— (328)

دانشگاه آزاد اسلامی
واحد تهران مرکزی
دانشکده روانشناسی و علوم اجتماعی
پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد «M.A»
گرایش: روانشناسی تربیتی
عنوان:
رابطهی شیوههای فرزندپروری و ویژگیهای شخصیت با تاب آوری در دوره نوجوانی
استاد راهنما:
دکتر سوزان امامی پور
پژوهشگر:
الهام علی نژاد
سال تحصیلی 93-1392

معاونت پژوهش و فناوری
به نام خدا
منشور اخلاق پژوهش
با یاری از خداوند سبحان و اعتقاد به اینکه عالم محضر خداست و همواره ناظر بر اعمال انسان و به منظور پاس داشت مقام بلند دانش و پژئهش و نظر به اهمیت جایگاه و دانشگاه در اعتلای فرهنگ و تمدن بشری ، ما دانشجویان و اعضاء هیأت علمی واحدهای دانشگاه آزاد اسلامی متعهد می گردیم اصول زیر را در انجام فعالیت های پژوهشی مدنظر قرار داده و از آن تخطی نکنیم :
اصل برائت : التزام به برائت جویی از هر گونه رفتار غیر حرفه ای و اعلام موضع نسبت به کسانی که حوزه علم و پژوهش را به شائبه های غیر علمی می آلایند .
اصل رعایت انصاف و امانت : تعهد به اجتناب از هر گونه جانب داری غیر علمی و حفاظت از اموال ، تجهیزات و منابع در اختیار .
اصل ترویج : تعهد به رواج دانش و اشاعه نتایج تحقیقات و انتقال آن به همکاران علمی و دانشجویان به غیر از مواردی که منع قانونی دارد.
اصل احترام : تعهد به رعایت حریم ها و حرمت ها در انجام تحقیقات و رعایت جانب نقد و خودداری از هر گونه حرمت شکنی .
اصل رعایت حقوق : التزام به رعایت کامل حقوق پژوهشگران و پژوهیدگان (انسان، حیوان و نبات) و سایر صاحبان حق.
اصل رازداری : تعهد به صیانت از اسرار و اطلاعات محرمانه افراد ، سازمان ها و کشورها و کلیه افراد و نهادهای مرتبط با تحقیق .
اصل حقیقت جویی : تلاش در راستای پی جویی حقیقت و وفاداری به آن و دوری از هر گونه پنهانسازی حقیقت.
اصل مالکیت مادی و معنوی : تعهد به رعایت کامل حقوق مادی ومعنوی دانشگاه وکلیه همکاران پژوهش .
اصل منافع ملی : تعهد به رعایت مصالح ملی و در نظرداشتن پیشبرد و توسعه کشور در کلیه مراحل پژوهش.
امضاء پژوهشگر :

دانشگاه آزاد اسلامی
واحد تهران مرکزی
دانشکده روانشناسی و علوم اجتماعی
پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد «M.A»
گرایش: روانشناسی تربیتی
عنوان:
رابطهی شیوههای فرزندپروری و ویژگیهای شخصیت با تاب آوری در دوره نوجوانی
استاد راهنما:
دکتر سوزان امامی پور
پژوهشگر:
الهام علی نژاد
سال تحصیلی 93-1392
« بیشترین ارزش برای کسانی است که بیشترین دانشها و علوم را آموختهاند،
و کمترین ارزش برای کسانی است که از علم و دانش بیبهرهاند.»
پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله وسلم)
تقدیم به :
همسر عزیزم
تقدیر و تشکر
از خواهران مهربانم، که با لطف و عنایت بسیار در حق خواهر کوچک خویش، راه را برای این حقیر هموار نمودند، تشکر و قدردانی مینمایم. بر دستان پر از مهرشان بوسه می زنم.
از زحمات سرکار خانم دکتر امامی پور، استاد راهنمای عزیزم سپاسگزاری می نمایم، چه اینکه اگر راهنمایی های ایشان نبود این پژوهش به سرانجامش نمی رسید.
شایسته است در این جا از تمامی کسانی که با الطاف خود همواره بنده را در این مدت یاری نمودند، تشکر و قدردانی نمایم.
«سپاس به خاطر آنچه آموختم»
تعهد نامه اصالت پایان نامه کارشناسی ارشد
اینجانب الهام علی نژاد دانش آموخته مقطع کارشناسی ارشد ناپیوسته به شماره در رشته روانشناسی تربیتی که در تاریخ از پایان نامه خود تحت عنوان :
«رابطهی شیوههای فرزندپروری و ویژگیهای شخصیت با تاب آوری در دوره نوجوانی»
با کسب نمره و درجه دفاع نموده ام بدینوسیله متعهد می شوم:
این پایان نامه حاصل تحقیق و پژوهش انجام شده توسط اینجانب بوده و در مواردی که از دستاوردهای علمی و پژوهشی دیگران (اعم از پایان نامه ،کتاب ،مقاله و…) استفاده نموده ام ، مطابق ضوابط و رویه های موجود ، نام منبع مورد استفاده و سایر مشخصات آن را در فهرست ذکر و درج کرده ام.
این پایان نامه قبلاً برای دریافت هیچ مدرک تحصیلی (هم سطح ،پایین تر یا بالاتر )در سایر دانشگاهها و موسسات آموزش عالی ارائه نشده است.
چنانچه بعد از فراغت ازتحصیل ، قصد استفاده و هر گونه بهره برداری اعم از چاپ کتاب،
ثبت اختراع و …. از این پایان نامه داشته باشم ، از حوزه معاونت پژوهشی واحد مجوزهای مربوطه را اخذ نمایم.
چنانچه در هر مقطع زمانی خلاف موارد فوق ثابت شود ، عواقب ناشی از آن را بپذیرم و واحد دانشگاهی مجاز است با اینجانب مطابق ضوابط و مقررات رفتار نموده و در صورت ابطال مدرک تحصیلی ام هیچگونه ادعایی نخواهم داشت.
نام و نام خانوادگی : الهام علی نژاد
تاریخ و امضاء

بسمه تعالی
در تاریخ :
دانشجوی کارشناسی ارشد آقای/خانم الهام علی نژاد از پایان نامه خود دفاع نموده و با نمره بحروف و با درجه
مورد تصویب قرار گرفت .
امضاء استاد راهنما :
بسمه تعالی
دانشکده روانشناسی و علوم اجتماعی

(این چکیده به منظور چاپ در پژوهش‌نامه دانشگاه تهیه شده است»
نام واحد دانشگاهی: تهران مرکزی کد واحد: 101 کد شناسایی پایان‌نامه:
عنوان پایان‌نامه: «رابطهی شیوههای فرزندپروری و ویژگیهای شخصیت با تاب آوری در دوره نوجوانی»
نام و نام خانوادگی دانشجو: الهام علی نژاد
شماره دانشجوئی:
رشته تحصیلی: روانشناسی تربیتی تاریخ شروع پایان‌نامه:
تاریخ اتمام پایان‌نامه:
استاد / استادان راهنما: سرکار خانم دکتر سوزان امامی پور
آدرس و شماره تلفن : تهران- بزرگراه بعثت- خ بعثت- خ حیدری- بلوک4- ط 3- واحد 241- 02155077251
چکیده پایان نامه (شامل خلاصه، اهداف، روش های اجرا و نتایج به دست آمده):
هدف از این مطالعه تعیین رابطهی شیوههای فرزندپروری و ویژگیهای شخصیت با تاب آوری در دوره نوجوانی بود. جامعهی آماری پژوهش دانش آموزان دختر دوره متوسطه ناحیه یک خرم آباد سال تحصیلی 1392- 1393 بودند. نمونه شامل 200 دانش آموز بود که به روش نمونه گیری تصادفی خوشه ای چند مرحلهای از میان دانش آموزان دختر دبیرستانهای ناحیه یک خرم آباد انتخاب شدند. داده ها با استفاده از پرسشنامه شیوه فرزندپروری بامریند (1973)، پرسشنامه ویژگیهای شخصیتی نئو (کاستا و مک کری، 1992) و مقیاس تاب آوری کونور- دیویدسون (2003) جمع آوری شد. دادههای پژوهش با روشهای ضریب هبستگی پیرسون و رگرسیون چند متغییری تجزیه و تحلیل گردید. نتایج نشان داد که 8/2 دصد از تغییرات در متغییر تاب آوری به وسیله شیوه های فرزندپروری پیش بینی می شود. بین شیوه های فرزندپروری با تاب آ.ری رابطه خطی معنی دار وجود دارد. آزمون t برای معنی داری ضرایب رگرسیون نشان داد که از بین شیوه های فرزندپروری فقط شیوه فرزندپروری مقتدرانه با تاب آوری رابطه معنی دار دارد. ضریب غیر استاندارد رگرسیون 212/0= b که در سطح کمتر از 05/0 معنی دار است.
کلمات کلیدی: شیوه های فرزندپروری، ویژگی های شخصیت، تاب آوری، نوجوانی
مناسب است
نظر استاد راهنما برای چاپ در پژوهش‌نامه دانشگاه تاریخ و امضاء:
مناسب نیست
فهرست
عنوان صفحه
چکیده فارسی …………………………………………………………………………………………………………………………………. 1
فصل اول: کلیات پژوهش
1-1 مقدمه …………………………………………………………………………………………………………………………………………… 3
1-2 بیان مسئله ……………………………………………………………………………………………………………………………………. 4
1-3 ضرورت پژوهش ………………………………………………………………………………………………………………………… 6
1-4 اهداف پژوهش ……………………………………………………………………………………………………………………………. 7
1-4-1 هدف اصلی …………………………………………………………………………………………………………………………….. 7
1-4-2 هدفهای اختصاصی ………………………………………………………………………………………………………………. 8
1-5 فرضیهها و سوال پژوهش ……………………………………………………………………………………………………………. 8
1-6 تعاریف نظری متغییرها ………………………………………………………………………………………………………………… 8
1-6-1 شیوههای فرزند پروری …………………………………………………………………………………………………………… 8
1-6-2 ویژگی های شخصیت ……………………………………………………………………………………………………………. 9
1-6-3 تاب آوری ……………………………………………………………………………………………………………………………… 9
1-7 تعاریف عملیاتی متغییرها …………………………………………………………………………………………………………….. 9
1-7-1 ویژگیهای شخصیت ……………………………………………………………………………………………………………… 9
1-7-2 شیوههای فرزندپروری ……………………………………………………………………………………………………………. 9
1-7-3 تاب آوری …………………………………………………………………………………………………………………………….. 10
فصل دوم: پیشینه پژوهش
2-1 شیوههای فرزندپروری ……………………………………………………………………………………………………………… 12
2-1-1 تعاریف شیوههای فرزندپروری …………………………………………………………………………………………… 12
2-1-2 تاریخچه فرزندپروری …………………………………………………………………………………………………………. 13
2-1-3 الگوهای مربوط به شیوه های فرزندپروری ……………………………………………………………………….. 14
2-1-3-1 الگوی زیگلمن ………………………………………………………………………………………………………………… 15
2-1-3-2 شیوههای فرزندپروری سیرز، مک کوبی، لوین ……………………………………………………………… 16
2-1-3-3 الگوی بامریند ………………………………………………………………………………………………………………….. 17
2-2 ویژگیهای شخصیت ……………………………………………………………………………………………………………….. 18
2-2-1 تعاریف ویژگیهای شخصیت …………………………………………………………………………………………….. 18
2-2-2 عوامل به وجود آورنده شخصیت ……………………………………………………………………………………….. 19
2-2-3 ساختار شخصیت ………………………………………………………………………………………………………………… 20
2-2-4 تاریخچه نظریه عاملی شخصیت ………………………………………………………………………………………… 21
2-2-5 نظریههای شخصیت ……………………………………………………………………………………………………………. 22
2-2-5-1 نظریه یونگ …………………………………………………………………………………………………………………….. 22
2-2-5-2 نظریه عاملی آیزنک ………………………………………………………………………………………………………… 24
2-2-5-3 نظریه عاملی شخصیتی نئو ……………………………………………………………………………………………… 24
2-2-5-3-1 شاخص روان آزردهگرایی ………………………………………………………………………………………….. 25
2-2-5-3-2 شاخص برونگرایی …………………………………………………………………………………………………….. 26
2-2-5-3-3 شاخص گشودگی ……………………………………………………………………………………………………….. 26
2-2-5-3-4 شاخص با وجدان بودن ……………………………………………………………………………………………… 27
2-2-5-3-5 شاخص موافق بودن …………………………………………………………………………………………………… 28
2-3 تاب آوری …………………………………………………………………………………………………………………………………. 28
2-3-1 تعاریف تاب آوری ………………………………………………………………………………………………………………. 29
2-3-2 روان شناسی مثبت گرا و تاب آوری …………………………………………………………………………………… 30
2-3-3 انواع تاب آوری ……………………………………………………………………………………………………………………. 30
2-3-3-1 تاب آوری عمومی …………………………………………………………………………………………………………… 31
2-3-3-2 تاب آوری حقیقی ……………………………………………………………………………………………………………. 31
2-3-4 مدل های تاب آوری ……………………………………………………………………………………………………………. 32
2-3-4-1 مدل های گارمزی …………………………………………………………………………………………………………… 32
2-3-4-2 مدل تاب آوری فلچ ………………………………………………………………………………………………………… 33
2-3-5 خصوصیات تاب آوری ……………………………………………………………………………………………………….. 33
2-3-6 عوامل موثر بر تاب آوری ……………………………………………………………………………………………………. 35
2-3-6-1 ویژگیهای افراد تاب آور ………………………………………………………………………………………………. 35
2-3-6-2 نقش محیط در تاب آوری ………………………………………………………………………………………………. 36
2-3-6-3 خودکارآمدی در افراد ……………………………………………………………………………………………………… 37
2-3-6-3-1 دستاوردهای عملکرد ………………………………………………………………………………………………….. 38
2-3-6-3-2 تجربههای جانشین …………………………………………………………………………………………………….. 38
2-3-6-3-3 ترغیب کلامی …………………………………………………………………………………………………………….. 39
2-3-6-3-4 حالتهای فیزیولوژیک ………………………………………………………………………………………………. 39
2-3-7 راههای ارتقاء تاب آوری …………………………………………………………………………………………………….. 40
2-3-7-1 مهارت در حل مساله ………………………………………………………………………………………………………. 40
2-3-7-2 کفایت اجتماعی ………………………………………………………………………………………………………………. 41
2-3-7-3 نگاه رو به آینده ……………………………………………………………………………………………………………….. 42
2-3-7-4 نقش والدین …………………………………………………………………………………………………………………….. 42
2-3-8 راهکارهای عملی برای افزایش تاب آوری …………………………………………………………………………. 43
2-3-9 اهمیت تاب آوری در دوره نوجوانی …………………………………………………………………………………… 44
2-4 پیشینه پژوهشی متغییرها …………………………………………………………………………………………………………… 45
2-4-1 تاب آوری …………………………………………………………………………………………………………………………….. 45
2-4-2 فرزندپروری ………………………………………………………………………………………………………………………….. 46
2-4-3 ویژگیهای شخصیت …………………………………………………………………………………………………………… 48
فصل سوم: روش پژوهش
3-1 مقدمه …………………………………………………………………………………………………………………………………………. 50
3-2 طرح پژوهش …………………………………………………………………………………………………………………………….. 50
3-3 جامعه و نمونه آماری ……………………………………………………………………………………………………………….. 51
3-4 روش گردآوری اطلاعات …………………………………………………………………………………………………………. 51
3-5 ابزارهای پژوهش ………………………………………………………………………………………………………………………. 51
3-5-1 مقیاس تاب آوری کونور- دیویدسون ………………………………………………………………………………… 52
3-5-1-1 اعتبار و روایی پرسشنامه کونور- دیویدسون ………………………………………………………………. 52
3-5-2 ابزار شخصیت نئو ………………………………………………………………………………………………………………… 53
3-5-2-1 فرم کوتاه و تجدید نظر شده پرسشنامه شخصیتی نئو ………………………………………………….. 54
3-5-2-2 اعتبار و روایی پرسشنامه نئو …………………………………………………………………………………………. 55
3-5-3 ابزار پژوهش شیوههای فرزندپروری بامریند ………………………………………………………………………. 55
3-5-3-1 اعتبار و روایی شیوههای فرزندپروری بامریند ……………………………………………………………….. 55
فصل چهارم: تجزیه و تحلیل داده ها
4-1 مقدمه …………………………………………………………………………………………………………………………………………. 57
4-2 تجزیه و تحلیل توصیفی داده ها ………………………………………………………………………………………………. 57
4-3 تجزیه و تحلیل استنباطی داده ها …………………………………………………………………………………………….. 64
4-3-1 فرضیه های پژوهش …………………………………………………………………………………………………………… 64
4-3-2 سوال پژوهش ……………………………………………………………………………………………………………………… 70
فصل پنجم: نتیجهگیری و پیشنهادات
5-1 مقدمه ……………………………………………………………………………………………………………………………………….. 74
5-2 بحث و نتیجه گیری ………………………………………………………………………………………………………………….. 76
5-3 محدودیت های پژوهش …………………………………………………………………………………………………………. 78
5-2 پیشنهادات …………………………………………………………………………………………………………………………………. 79
منابع …………………………………………………………………………………………………………………………………………………. 80
چکیده لاتین ………………………………………………………………………………………………………………………………….. 86
پیوستها ………………………………………………………………………………………………………………………………………… 87
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول 2-1) حیطه ها و جنبه های شخصیت طبق نسخه تجدید نظر شده
نظریه عاملی شخصیتی نئو ………………………………………………………………………………………………………………. 25
جدول 3-1) سوالات اختصاص یافته به هر یک از آیتمهای شخصیت در پرسشنامه نئو ……………. 52
جدول 3-2) سوالات اختصاص یافته به هر یک از شیوههای فرزندپروری
در پرسشنامه بامریند ………………………………………………………………………………………………………………………. 54
جدول4-1) جدول فراوانی آزمودنیها در متغیر نوع سن ……………………………………………………………….. 58
جدول4-2) جدول فراوانی آزمودنیها در متغیر وضیعت تاهل …………………………………………………….. 59
جدول4-3 )جدول فراوانی آزمودنیها در متغیر نوع میزان تحصیلات …………………………………………… 60
جدول 4-4) شاخصهای توصیفی ویژگیهای شخصیت ………………………………………………………………. 61
جدول 4-5) شاخصهای توصیفی شیوههای فرزندپروری …………………………………………………………….. 62
جدول 4-6) شاخصهای توصیفی تاب آوری ……………………………………………………………………………… 63
جدول4-7) جدول ضریب همبستگی بین ویژگیهای شخصیتی با تاب آوری …………………………….. 64
جدول4-8) جدول ضریب همبستگی بین شیوههای فرزند پروری با تاب آوری ………………………….. 66
جدول4-9) جدول ضریب همبستگی بین ویژگیهای شخصیتی با شیوههای فرزند پروری ……….. 67
جدول 4- 10) جدول ضرایب همبستگی شیوه های فرزندپروری و ویژگی های شخصیت با تاب آوری در دوره ی نوجوانی با استفاده از روش اینتر ……………………………………………………………………….. 71
فهرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار4-1-نمودار ستونی برای آزمودنی ها در متغیر سن آزمودنی ها ………………………………………… 58
نمودار4-1-نمودار ستونی برای آزمودنی ها در متغیر وضیعت تاهل ……………………………………………. 59
نمودار4-1-نمودار ستونی برای آزمودنی ها در متغیر میزان تحصیلات ………………………………………… 60
نمودار 4-4 نمودار خطی شاخص های توصیفی شیوههای فرزندپروری ……………………………………… 61
نمودار 4-4 نمودار خطی شاخص های توصیفی ویژگی های شخصیت ………………………………………. 62
نمودار 4-4 نمودار خطی شاخص های توصیفی تاب آوری …………………………………………………………. 63
چکیده فارسی
هدف از این مطالعه تعیین رابطهی شیوههای فرزندپروری و ویژگیهای شخصیت با تاب آوری در دوره نوجوانی بود. جامعهی آماری پژوهش دانش آموزان دختر دوره متوسطه ناحیه یک خرم آباد سال تحصیلی 1392- 1393 بودند. نمونه شامل 200 دانش آموز بود که به روش نمونه گیری تصادفی خوشه ای چند مرحلهای از میان دانش آموزان دختر دبیرستانهای ناحیه یک خرم آباد انتخاب شدند. داده ها با استفاده از پرسشنامه شیوه فرزندپروری بامریند (1973)، پرسشنامه ویژگیهای شخصیتی نئو (کاستا و مک کری، 1992) و مقیاس تاب آوری کونور- دیویدسون (2003) جمع آوری شد. دادههای پژوهش با روشهای ضریب هبستگی پیرسون و رگرسیون چند متغییری تجزیه و تحلیل گردید. نتایج نشان داد که 8/2 دصد از تغییرات در متغییر تاب آوری به وسیله شیوه های فرزندپروری پیش بینی می شود. بین شیوه های فرزندپروری با تاب آ.ری رابطه خطی معنی دار وجود دارد. آزمون t برای معنی داری ضرایب رگرسیون نشان داد که از بین شیوه های فرزندپروری فقط شیوه فرزندپروری مقتدرانه با تاب آوری رابطه معنی دار دارد. ضریب غیر استاندارد رگرسیون 212/0= b که در سطح کمتر از 05/0 معنی دار است.
کلمات کلیدی: شیوههای فرزندپروری، ویژگیهای شخصیت، تاب آوری، نوجوانی
فصل اول
کلّیات پژوهش
1-1 مقدمه
تاب آوری یکی از مفاهیم و سازههای بهنجار مورد توجه و مطالعهی روانشناسی مثبتگرا است و غالب پژوهشهای مربوط به تاب آوری در حوزه روانشناسی تحولی انجام شده است (لاتار و چیچتی، 2000؛به نقل از بشارت، 1387). تاب آوری به عنوان حفظ سلامتی و عملکرد موفقیت آمیز و سازگاری با یک بافت و موقعیت تهدیدآمیز تعریف میشود (گارمزی، 1993). تاب آوری به عنوان میزان توانایی فرد در تطابق در شرایط ناگوار تعریف شده است که شامل شایستگی فرد، اعتماد به نیروهای درونی، پذیرش تغییرات به عنوان عامل مثبت و تأثیرات معنوی میشود (کونور، 2003).
از نظر کورنن (2007) اگر چه تاب آوری تا حدودی یک ویژگی شخصیتی و تا حدود دیگر نیز نتیجه تجربههای محیطی افراد است ولی انسانها قربانی محیط یا وراثت خود نیستند. افراد میتوانند تحت آموزش قرار بگیرند تا ظرفیت تاب آوری خود را به وسیله آموختن برخی مهارتها افزایش دهند. یکی از سازههایی که در تاب آوری تأثیر دارد عوامل خانودگی و تفاوتهای فردی است (خزائلی، 1386).
رشد شخصیت و بهداشت روانی و جسمی ما با توانایی برقراری ارتباط رابطه دارد و یک رابطه نارسا، میتواند سلامت جسمی و روانی شخص را تحت تأثیر قرار دهد. بنابراین اگر در خانواده تنش بین اعضا وجود داشته باشد، کودک در یافتن هویت خویش، ایجاد روابط مطلوب با دیگران، مقابله صحیح با فشارهای روانی و رشد سالم روانی و رفتاری دچار مشکل خواهد شد (افروز، 1386)، زیرا محیط خانواده یکی از عوامل اساسی شکل گیری شخصیت کودک و اولین بذر تکوین رشد فردی و پایه و اساس بنای شخصیت آدمی است و کودک در بیشتر حالات خود، مقلّد پدر و مادر و رفتار آنها است (احدی، 1380). بنابراین بسیاری از ویژگیهای شخصیت کودک تحت تأثیر ویژگیهای شخصیت والدین و شیوهی فرزندپروری آنها است (لیل آبادی، 1375).
از طرف دیگر کودکان در فرآیند رشد خود، دورهی نوجوانی را پیش رو دارند. دورهی نوجوانی بحرانیترین دوره برای سازندگی شخصیت است. از نظر تحولی، این دوره، دورهی شکلگیری و آماده شدن است و نوجوانان در این دوره در پی کشف و آزمون ظرفیتهای خود میباشند.
با توجه به موارد بیان شده، پژوهش حاضر به دنبال بررسی رابطهی تاب آوری با شیوههای فرزندپروری و ویژگیهای شخصیت در دوره نوجوانی میباشد.
1-2 بیان مسئله
یکی از موضوعات مطرح در روانشناسی مثبت تاب آوری است. تاب آوری جایگاه ویژهای درحوزههای روانشناسی خانواده و بهداشت روانی دارد (کمبل- سلیس، کوهان و استین، 2006).
گارمزی و ماسن (1991) تاب آوری را به عنوان نوعی فرآیند، توانایی یا پیامد سازگاری موفقیتآمیز با داشتن موقعیت تهدید کننده تعریف کردهاند. به عبارت دیگر، تاب آوری عاملی است که به افراد در رویارویی و سازگاری با موقعیتهای سخت و تنشزای زندگی کمک میکند (ایزدیان، امیری، جهرمی و حمیدی، 2010)، افسردگی را کاهش می دهد (وایت، درایور و وارن، 2010)، توانایی سازگاری با درد (اسمیت و دیگران، 2009) و کیفیت زندگی را افزایش میدهد (رنجبر و دیگران، 1390).
تاب آوری از مشکلات روانشناختی بین نوجوانان و جوانان جلوگیری کرده و آنها را در برابر تأثیرات روانشناختی رویداد های مشکلزا، مصون نگه میدارد ( بین کوآرت، 2009).
محققان بسیاری در پی شناسایی عوامل مؤثر در تاب آوری بودهاند. فرض بر این است که عوامل حمایت کنندهایی وجود دارند که میتوانند واکنش به تجارب استرسزا و بلایای مزمن را تبیین کند (فراسر، ریچمن و گالنیسکی، 1999). عوامل بسیاری در تاب آوری فرد در برابر مشکلات دخیل هستند که از آن جمله میتوان به عوامل فردی، عوامل خانوادگی (ساختار خانواده و حمایت خانواده) و عوامل اجتماعی (حمایت اجتماعی) اشاره کرد (لافرومویس و دیگران، 2006).
خانواده به عنوان یکی از اساسیترین نهادهای اجتماعی، نخستین و مهمترین عامل اساسی شکلگیری شخصیت کودک و پایه گذار ارزشها و معیارهای فکری او بوده است و نقش مهمی در تعیین سرنوشت آینده او دارد. شیوهها یا روشهایی که والدین بر اساس آنها فرزندان خود را تربیت میکنند مانند پذیرش و طرد، آزادگذاری یا محدودسازی و نظایر آنها در شکلگیری رشد و تکامل کودک در سنین اولیه زندگی و خصایص بعدی شخصیت و رفتار تأثیر فراوان و عمیقی دارد.
دیانا بامریند، سبکهای فرزندپروری را به سه دسته تقسیم کرده است:
1- سبک‌ پرورشی مقتدرانه 2- سبک‌ پرورشی مستبدانه 3- سبک پرورشی سهلگیرانه
سبکهای پرورشی مستبدانه می‌تواند بسیار سفت و سخت باشد. در این روش مجموعهای دقیق از قوانین و انتظارات وجود دارد و در مقابل نیاز به اطاعت محض است. سبک پرورشی مقتدرانه متکی بر توان‌بخشی مثبت و استفاده نادر از مجازات است. تحقیقات نشان میدهد که این سبک مفیدترین روش پرورش کودک است. سبک پرورشی سهلگیرانه براساس مسامحه بوده روش محبوب طبقه متوسط ​​است. گرایش کمی به مجازات و یا قوانین در این سبک وجود دارد و بچهها آزاد از محدودیتهای خارجی هستند (برک، 2007؛ ترجمه سیدمحمدی، 1390).
گروتبرک (2000) معتقد است که والدین و مراقبان کودک میتوانند شرایطی را برای افزایش تاب آوری کودک فراهم آورند. وی عشق و علاقه و بیان عقاید و باز بودن و تعامل میان اعضای خانواده را در تاب آوری مؤثر میداند. همچنین، گریل (1993) با تمرکز بر عوامل خانوادگی مؤثر بر تاب آوری دریافت که کودکانی که در برابر فشار و استرس مقاوم هستند والدینی دارند که آنها با روشهای تربیتی مثبت برخورد کردهاند و با زندگی کودکشان در گیر هستند راهنمایی های بهتر و بیشتری را به آنها ارائه میدهند.
از جمله مسائلی که در حوزه تاب آوری مطرح است نقش ویژگیهای شخصیتی است. بر اساس مدل انتخاب- مقابله افتراقی (بلوگر و زوکرمن، 1997) راهبردهای مقابلهای مورد استفاده در رویارویی با تنش تعیین کننده پیامدهای مثبت و منفی هستند و نوع راهبردهای مقابلهای انتخاب شده به ویژگیهای شخصیتی افراد بستگی دارد. در نتیجه از آنجا که ویژگیهای شخصیتی خاص افراد به کارگیری راهبردهای مقابلهای متفاوت را ترغیب میکنند، افراد به صورت متفاوت به تنش پاسخمیدهند (بارتلی و روش، 2011).
اینگونه به نظر میرسد که خانوادهها با شیوهها تربیتی گوناگون که بر فرزندان خود اعمالمیکنند و همچنین افراد با شخصیت متفاوتی از توانایی ، از مقاومت و تحمل غیر همسانی در شرایط سخت و پرخطر برخوردار میشوند که این امر سلامت روان آنان را تحت تأثیر قرار میدهد. با توجه به موضوعات بیان شده، مسئله اساسی در پژوهش حاضر آن است که آیا بین شیوههای فرزند پروری و ویژگیهای شخصیت با تاب آوری در دوره نوجوانی رابطه وجود دارد.
1-3 ضرورت پژوهش
تاب آوری مفهوم جدیدی است که در سالهای اخیر مورد توجه روانشناسان قرار گرفته است و محققان عوامل متعددی از جمله ویژگیهای فردی، خانوادگی و اجتماعی را به عنوان عوامل تأثیرگذار بر تاب آوری معرفی کردهاند. در علوم روز روانشناسی موضوعی که به روشنی محقق گشته است تأثیرویژگیهای شخصیت افراد بر سبک زندگی آنان میباشد. این موضوع در شیوهی وقوع برخورد افراد با مسائل روز تأثیر گذاشته و نتایج رفتاری متفاوتی را به وجود میآورد. این موضوع هم میتواند نوعی از زندگی عاری از استرس و سرشار از آرامش را شامل شود و هم میتواند زمینه را برای به وجود آوردن زندگی ناسالم فراهم سازد. از آنجا که افراد در خانواده هایی با سبکهای متفاوت زندگی میکنند و ویژگیهای متفاوتی دارند، تاب آوری میزان مقابله آنها در مقابل رویدادهای ناخوشایند را تحت تأثیر قرار میگیرد.
بنابراین هر دو عامل محیطی و فردی توانایی نوجوان را برای تاب آور بودن تحت تأثیر قرار میدهند. خانواده ها و مدارس میتوانند راهبردهایی را به کار برند تا عوامل محافظت کننده را افزایش داده و تاب آوری را پرورش دهند. با ارائه یک محیط تسهیل کننده، افراد استعداد و گنجایش مثبت و رشد بعضی ویژگیهای تاب آوری را در سرتاسر زندگی دارند. تاب آوری افزایش یافته در بهبود سلامت روان نوجوان مؤثر است (اسپنس، 2000؛ به نقل از محمدی، 1384).
با توجه به تحقیقات اندک در رابطه با بررسی همزمان هر سه متغییر (شیوههای فرزند پروری،ویژگیهای شخصیت و تاب آوری) الزام به انجام بررسیهای گستردهتر در این زمینه به خصوص در بین نوجوانان مشاهده میشود. بنابراین در این پژوهش سعی بر آن است که به این مهم جامه عمل پوشانده شود.
1-4 اهداف پژوهش
هدف اصلی پژوهش عبارت است از:
1-4-1 هدف اصلی:
تعیین سهم شیوههای فرزندپروری و ویژگیهای شخصیت در تاب آوری در نوجوانان.
1-4-2 هدفهای اختصاصی:
تعیین رابطه بین شیوههای فرزندپروری با تاب آوری
تعیین رابطه بین شیوههای فرزندپروی با ویژگیهای شخصیت
تعیین رابطه بین ویژگیهای شخصیت با تاب آوری

1-5 فرضیهها و سوال پژوهش
بین شیوههای فرزندپروری (اقتدار منطقی، استبدادی، سهلگیرانه) با تاب آوری در دوره نوجوانی ارتباط وجود دارد.
بین ویژگیهای شخصیت با تاب آوری در دوره نوجوانی ارتباط وجود دارد.
بین شیوههای فرزندپروری (اقتدار منطقی، استبدادی، سهلگیرانه) با ویژگیهای شخصیت در دوره نوجوانی ارتباط وجود دارد.
1-5-3 سوال پژوهش:
سهم شیوههای فرزندپروری و ویژگیهای شخصیت در پیشبینی تاب آوری نوجوانان چقدر است؟
1-6 تعاریف متغییرها
1-6-1 تعریف نظری شیوههای فرزندپروری
دارلینگ و استینبرگ (1993؛ به نقل از گلاسکر و دیگران، 1997) شیوههای فرزندپروری رااینگونه تعریف میکند: «مجموعهای از گرایشها، اعمال و جلوههای غیر کلامی، که ماهیت تعامل کودک و والدین را در تمامی موقعیتهای گوناگون مشخص میکند.»
نحوه ارتباط و طرز برخورد والدین نسبت به فرزندان و احساسات و علاقه آنها به یکدیگر و چگونگی دخالت یا عدم دخالت آنها در کارهای مهم و همگان آنهاست (شریعتمداری، 1378؛ به نقل از طبقی، 1388)
1-6-2 تعریف عملیاتی شیوههای فرزندپروری
به نمرهای اشاره دارد که فرد در آزمون شیوههای فرزندپروری بامریند به دست میآورد که شامل سه الگوی مستبدانه، مقتدرانه و سهلگیرانه است.
1-6-3 تعریف نظری ویژگیهای شخصیت
شخصیت در لغتنامه وارن چنین تعریف شده است: «شخصیت به جنبههای عقلی، عاطفی، انگیزشی و فیزیولوژیکی یک فرد گفته میشود.» (پروین،1373؛ به نقل از گروسی، 1380)
آلپورت بیان میکند: « شخصیت سازمانی پویاست که درون فرد قرار گرفته و شامل نیمههای فیزیکی و روانی میشود که تعیین کننده رفتار و فکر است» (شولتز، 1998).
1-6-4 تعریف عملیاتی ویژگیهای شخصیت
ویژگیهای شخصیتی بر اساس پاسخهای افراد به پرسشنامه پنج عاملی شخصیتی نئو به دست میآید.
1-6-5 تعریف نظری تاب آوری
به اعتقاد کامپفر (1999) تاب آوری یعنی «بازگشت به تعادل اولیه یا رسیدن به تعالی بالاتر از وضعیت پیش از بروز شرایط ناگوار، به نحوی که سازگاری مثبت با زندگی میتواند پیامد آن باشد.» (اقدامی و حسینچاری؛ به نقل از جوکار، 1389).
کونور و دیویدسون (2003) معتقدند که «تاب آوری تنها پایداری در برابر آسیبها یا شرایط تهدید کننده نیست، بلکه شرکت فعال و سازنده در محیط پیرامونی خود است.» (نقل از خسروی و دیگران، 1389).
1-6-6 تعریف عملیاتی تاب آوری
پرسشنامه تاب آوری به منظور تفکیک افراد تاب آور از غیر تاب آور در موقعیت های بالینی و غیر بالینی و سنجش آنها مورد استفاده قرار میگیرد. منظور از تاب آوری نمرهای است که آزمودنی در پرسشنامه تاب آوری کونور و دیویدسون به دست میآورد.
فصل دوم
پیشینه پژوهش
2-1 شیوههای فرزندپروری
2-1-1 تعاریف شیوههای فرزندپروری
منظور از شیوههای فرزندپروری والدین، نحوه ارتباط و طرز برخورد والدین نسبت به فرزندان، احساسات و علاقه آنها به یکدیگر و چگونگی دخالت یا عدم دخالت آنها در کارهای مهم و همکاری آنها است (شریعتمداری، 1376).
رابطه بین کودکان و والدین وسایر اعضای خانوده را میتوان به عنوان نظام یا شبکهای از روابط دانست که در کنش متقابل با یکدیگراند (برون فن برنر، 1979؛ به نقل از برک، ترجمه محمدی، 1383).
روابط والدین و فرزندان یا به عبارت دیگر شیوههای فرزندپروری در بین گروههای اجتماعی ابعاد مختلفی دارد و فقط شامل تغییرات یک نواخت نمیشوند. به طوری که ممکن است والدین هم فرزندان خود را دوست بدارند و هم آنها را طرد نمایند. یا اینکه در عین دوست داشتن آنان، در انضباط سختگیری کنند. پاسخ فرزند نیز صرفأ به یک جنبه از رفتار والدین یا شخصیت آنها ارتباط پیدا نمیکند بلکه ماحصل ترکیب عوامل مختلف میباشد. هر چند پیشبینی ویژگیهای بعدی بر مبنای روشهای خاص فرزندپروی بسیار دشوار است (افروز، 1371).
لاپلانتین (2000) در پژوهشی دریافت که وجود شیوههای فرزندپروری سالم روانی و فرهنگی فرزندان در گرو یک نکته اساسی است؛ یعنی خانودههایی که فرزندان آنان در سلامت روان کامل به سر میبرند، یک نکته مشترک در شیوههای تربیتی خود اعمال میکنند و آن عبارت است از «حضور والدین در جمع خانواده و داشتن رابطه آموزشی و نیز وجود ارتباط کلامی مؤثر با فرزندان» (لاپلانتین، 2000).
رابطهی والدین اعم از آموزشی یا غیر آموزشی با فرزندان، رابطه یکسان و بر طبق یک الگو و یک مدل خاص نیست. براساس تحقیقی در فرانسه، این مدل در ارتباط با طبقه اجتماعی خانواده میباشند (ژیفو، لوواسور، 1995).
بدون تردید میتوان گفت یک مدل فرزندپروری در همه خانوادهها وجود ندارد، بلکه به تعداد خانودهها روشهای فرزندپروری وجود دارد (کاستلان، 1998).
2-1-2 تاریخچه فرزندپروری
بین کشورها و گروههای مختلف اجتماعی به تفاوتهای چشمگیری در زمینه شیوههای فرزندپروری برمیخوریم. در آمریکا حتی در میان خانوادههای طبقه متوسط هر از چندگاهی نوساناتی در نگرش افراد نسبت به مسائلی نظیر آموزش آداب توالت رفتن، برنامه زمانی، تغذیه طفل، تغذیه با شیر مادر مقابل استفاده از شیشه پستانک و سهلگیری در مقابل سختگیری دیده میشود. در سه دهه اول قرن حاضر میلادی، روشهای فرزندپروری تا حدود زیادی خشن و خشک بودهاند. در آن زمان به والدین توصیه میشد با بغل کردن کودک به هنگام گریه کردن او را لوس نکند، طبق برنامه ثابتی به او غذا بدهند، (اعم از اینکه گرسنه باشند یا نباشند) و آداب توالت رفتن را در همان سال اول زندگی به او آموزش دهند. این روش کاملأ خشک تا حدود زیادی زیر نفوذ مکتب رفتارگرایی بود.
این دیدگاه عینی، کنترل شده و غیر عاطفی در زمینه فرزندپروری به شکل مضحک و اغراق آمیزی در نقل قول زیر از جان واتسون بیانگذار مکتب رفتارگرایی به خوبی نمایان است: «برای تربیت کودک، شیوه معقولی وجود دارد، با بچه طوری رفتار کنید که گویی بزرگسال کم سن و سال است. با نهایت دقت به اول لباس بپوشانید و حمامش کنید. با او با شیوه عینی و با استواری ملاطفتآمیزی رفتار کنید. هرگز او را در آغوش نگیرد و روی زانوی خود ننشانید. اگر ناچار شدید، فقط در موقع شب خوش گفتن، یک بار پیشانی او را ببوسید.» (واتسون، 1928، به نقل از اتکینسون و دیگران، 1983؛ ترجمه براهنی و دیگران، 1373).
در دهه 1940 میلادی روند شیوههای فرزندپروری در جهت سهلگیری و انعطاف پذیری بیشتری دگرگون شد. در این دهه نظریههای فرزندپروری زیر نفوذ مکتب روانکاوی قرار گرفت. مکتبی که در آن بر امینت عاطفی کودک و زیانهای ناشی از کنترل شدید تکانههای طبیعی او تأکید میشد. تحت راهنماییهای دکتر بنیامین اسپاک به والدین توصیه شد که از شّم طبیعی خود پیروی کنند و از برنامههای انعطاف پذیری که هم با نیازهای خود آنان و هم با نیازهای کودک سازگاری دارد، استفاده کنند. به نظر میرسد در حال حاضر شاهد نوسانی در جهت عکس هستیم. چنین مینماید که امروزه والدین احساس میکنند که سهلگیری، پاسخ مشکل آنها نیست و قواعد خشک و مستبدانه گذشته هم کارایی خود را از دست داده است (اتکینسون و دیگران، 1983؛ ترجمه براهنی و دیگران، 1373).
در روش جدید فرزندپروری توصیه میشود که کودک هم در رفتار و هم در احساست خویش به کمک بزرگسالان نیازمند است. والدین باید به کودک فرصت دهند تا درباره احساسات و نگرشهای منفی خود، بدون ترس و واهمه صحبت کنند. باید رفتارهای نامطلوب کودک را مورد سرزنش قرار دهند، نه خود کودک را. بنابراین احساس احترام به فرزند در شیوههای اعمال انضباط باید محفوظ بماند. محدودیتها نباید به طور مطلق بیان شوند و والدین باید از طرح محدودیتهای دوگانه و نا مشخص خودداری کنند و محدودیتها را با هدفهای تربیتی و سالمسازی شخصیت کودک اعمال نمایند (اتکینسون و دیگران، 1983، ترجمه براهنی و دیگران، 1373).
2-1-3 الگوهای مربوط به شیوههای فرزندپروری
در این بخش به سه مدل از شیوههای فرزندپروری که به صورت جداگانه توسط زیگلمن، سیرز و بامریند ارائه شده، میپردازیم. در این الگوها شیوههای مختلف فرزندپروری جداگانه مورد بحث قرار گرفته است.
2-1-3-1 الگوی زیگلمن
زیگلمن (1999) روشهای ارتباطی والدین و فرزندان را به چهار قسمت کلی تقسیم کرده است.
والدین مقتدر
والدین سهلگیر
والدین مستبدانه
والدین مسامحهگر
والدین مقتدر، به فرزندان خود استقلال و آزادی فکری میدهند، و آنها را تشویق میکنند و نوعی محدودیت و کنترل را بر آنها اعمال میدارند. در خانوادههایی با والدین مقتدر، اظهار نظرها و ارتباط اخلاقی وسیع در تعامل کودک و والدین وجود دارد و گرمی و صمیمیت نسبت به کودک در سطح بالا است. کودکان دارای چنین والدینی متکی به نفس هستند، با همسالان روابط دوستانه دارند، با فشار روانی به خوبی مقابله میکنند، شاد و پر انرژی هستند (ماسن و دیگران، 1973؛ به نقل از محرابی، 1384).
والدین سهلگیر، نسبت به آموزش رفتارهای اجتماعی سهلانگار هستند، نظم و ترتیب و قانون کمی در این خانوادهها حاکم است و پایبندی اعضا به قوانین و آداب اجتماعی بسیار کم است. تزلزل در چنین خانوادهایی به چشم میخورد و این تزلزل باعث بی بندوباری کودکان شده و موجب میشود که آنان احساس مسئولیت نکنند. از ویژگیهای فرزندان رشدیافته در چنین خانوادههایی، مقاومت ولجبازی در مقابل بزرگسالان است. دارای اتکّا به نفس پایینی هستند، زود خشمگین و زود خوشحال میشوند، تکانشی و پرخاشگر هستند، و در مقابله با فشارهای روانی دچار مشکل میشوند.
والدین مستبدانه، خود را به صورت انعطافپذیری تحمیل میکنند. از نظر تربیتی، خشن و تنبیهگر بوده و با رفتار بد مقابله میکنند و کودک بد رفتار را تنبیه مینمایند. ابراز محبت و صمیمیت آنها نسبت به کودکان در سطح پایینی است، عقاید فرزندان را جویا نمیشوند. فرزندان دارای چنین والدینی، ثبات فکری و روحی ندارند و خویشتن را بدبخت میپنارند، آنها زود ناراحت میشوند و در برابر فشارهای روانی آسیب پذبراند.
بر اساس مشاهدات زیگلمن (1999) والدین مسامحهگر، در مقایسه با والدین دیگر بسیار مهرورز، از خود گذشته، اهمالورز، سهلگیر و مسامحهگر به نظر میرسند. این والدین دارای ویژگیهای کنترل کم، پذیرش کم و کم پاسخگو بودن هستند. به نظر میرسد آنها نگران بچههای خود نیستند و حتی ممکن است آن ها را طرد کنند. آنها طوری درگیر مسائل شخصی خود هستند که فرصت ایجاد و اجرای نظم و قانون در خانواده خود را ندارند (کارل، 1999؛ نقل از بانمن، 2008).
2-1-3-2 شیوههای فرزندپروری سیرز، مک کوبی، لوین
تحقیقاتی که گروهی از محققین از جمله سیرز، مک کوبی و لوین (1975) با استفاده از روشهای مختلف روی والدین انجام داده اند، به این نتیجه رسیده اند که دو بعد از رفتار والدین از اهمیت اساسی برخوردار است: «پذیرش در برابر طرد و سختگیری در برابر سهل گیری». این دو روش در زیر بیان شدهاند.
پذیرش در برابر طرد، میزان توجه و علاقهای است که والدین به فرزندان خود ابراز میکنند. والدین پذیرا، از بودن کودکشان لذت میبرند و نسبت به آنها از خود عاطفه، تأیید و گرمی نشان میدهند. والدین پذیرنده اجرای قوانین و مقررات را به وسیله تشویق به کودکانشان میآموزند و کمتر از تنبیه بدنی استفاده میکنند. والدینی که طرد کننده هستند، از بودن با فرزندانشان لذت نبرده و با آنها با سردی برخورد میکنند و در زمینه نیازهای فرزندانشان از خود حساسیتی نشان نمیدهند.
سختگیری در برابر سهلگیری، به آن میزان از خود مختاری و آزادی اطلاق میشود که والدین به کودکنشان میدهند. این پدر و مادر، به آزاد گذاشتن معتقد هستند و به کودک جهت انجام کارهایش اجازه تصمیمگیری میدهند. اینگونه والدین برای نظم و ترتیب، قواعد انضباطی اندکی وضع میکنند.
برعکس، والدینی که سختگیر هستند به قواعد و معیارهایی که خود به آنها معتقدند، به کودکانشان تحمیل میکنند و مایلند نظارت مستقیمی بر فرزندانشان داشته باشند و البته چنین والدینی توقع عملکرد تحصیلی بالا از فرزندانشان دارند.
2-1-3-3 الگوی بامریند
تحقیقات اولیه در خصوص شیوههای فرزندپروری بامریند (1972) موجب شد که او والدین کودکان کم سن و سال را در سه گروه قرار دهد. این سه گروه در زیر آمدهاند:
والدین مقتدر
والدین مستبد
والدین سهلگیر
والدین مقتدر، به گروهی از والدین اطلاق میشود که به صورت افرادی که با صمیمیت و محبت زیاد کنترل رفتار فرزندانشان را بر عهده میگیرند. آنها در زندگی فرزندان خود مشارکت کرده و به نیازهای آنان پاسخ میدهند و محدودیتهای واضع و متناسب با سن فرزندان برای رفتارهای آنان در نظر میگیرند (فلچر و دیگران، 1999؛ به نقل از امامزاده، 1385).
این والدین از کودکان خود توقع دارند تنها به رفتار سنجیده و معتدل رفتار کنند، اما در عین حال برای رسیدن به اهدافشان بیشتر تمایل دارند پاداش دهند. آنها به گفته های کودکان خود گوش میدهند و گفتوگو را ترویج میدهند. فرزندپروی مقتدرانه در طول سالهای کودکی و نوجوانی با عزت نفس زیاد، پختگی اجتماعی و پیشرفت تحصیلی رابطه دارد (الکس و دیگران، 1997؛ به نقل از لورا برک، 2001؛ ترجمه سید محمدی، 1383).
بچههایی که در خانواده مقتدر پرورش مییابند از اعمال ناشایسته دوری میکنند. علت این امر نه به خاطر ترس یا تنبیه از والدین است، بلکه به تدریج و با راهنمایی والدین متوجه اعمال ناپسند میشوند و شخصاً اعمال و رفتار خود را کنترل مینمایند (شریعتمداری، 1376).
والدین مستبد، به والدینی گفته میشود که فوق العاده محدود کننده و سلطهجو هستند. آنها به جای استفاده از استدلال یا توضیح برای کنترل اعمال فرزندانشان به روشهای زورگویانه از قبیل تهدید یا تنبیه تکیه میکنند. بامریند همچنین دریافت که کودکان دارای والدین مستبد، مضطرب، گوشهگیر و ناخشنود بودند. وقتی آنها با همسالان خود تعامل میکردند، در صورت ناکامی با خشونت واکنش نشان میدادند (بامریند، 1979؛ نقل از برک، 2001؛ ترجمه سید محمدی، 1383).
والدین آسانگیر، والدینی هستند که محدودیتهای اندکی را قائل شده و تقاضاهای کمی برای رفتار سنجیده از سوی کودکانشان داشتند. به این کودکان اجازه داده میشد با خودشان در مورد بسیاری از فعالیتهای روزمره تصمیم بگیرند. اینگونه والدین مهرورز و پذیرا هستند ولی متوقع نیستند و از هر گونه اعمال کنترل خودداری میکنند. بامریند دریافت که فرزندان والدین آسانگیر خیلی ناپخته هستند. آنها در کنترل کردن تکانههایشان مشکل دارند و وقتی از آنها میخواستند کاری را انجام دهند که با تمایلاتشان مغایرت داشت، اطلاعت نمیکردند. آنها بسیار پر توقع و وابسته به بزرگترها بودند و استقامت کمی از خود نشان میدادند (برک، 2001؛ ترجمه سید محمدی، 1383).
2-2 ویژگیهای شخصیت
2-2-1 تعاریف ویژگیهای شخصیت
گرچه همه نظریهپردازان ویژگیهای شخصیت با یک تعریف واحد از آن موافق نیستند، امامیتوان گفت که شخصیت عبارت است از «الگوی نسبتأ پایدار صفات، گرایشها یا ویژگیهایی که تا اندازهای به رفتار افراد دوام میبخشد.» به طور اختصاصیتر شخصیت از صفات یا گرایشهایی تشکیل شده است که به تفاوتهای فردی در رفتار در طول زمان به تداوم رفتار در موقعیتهای گوناگونمیانجامد. این ویزگی صفات میتوانند منحصر به فرد باشند، در برخی گروهها مشترک باشند و یا کل اعضای گونه در آن سهیم باشند. ولی الگوهای آنها در هر فرد تفاوت دارند.
به طور کلی، نظریههای ویژگی شخصیت دو نوع هستند. آنهایی که ویژگیهای شخصیت را به صورت «هستیپویا» در نظر میگیرند و آنهایی که ویژگیهای شخصیت را حاصل از صفات یا آمادگیهای شخصیتی نسبتأ «پایدار» در نظر میگیرند (فیست،2002؛ به نقل از سیدمحمدی، 1386). در ادامه به تعدادی از تعاریفی که روانشناسان مختلف ارائه داده اند، میپردازیم.
فروید (1943؛ به نقل از آقایوسفی، 1378) شخصیت را ترکیبی از سه عنصر «نهاد، خود، فراخود» میداند. شلدرون (1940؛ به نقل از سیالی، 1352) شخصیت را سازمان پویایی از جنبههای ادارکی و انفعالی و ارادی و بدنی انسان میداند. فرگوسن (1970؛ به نقل از کریمی، 1384) شخصیت را الگویی از رفتار اجتماعی متقابل میداند. راجرز (1984) شخصیت را به عنوان خویشتن سازمان یافته دائمی و ماهیت ادراک شده از نظر ذهنی در نظر میگیرد که در مرکز تمام تجربههای ما قرار دارد. و در نهایت، آیزنگ (1967) شخصیت هر فرد را گرایشهای دیر پای سرشت وی و آن واقعیت بنیادی میدانند که زمینهساز تفاوتهای فردی مهم در رفتار محسوب میشود.
2-2-2 عوامل به وجود آورنده شخصیت
عوامل ایجاد کننده شخصیت دو دستهاند: عوامل وراثتی، که به وجودآورنده ویژگیهای جسمی هستند و عوامل محیطی که زمینهساز رشد و توسعه جنبههای وراثتی و ایجاد کننده بسیاری از خصوصیات اکتسابی شخصیت میباشد. سنگ بنای اولیه شخصیت از هنگامی گذاشته میشود که یک اسپرماتوزوئید (سلول جنسی نر) با یک اووم (سلول جنسی ماده) ترکیب میشود و سلوم تخم را به وجود میآورد. اما ویژگیهای وراثتی برای تحقق یافتن و رشد به زمینه مناسب نیاز دارند و این محیط است که چنین زمینهای را میتواند فراهم سازد. هر قدر فرد از نظر ویژگیهای وراثتی ممتاز و برجسته باشد، اگر در محیط نامناسب قرار گیرد، تواناییهای ارثی او امکان شکوفا شدن پیدا نخواهند کرد. کودکانی که در محیطهای دور از محیط انسانی پیدا شدهاند، گواه روشنی بر این مدعاست. آنچه در بررسیهای گوناگون مشخص شده است این است که محیط و وراثت هر دو در ایجاد شخصیت به طور متقابل سهم دارند و نمیتوان تمایز مشخصی از تأثیر آنها بر شخصیت انسان قائل شد (کریمی، 1383).
2-2-3 ساختار شخصیت
شخصیت از دو هسته اصلی تشکیل شده است که «سرشت» به عنوان هسته هیجانی شخصیت و «منش» به عنوان هسته ادراکی آن تلقی میگردد (کلونینجر، 2000).
سرشت، به عنوان پایهی هیجانی شخصیت جنبهی ارثی داشته و از طریق سیستم کورتیکواستریالیمبیک تنظیم میگردد. صفات سرشتی در اوایل کودکی قابل مشاهده است وطی سال اول و دوم زندگی تثبیت میشود و در طول زمان نسبتأ باقی میماند و به طور متوسط رفتار شخص را در بزرگسالی قابل پیشبینی میسازد. به نظر می رسد که صفات سرشتی انسان بر اساس پاسخ خودکار و ناخودآگاه شخصیت به محرکهایی چون خطر، ترس، تازگی و پاداش ایجاد میگردد. بر اساس نظریه کلونینجر چهار نوع سرشت بر اساس چهار هیجان اصلی وجود دارد. این چهار سرشت در زیر آورده شدهاند:
آسیبگریزی، بر اساس هیجان ترس
نوجویی، بر اساس هیجان خشم
وابستگی پاداش، بر اساس هیجان دلبستگی
استقامت، بر اساس هیجان توانایی و سلطه
افراد مختلف نسبت به محرکهای خارجی مشابه پاسخهای متفاوتی را از طریق فعال ساختن دامنههای چند گانه سرشتی فراهم میسازند. به عنوان مثال یک محرک تازه و غیر آشنا علاقه را در فرد ماجراجو و ترس و مهار را در فرد آسیبگریز ایجاد میکند (کلونینجر، 2000).
منش، به عنوان یکی دیگر از هستههای اصلی نظریه کلونینجر، به طور متوسط تحت تأثیر عرفهای اجتماعی و فرهنگی و یادگیری های اجتماعی و خانوادگی شکل میگیرد. منش به عنوان هسته ادراکی و تعلقی شخصیت، عملکردهای شناختی بالاتر مغز را درگیر میسازد و توسط هیپوکامپ و نئوکورتکس تنظیم میشود. برخلاف سرشت که پاسخ به طور خودکار به محرکها صورت میگیرد، در اینجا پاسخها از روی هوشیاری و آگاهانه شکل میگیرد. سه نوع منش شناخته شده اصلی عبارتند از:
خودگردانی، که در ارتباط با شخص میباشد.
همکاری، که در ارتباط با جامعه میباشد.
خوداتکایی، که در ارتباط با جهان میباشد.
بلوغ منشی به طور گام به گام از کودکی تا اواخر بزرگسالی رشد و توسعه مییابد. زمان و میزان سرعت گذار از سطح بلوغ به عملکردهای پیشین سرشتی و رویدادهای زندگی شخص وابسته است. رشد صفات منشی سازگاری سرشت با محیط را به وسیله کاهش اختلاف بین نیازهای شخص و فشارهای مطلوب اجتماعی بهتر میسازد. بنابراین تصویر سرشتی ابتدایی در اثر تعاملات عوامل مختلف ممکن است به چندین شکل متفاوت و با ثبات منشی منتهی گردد (کلونینجر، 2000).
2-2-4 تاریخچه نظریه عاملی شخصیت
تاریخچه نظریه عاملی شخصیت به کارهای پژوهشی و بالینی گوردن- آلپورت (1897- 1967) باز میگردد. او بر این باور بود که ویژگیهای شخصیت، بنیادیترین واحدهای شخصیت هستند که بر پایه ویژگیهای سیستم عصبی مرکزی استوارند. ولی ویژگیها با خصلتهای شخصیت را به سه نوع «اساسی» ، «میانه» و «وضعیتهای ثانویه» تقسیم کرد (پروین، 2001؛ به نقل از یزدانی، 1388).
بعدها آیزنک (1994) سه عامل را برای شخصیت بیان کرد. این سه عامل شامل « برون گرایی»، «روانرنجورخویی» و «روانپریشخویی» میباشند آیزنک احتمال اینکه در آینده ابعاد تازهای از شخصیت بیان میشود، را منتفی ندانست.
مک کری و کاستا (1986) نیز پنج عامل را برای شخصیت شناسایی کرد. مدل پنج عاملی در مخالفت با سیستمهای ساختاری شخصیت آمده است و نشان میدهد که بسیاری از صفات را میتوان بر حسب ابعاد اساسی روانرنجورخویی، برونگرایی، انعطافپذیری، دلپذیربودن و باوجدان بودن نشان داد (مک کری، کاستا، 1998؛ به نقل از گروسی، 1380).
2-2-5 نظریههای شخصیت
اگر ما درباره بعضی از نظریههای مهم شخصیت بحث نکنیم برررسیها برای درک معنی و ماهیت شخصیت کامل نیست. این نظریه میکوشند که ساختار اصلی و مطالب مهمی که در موردش هستند و همچنین فرایندهایی که بر هم تأثیر میگذارند را توصیف میکند (منگال، 2002، ترجمه کاظمی، 1388).
2-2-5-1 نظریه یونگ
کارل کوستار یونگ همکار سابق فروید، ارتباط خود را با روانکاوی مرسوم قطع کرد و نظریه شخصیت مجزایی را به نام روانشناسی تحلیلی به وجود آورد. یونگ انسانها را موجوداتی پیچیده با قطبهایی متضاد میدید. نظر او درباره انسان نه بد بینانه و نه خوش بینانه بود. از نظر او انسانها تا اندازهای به وسیله افکار هشیار، تا اندازهای توسط تصورات ناشی از ناهشیار شخصی، و تا اندازهای به وسیلهای ردهای نهفتهی حافظهی مربوط به گذشتهی نیاکانشان برانگیخته میشوند. از نظر یونگ، هرکسی آمیزههای از نیروهای متضاد است. هیچکس به طور کامل درون گرا یا برون گرا، زن یا مرد، فقط متفکر، احساسی، حسی و یا شهودی نیست و هیچکس همیشه پیشروی یا پسروی نمیکند.
«پرسونا» پارههایی از فرد است. آنچه که یک فرد دوست دارد به دیگران نشان دهد، فقط جنبه جامعه پسندش نیست. هرکس جنبهی تیزهای دارد که همان سایه است و اغلب افراد سعی میکنند تا آن را از جامعه و خودشان پنهان کنند. علاوه بر این هر مردی از آنیما و هر زنی از آنیموس برخوردار است. آنیما، جنبه زنانه مردان و مسئول بسیاری از خلقها و احساسهای غیر منطقی آنها است. آنیموس، جنبه زنانه مردان و مسئول تفکر و عقاید غیر منطقی زنان است (شولتز، 1998).
تأکید یونگ بر پیشرفت و تکامل شخصیت انسان از کودکی تا بزرگسالی است. هدف نهایی تکامل چیزی است که یونگ به آن خود شکوفایی میگوید. خود شکوفایی یعنی رسیدن به حداکثر وحدت هماهنگی و تکامل تمام قسمتهای شخصیت انسان در این مرحله، مرکز و محور شخصیت انسان از «خود» به «خویشتن» انتقال مییابد. تکامل شخصیت انسان مانند تمام موجودات زنده، از صورت ابتدایی به سوی حالت پیشرفته در جریان است. برای یونگ پیشرفت و آیندهی بشر، مسئلهای بسیار مهم و انسانی است و در تمام نوشتههای او این مسئله بیان میشود (فیست، 2002؛ ترجمه سیدمحمدی، 1388).
2-2-5-2 نظریه عاملی آیزنک
به نظر آیزنک شخصیت انسان تشکیلاتی دارد که با در نظر گرفتن سلسله مراتب می توان گفت که تیپ ها در سطح بسیار عمومی و کلی مطرح هستند. در سطح پایین تر از آن صفات قرار دارند. پایین تر از این سطح پاسخ های عادت شده و در آخرین سطح شخصیت پاسخ های خاص که همان رفتار های قابل مشاهده هستند قرار دارن. در سطح تیپ ها، شخصیت در سه بعد کلی مورد بررسی قرار می گیرند. این سه بعد عبارتند از «روان نژندی گرایی» ، «برون گرا- درون گرایی» و «روان پریشی». تحقیقات آیزنک بیشتر در دو بعد اول بوده است.
2-2-5-3 نظریه عاملی شخصیتی نئو
نسخه تجدید نظر شده پرسش نامه شخصیتی نئو NEO-PI-R (کاستا و مک کری، 1992) نوعی پرسشنامه خودسنجی ویژگیهای شخصیتی است که مبتنی بر یک الگوی معروف شخصیتی است به نام مدل پنج عاملی است (گلدبرگ، 1993).
مدل پنج عاملی چهار دهه سابقهی تحول داشته است. (دیگمن، 1990) طبق نسخه تجدید نظر شده در پرسش نامه نئو، پنج عامل یا حیطه مذبور عبارتند از «روان نژندی» ، برون گرایی، گشودگی، موافق بودن و با وجدان بودن. هر حیطه شش جنبه یا مقیاس فرعی دارد، یعنی صفات شخصیتی خاصی که جنبه های مختلف هر حیطه را نشان می دهند. در جدول شماره 2-1 جنبههای هر حیطه مشخص شده است.
کاستا و مک کری یک رویکرد از بالا به پایین در ساختن پرسشنامه خویش اتخاذ کردند. آن ها ابتدا آن دسته از عوامل یا ابعاد شخصیتی رده بالا را انتخاب کردند که معتقد بودند بیشترین اهمیت و سودمندی را دارند. سپس صفات یا جنبه هایی را مشخص کردند که ذیل هر بُعد قرار می گیرد. در نسخه پرسشنامه اولیه آنها، فقط سه عامل از پنج عامل وجود داشت (یعنی روان نژندی، برون گرایی و گشودگی). امّا نسخه تجدید نظر شده پرسشنامه شخصیتی نئو هر پنج حیطه مدل پنج عاملی را می سنجد و برای هر یک، مقیاسهای فرعی دارد.
جدول 2-1) حیطه ها و جنبه های شخصیت طبق نسخه تجدید نظر شده نظریه عاملی شخصیتی نئو (کاستا و مک کری، 1992)
حیطه ها جنبه ها
روان نژندی اضطراب، خصومت، افسردگی، کم رویی، شتاب زدگی، آسیب پذیری
برون گرایی گرم بودن، معاشرتی بودن، ابراز وجود، فعال بودن، هیجان خواهی، هیجان مثبت
گشودگی تخیل، زیبا پسندی، احساسات، کنش ها، ایده ها، ارزش ها
موافق بودن اعتماد، رک گویی، نوع دوستی، همراهی، تواضع، دلرحم بودن
با وجدان بودن کفایت، وظیفه شناسی، تلاش برای موفقیت، خویشتن داری، محتاط در تصمیم گیری

2-2-5-3-1 شاخص روان آزرده گرایی
از جمله ابعاد گسترده شخصیت، مقایسه سازگاری، ثبات عاطفی فرد، ناسازگاری و عصبیت یا روان آزردگی است. داشتن احساسات منفی مانند ترس، غم، برانگیختگی، خشم، احساس گناه، احساس کلافگی دایمی و فراگیر، مبنای این شاخص را تشکیل میدهند. از آنجا که هیجان مخّرب در سازگاری فرد و محیط تأثیر دارد، در زن و مردی که دارای نمرههای بالا در این شاخص باشند، احتمال بیشتری وجود دارد که دارای باورهای غیر منطقی باشند، قدرت کمتری در کنترل تکانهها داشته باشند و میزان سازش ضعیفتری با دیگران و شرایط استرسزایی را نشان دهند.
بیمارانی که معمولأ گرفتار حالات نوروتیک یا عصبی میشوند، در شاخص روان نژندی (N) نمره بیشتری میگیرند (آیزنک و آیزنک، 1975). با این حال شاخص روان نژندی در آزمون پنج عاملی همانند دیگر شاخصهای این آزمون، جنبههای شخصیت بهنجار را میسنجد. افراد دارای نمره بالا در این شاخص ممکن است در خطر ابتلا به برخی از اختلالات روانپزشکی باشند. باید توجه داشت که نمرات این شاخص نشان دهنده آسیب شناسی روانی نیستند و از طرف دیگر باید در نظر داشت که همه مواردی که دارای تشخیص روانپزشکی هستند، ضرورتأ نمره بالایی در این شاخص ندارند (کاستا و مک گری، 1990).
2-2-5-3-2 شاخص برون گرایی
همانطور که میدانیم برون گراها افرادی اجتماعی هستند. علاوه بر آن، این گونه افراد دوستدار دیگران بوده و تمایل به شرکت در اجتماعات و مهمانیها را دارند. در عمل قاطع، فعال و حراف یا اهل گفتگو هستند. هیجان و تحرک را دوست دارند و به موفقیت در آینده امیدوارند. در مقابل برون گرایان که به روشنی قابل توصیف هستند، درون گرایان را نمیتوان به آسانی تعریف کرد. در برخی جوانب درون گرایی را میتوان با نبود ویژگیهای برون گرایی توصیف نمود. درون گرایان افرادی محافظه کار، مستقل و تکرو هستند ولی به هیچ وجه تنبل یا کند یا دوست نداشتنی نیستند. درون گرایان معمولأ خجالتی و تنها هستند. البته این مطلب به معنای آن نیست که اضطراب اجتماعی دارند. درون گرایان کنجکاو هستند و علاقه زیادی نیز به پژوهش دارند (کاستا و مک گری، 1990).
2-2-5-3-3 شاخص گشودگی
مقیاس گشودگی به جنبهها یا محدودههای تجربی که فرد در برابر آنها باز است، اختصاص داده شدهاند. افراد تجربهپذیر انسانهایی هستند که در باروری تجارب درونی و دنیای پیرامون کنجکاو بوده و زندگی آنها سرشار از تجربه است. این افراد طالب لذّت بردن از نظریههای جدید و ارزشهای غیر متعارف هستند و در مقایسه با افراد بسته احساسات مثبت و منفی فراوانی دارند. معمولأ این شاخص ارتباط مثبتی با هوش دارد و افراد دارای تحصیلات بالاتر در آن نمره بیشتری کسب میکنند. مردان و زنان دارای نمرات پایین در این شاخص کسانی هستند که در رفتار متعارف و در ظاهر محافظهکار به نظر میرسند. آنها موضوعهای رایج را بهتر از موارد نادر میپسندند و پاسخهای هیجانی آنها نسبتأ آرام و نهفته است. افراد تجربهپذیر، افرادی غیر متعارف، نایل به زیر سوال بردن منبع قدرت، علاقهمند به آزادی در امور اخلاقی و اجتماعی و دیدگاههای سیاسی هستند (کاستا و مک گری، 1990).
2-2-5-3-4 شاخص با وجدان بودن
یکی از موضوعهای مهم نظریه شخصیت و به ویژه در نظریه روان پویایی، موضوع کنترل تکانهها است. در روند تکوین و تحول فردی، بیشتر افراد میآموزند که چگونه کششها و نیازهای خود را اداره کنند. فرد با وجدان دارای هدف و خواستهای قوی و از پیش تعیین شده است. در جنبههای مثبت این شاخص، افراد دارای نمرههای بالا در زمینههای حرفهای و دانشگاهی، افراد موفقی هستند و در جنبههای منفی، نمره بالا همراه با ویژگیهای ایرادگیریهای کسل کننده، وسواسی- اجباری به پاکیزگی و یا فشار فوق العاده به خود در امور کاری و حرفهای دیده میشود.
افراد دارای نمره بالا در این شاخص افرادی دقیق، وسواسی، وقت شناس و قابل اعتماد هستند. افراد دارای نمره پایین را نباید افرادی فاقد پایبندی به اصول اخلاقی دانست، بلکه این افراد معمولأ دقت کافی را برای انجام کارها از خود نشان نمیدهند و در جهت رسیدن به اهداف خود نیز چندان مصر و پیگیر نیستند. (کاستا، مک کری و دی، 1991).
2-2-5-3-5 شاخص موافق بودن
شاخص موافق بودن نیز همانند برون گرایی بر گرایشهای فردی تأکید دارد. فرد مواق اساسأ نوع دوست است، با دیگران احساس همدردی می کند و مشتاق کمک به دیگران است و اعتقاد دارد که دیگران نیز با او همین رابطه را دارند. در مقایسه، شخص ناموافق یا مخالف خودمحور بوده و به قصد و نیّت دیگران مضنون است و بیشتر اهل رقابت است تا همکاری. به نظر میرسد که این شاخص، به سمت جنبههای مثبت اجتماعی و سلامت روانی بیشتر سوق دارد. افراد موافق محبوبتر از افراد مخالف هستند. در هر صورت، آمادگی برای دفاع از حق فردی اولویت دارد و داشتن ویژگی موافق بودن در صحنه نبرد و یا دادگاه، برتری و فضیلت نیست، همانطور که داشتن دیدگاه انتقادی و داشتن شک علمی میتواند برای یک دانشمند حسن و فضیلت باشد.
هیچ یک از دو قطب این شاخص دارای منزلت اجتماعی برتر نیستند. همچنین، نمیتوانیم بگوییم کدام گروه از کسانی که در قطبهای این شاخص قرار میگیرند، سلامت روانی بهتری دارند. نمره پایین در این شاخص معمولأ با ویژگیهای اختلال شخصیت خود شیفته، ضد اجتماعی و پارانوئید همراه است. در حالی که نمره بالا با اختلال شخصیت وابسته همراهی دارد (کاستا و مک گری، 1990).
2-3 تاب آوری
2-3-1 تعاریف تاب آوری
تاب آوری که در لاتین به آن «رزیلنسی» اطلاق میگردد، در فرهنگ لغات به خاصیت ارتجاعی، فنری و کشسانی ترجمه شده است، رسایی و گویایی لازم را برای انتقال مفهوم این واژه را نداشته و به همین دلیل تاب آوری که به عنوان معادل فارسی آن برگزیده شده، اصطلاح بهتر و مناسبتری است. واژه تاب آوری را میتوان به صورت توانایی بیرون آمدن از شرایط سخت یا تعدیل آن تعریف کرد. در واقع تاب آوری ظرفیت افراد برای سالم ماندن و مقاومت و تحمل در شرایط سخت است که فرد تنها برآن شرایط دشوار فائق میشود بلکه طی آن و با وجود آن قویتر نیز میگردد. سپس تاب آوری به معنای موفق بودن، زندگی کردن و خود را رشد دادن در شرایط دشوار (با وجود عوامل خطر زا) است.
تاب آوری نه تنها به معنی مقابله با مشکلات و رویداد های ناگوار، بلکه پاسخ قابل انعطاف به فشارهای زندگی روزانه است. ریشه کلمه رزیلنسی یا تاب آوری از علم فیزیک گرفته شده و به معنی جهیدن به عقب است و در واقع افراد تاