رفتار اطلاع یابی الیس 1999 ((نوکاریزی و داورپناه، 1385)
از نظر وی، هر الگوی خاص را می‏توان بر حسب ویژگی‏های این الگو توصیف کرد. ویژگی‏های این الگو به شرح زیر است:
آغاز: شامل فعالیت‏های اولیه جستجوی اطلاعات نظیر شناسایی منابعی که ممکن است به عنوان نقطه شروع چرخه پژوهش به‏شمار آید. این منابع ممکن است همکاران، دوستان و افراد برجسته، مرور پیشینه‏ها، فهرست‏های پیوسته، نمایه‏نامه‏ها و چکیده‏نامه‏ها باشد؛ اما برخی از پژوهشگران بر مبنای اطلاعات شخصی خویش کار را آغاز می‏کنند. در این مرحله، پژوهشگر به‏ندرت به کتابخانه مراجعه می‏کند، بلکه بیشتر به شناسایی و جایابی منابع اطلاعاتی می‏پردازد.
پیوندیابی: منظور ردیابی منابع معتبر مورد استناد در پانویس‏ها یا ارجاعات منابع و به بیان دیگر شبکه استنادی میان منابع است. پیوندیابی اغلب به منظور شناسایی منابع جدید اطلاعاتی یا نیازهای اطلاعاتی جدید و ارضای این نیازها مورد استفاده قرار می‏گیرد و معمولاً از طریق دنبال کردن ارجاعات به‏دست آمده از مطالعه و تماس‏های شخصی به انجام می‏رسد. تصمیم به پیگیری استنادها، به عواملی نظیر ربط موضوعی آنها، اهمیت‏شان در پژوهش موردنظر، شهرت یا هویت پدیدآورنده، تازگی، شهرت ناشر، هزینه، بسامد استنادها و زمان لازم برای مکان‏یابی اطلاعات و منابع بستگی دارد. سایر عوامل مؤثر در این زمینه عبارتند از: غریزه، ماهیت استناد، توصیه همکاران، منتقدان و ویراستاران. در کار پژوهش، پس از شناسایی اولیه چند منبع عمده، معمولاً پژوهشگر منابع و ارجاعات آنها را دنبال می‏کند تا از آن طریق به منابع بیشتری در حوزه موردنظر دست یابد. به‏همین منظور منابع ردیف دومی نیز تهیه شده است که مهمترین آنها نمایه‏نامه‏های استنادی علوم و علوم اجتماعی است. این منابع، استنادهایی به منابع معتبر ارائه می‏دهند و از پراستفاده‏ترین منابع ردیف دوم به‏شمار می‏آیند. پیگیری ارجاعات منابع، هم در محیط دستی و هم در محیط ماشینی میسر است؛ ولی در محیط‏های ماشینی این کار بسیار ساده‏تر و سریع شکل می‏گیرد.
تورق (مرور): این کار نوعی جستجوی نیمه‏هدایت‏شده یا نیمه‏ساخت‏یافته است. تورق منابع ردیف اول و دوم به عنوان یک فعالیت مهم اطلاع‏یابی تلقی می‏شود که تمام پژوهشگران در مقطعی از پژوهش وارد آن می‏شوند. دو نوع تورق عمده شناسایی شده است: 1) ملاحظه شماره‏های تازه منتشر شده مجلات و فهرست مطالب کتاب‏های مربوط 2) بررسی فهرست‏های پیوسته، نمایه‏نامه‏ها، منابع وب و ارجاعات منابع بازیابی شده و یا خواندن آنها .این مرحله نیز یکی از مراحلی است که تمامی افرادی که درگیر فعالیت پژوهشی هستند و نیازهای اطلاعاتی دارند وارد آن می‏شوند. البته چون حجم این اطلاعات چنان زیاد است که احتمالاً کمتر کسی به‏تنهایی می‏تواند از عهده بررسی آنها برآید، برخی از پژوهشگران به‏خاطر محدودیت‏های زمانی و مالی و همچنین سایر محدودیت‏ها زحمت این کار را به دوستان، همکاران و دانشجویان خود واگذار می‏کنند و از آن طریق از تازه‏ترین اطلاعات مطلع می‏شوند.
تمایزیابی: شامل استفاده از تفاوت‏های مشهود در منابع اطلاعاتی به عنوان راهی برای پالایش میزان اطلاعات به‏دست آمده است. منظور از تمایزیابی، فعالیت‏هایی است که به هنگام ارزشیابی اطلاعات، براساس کیفیت، ماهیت، اهمیت نسبی و سودمندی آن به‏عنوان روش پالایش میزان و ماهیت اطلاعات به‏دست آمده، مبنای قضاوت جستجوگر قرار می‏گیرد.
نظارت: عبارت است از روزآمد نگه‏داشتن اطلاعات خود از طریق جستجوی آگاهی‏رسانی جاری در حوزه مورد پژوهش. به بیانی دیگر، آگاهی از پیشرفت‏های یک حوزه با پیگیری منظم مآخذ خاص (یعنی مجله‏های هسته، روزنامه‏ها، کنفرانس‏ها، مجله‏های عمومی، کتاب‏ها و فهرست‏ها) است. ویژگی نظارت، انجام فعالیت‏های آگاهی‏بخش از توسعه پژوهش‏ها در موضوع موردعلاقه از طریق پیگیری و تعامل با منابع خاص است. برای حفظ روزآمدی، هم از منابع رسمی و هم از منابع غیررسمی استفاده می‏شود. منابع رسمی مثل مجله‏ها، مجموعه مقاله‏های کنفرانس‏ها، مقاله‏های روزنامه‏ها، نقدهای کتاب، آگهی‏ها و فهرست‏های ناشران، گروه‏های بحث و منابع وب، منابع غیررسمی شامل تعامل‏های شخصی با همکاران، دوستان و دانشجویان یا مبادلات شخصی از طریق پست الکترونیکی است.
استخراج : شامل شناسایی منابع اطلاعاتی مربوط است. در واقع بررسی دقیق و گزینشی منابع اطلاعاتی و شناسایی مطالب مرتبط را در برمی‏گیرد و شامل فعالیت‏های انجام شده در منابع مستقیم (شامل کتاب‏ها، مقاله‏ها و مجله‏ها) و منابع غیرمستقیم (شامل کتابشناسی‏ها، نمایه‏نامه‏ها، چکیده‏نامه‏ها و فهرست‏های پیوسته) می‏باشد (مهو و تیبو، 2003).
2-5-4. الگوی اطلاع یابی ایزنبرگ و برکویتز
ایزنبرگ و برکویتز این الگو را به عنوان رویکردی کلی به مسئله گشایی اطلاعاتی، شامل شش گام یا مرحله منطقی ارائه کرده اند. ترتیب مرحله ها با کاوش تغییر می کند، اما گذر از هر مرحله برای حل یک مسئله اطلاعاتی لازم است.
تعریف مسئله: جستجوگر نیازمند به تعریف مسئله از دیدگاه اطلاعاتی است. او قبل از به کارگیری راهبردهای جستجوی اطلاعات به تعریف ملزومات اجرایی، نوع نیازهای اطلاعاتی و مسائلی از این قبیل نیاز دارد. ایزنبرگ و برکویتز اشاره می کنند که بیشتر مردم زمان کمی به تعریف موضوعات خود اختصاص می‌دهند. آنها یکسره به راهبردهای جستجوی اطلاعات و نه تشخیص نوع نیاز اطلاعاتی می پردازند. با تعریف و فهم مسئله اطلاعاتی، جستجوگران به طور مطلوبی به سمت راه حل ها حرکت می کنند.
راهبردهای جستجوی اطلاعات: از زمانی که جوینده، مسئله اطلاعاتی را به خوبی تعریف کرد باید در مورد مناسب ترین منابع اطلاعاتی تصمیم بگیرد. راهبردهای اطلاع یابی شامل تصمیم گیری هایی است و در عصر اطلاعات، پرسشی که جستجوگران باید پاسخگو باشند این است که بهترین راهبردهای یافتن اطلاعات چیست و نه اینکه بپرسند آیا می توان اطلاعاتی درباره این موضوع یافت؟ در هنگام ملاحظه راهبردهای جستجوی اطلاعات باید قواعد مختلفی در گزینش منابع اطلاعاتی مانند دقت، صحت، سادگی استفاده، موجود بودن، جامعیت و اعتبار را در نظر داشت.
مکان یابی و دستیابی: مکان یابی و دستیابی در راهبردهای جستجو اطلاعات مندرج هستند. این مهارت ها شامل استفاده از ابزارهای دسترسی (بانک های کتابشناختی و نمایه های چاپی)، ترتیب مواد در کتابخانه ها، بخش های کتاب و راهبردهایی برای کاوش در فهرست های پیوسته است. در برنامه های آموزشی سنتی کتابداری در دانشگاه ها، بر مهارت مکان یابی و دست یابی تأکید شده است. این برنامه ها مهارت های خاص مورد نیاز برای استفاده از ابزارهای دسترسی را آموزش می دهند. مشکل آموزش مهارت های خاص این است که دانشجویان فهم درستی از چگونگی انتقال این مهارت ها در وضعیت های جدید ندارند.
کاربرد اطلاعات: با یافتن اطلاعات مورد نیاز، جستجوگران می توانند مهارت های جدیدی را برای استفاده از اطلاعات به کار گیرند. این مهارت ها شامل: تعامل، گفت و گو، خواندن، گوش دادن، مرور، پرسش کردن و بازتاب اطلاعات است. جستجوگران نباز به این دارند که درباره ارزش اطلاعات تصمیم گرفته و اطلاعات لازم را استخراج کنند.
ترکیب: ترکیب، کاربرد اطلاعات یافته شده برای مسئله تعریف شده است. ترکیب شامل ساختاردهی مجدد و بازبندی اطلاعات به شکل های جدید و متفاوت است. گاهی ترکیب اطلاعات واضح است، مانند ارتباط دادن اجزای یک چرخه. برای موارد دیگر مثل نوشتن مقاله، ترکیب، جزء اصلی کاوش است و شامل ترکیب اطلاعات، استخراج جزئیات برجسته، سازماندهی مجدد و واکاوی اطلاعات است. به این معنی ترکیب عبارتست از تبدیل اطلاعات یافته شده به دانش.
ارزیابی: ارزیابی، آزمودن فرآیند مسئله گشایی اطلاعاتی است و تعیین کننده مطلوبیت و کارایی فرآیند است. ارزیابی تعیین می کند که آیا اطلاعات یافته شده با مسئله تعریف شده سنخیت دارد؟ در این مرحله پرسش های خاصی مطرح می شود نظیر مسئله اطلاعاتی برطرف شد؟ آیا نیاز رفع شده؟ آیا وضعیت بهبود یافت؟ اگر جواب منفی باشد فرآیند دوباره آغاز می شود (هیدن، 2003).

شکل 2-3. الگوی اطلاع یابی ایزنبرگ و برکویتز (Eisenberg, 1990 &Berkowitz )
2-5-5. الگوی رفتار اطلاع یابی مارچیونینی
الگوی فرآیند اطلاع یابی مارچیونینی بر اساس مطالعات و پژوهش های وی استوار است و در آن توجه ویژه ای به محیط های الکترونیکی شده است. تشخیص مراحل مختلف فرآیند، نوع و میزان تعامل بین مراحل؛ و زنجیر ارتباطی بین هر یک از مراحل با تأکید بر ویژگی های محیط های جدید الکترونیکی است. مارچیونینی سعی کرده است رفتار جستجوگر در ارتباط با پیشینه شناختی خود و سامانه اطلاعات را در بستری الکترونیکی مورد ارزیابی و دقت نظر قرار داده و در الگویی نمایان سازد.
میزان نمایش الگوریتم ها و زنجیرهای جستجو در سامانه به راهبردهایی که جستجوگر به کار می برد و چگونگی تعامل عوامل و سازه های جستجوی اطلاعات بستگی دارد. فرآیند جستجوی اطلاعات از مجموعه ای از ریزفرآیندها تشکیل شده است. جستجوی اطلاعات با شناخت و پذیرش مسئله شروع شده و تا رفع و یا انصراف از رفع آن ادامه می یابد. در این الگو سه نوع ارتباط بین ریزفرآیندها وجود دارد:
خطوط ارتباطی برجسته که به معنی ارتباط مفروض بیشتر و قوی تر از یک ریز فرآیند با دیگری است؛
خطوط تیره که، احتمال ارتباط بالایی را نمایش می دهد؛
خطوط باریک، که ارتباط کم را نمایش می دهد.
این ریزفرآیندها ممکن است به همان صورت پیوسته متصل به هم باشند. اما بهتر است آنها را کارکردها یا مجموعه فعالیت هایی بدانیم که ممکن است در هر زمان ارتباط متناوب یا پیوسته داشته و به ترتیب فعال باشند. البته می توان برخی از ریزفرآیندها را باهم ادغام کرد. ترتیب مراحل مختلف فرآیند اطلاع یابی، یک زنجیره تعریف شده و نوعی پیش بینی از چگونگی مرور و کاوش تحلیلی به دست می دهد. تعداد تعاملات در واحد زمان به اندازه ناخالص تعامل مربوط می شود. مراحل این الگو عبارتند از:
شناخت و پذیرش یک مسئله اطلاعاتی؛ 2. تعریف و درک مسئله؛ 3. گزینش سامانه کاوش؛ 4. فرمول بندی پرسش؛ 5. اجرای جستجو؛ 6. ارزیابی نتایج؛ 7. استخراج اطلاعات و 8. تأمل، تکرار و توقف (مارچیونینی، 1997).

شکل 2-4. الگوی اطلاع یابی مارچیونینی (Marchionini, G,1997)
2-5-6. الگوی معنایابی دروین
دروين (1972) نيز به توسعه الگویی بر پايه نياز كاربر پرداخت كه آن را «ايجاد احساس» ناميد. روش او بر رفتاري كه فرد در تجربه‌هاي روزانه خود با استفاده از تحليل طيف وسيعي از فعاليت‏هاي پيچيده بشري به انجام مي‌رساند، متمركز گرديده است (ادهمی، 1383).
الگو دروين، رويكردي شناختي در جستجوي اطلاعات است. در اين الگو، اطلاعات چيزي است كه فرايندهاي داخلي شناختي در آن دخالت دارند. اما تفهيم فقط يك امر ذهني نيست بدین معنی که عواطف يا احساسات نيز بر پاسخ شناختي افراد به اطلاعات تأثير مي‌گذارند. روشن است، عواطف يا احساسات درفهم مفهوم نياز بسيار مؤثرند. بنابراین دروين، به‏طور خاص برجنبه‌هاي عاطفي فرايندهاي شناختي تأكيد نمي‌كند، اما اين موضوع را مي‌توان از رويكرد وي دريافت و به‏گونه‌اي كه الگو وي را پيچيده و غني مي‌سازد، به بسط آن پرداخت. اين الگو به نوعي بيانگر تلاش ذهني اطلاع‌جو براي پركردن شكاف موجود در ذهن خود مي‌باشد.
در اين الگو، اهميت مصرف‌كننده اطلاعات مركزيت مي‌يابد و اطلاعات به «هرآنچه فرد آگاهي‌بخش مي‌شمارد» تبديل مي‌شود. الگو تفهيمي، اطلاعات را ذهني،‌ مبتني بر موقعيت، كلي‌گرا،‌ و شناختي مي‌بيند، اما اين الگو، بر فهميدن اطلاعات در زمينه‌هاي شخصي و چگونگي شكل‌گيري نيازهاي اطلاعاتي و راه‏هاي رفع اين نيازها تأكيد دارد. مصرف‌كننده اطلاعات نیز، نه‏تنها يك دريافت‌كننده منفعل اطلاعات از محيط خارج تلقي نمي‌شود، بلكه در مركز يك فرايند تغيير فعال و مداوم قرار دارد. در اين فرايند، اطلاعات موجب تغييرات ادراكي در كاربر شده‌ و اين تغييرات خود موجب دگرگوني در برداشت كاربر از اطلاعات مي‌شود.
در روش دروين، هنگام مطالعه نيازهاي اطلاعاتي از استعاره «موقعيت ـ فاصله ‌ـ فايده» استفاده مي‌شود. وي اظهار مي‌كند كه تمام نيازهاي اطلاعاتي، از انقطاع يا «فاصله‌اي» كه در دانش پديد مي‌آيد، ناشي مي‌شود. اين فاصله در يك «موقعيت» خاص به وجود مي‌آيد و افراد كوشش دارند با استفاده از تاكتيك‏هاي مختلف، اين فواصل را برطرف كنند. آنچه ايشان را به روي پل مي‌رساند «فوايد» يا «كمك‏ها» خوانده مي‌شود. دروين معتقد است حالت نظام‌مندي در رفتار افراد وجود دارد كه بايد آن را در خوي‏گرفتن با فرايندها يافت. نيازهاي افراد نظام‌مند بوده و عاري از بي‌نظمي است. اين خصيصه نظام‌مندي نيازها، بايد به‏عنوان يك فرايند، و نه يك وضعيت ثابت،‌ تلقي شود. نيازهاي اطلاعاتي هنگامي مي‌توانند موردتوجه قرارگيرند كه بتوانيم به فرايندي پي‌ ببريم كه هرفرد به هنگام مواجه‏شدن با يك «فاصله» براي پركردن آن،‌ و براي حصول چيزي (به‏ويژه دانش جديد) كه از اين تجربه به‌‌دست مي‌آورد،‌ در آن وارد می‏شود (موريس، 1375).
1143000139065پرسشها، پاسخ داده شده، اندیشه ها،
شکل گرفته، منابع، گردآوری شده
00پرسشها، پاسخ داده شده، اندیشه ها،
شکل گرفته، منابع، گردآوری شده

4562475198755شرایط عدم تداوم
00شرایط عدم تداوم

252857046990شکاف پر شده
00شکاف پر شده
487045414655استفاده ها
(کمک ها)
ها
00استفاده ها
(کمک ها)
ها
4701540414655موقعیت
00موقعیت

144081510922000
101155515176500-155575292735راهبردهای به کار رفته
ارزشهای اطلاعاتی یافت شده
00راهبردهای به کار رفته
ارزشهای اطلاعاتی یافت شده

2528570-5080مواجه با شکاف
00مواجه با شکاف

شکل2-5. الگوی معنایابی دروین (نوکاریزی و داورپناه، 1385)
2-5-7. الگوی اطلاع یابی بتیس
مارسیا جی بتیس (2002) در چهارمین کنفرانس بین‏المللی نیازهای اطلاعاتی، الگویی از روش‏های اطلاع‏یابی را ارائه نمود که در این‏جا مورد بررسی قرار می‏گیرد. انسان قادر است مقدار زيادي دانش در زندگي کسب کند و همچنين قابليت سازگاري با شرايط مختلف محيطي و اجتماعي را دارد. انسان‏ها بسيار اجتماعي هستند و بسياري از آموخته‏ها و تجارب‏شان را از تعاملات اجتماعي به‏دست مي‏آورند. براي بسياري از افراد در بيشتر موارد، رفتارهاي اطلاع‏يابي شامل جذب و استفاده از دانش و اطلاعاتي است که در زندگي روزمره با آن برخورد مي‏کنند و ٨٠ درصد از دانش خود را از آگاهي‏هاي ساده از جامعه و محيط طبيعي به دست مي‏آورند.
اين الگو بيان‏‏کننده روش‏هاي اطلاع‏يابي است و جزئيات آن به شرح زير است:
مستقيم يا غير مستقيم:



قیمت: 10000 تومان

متن کامل در سایت homatez.com

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *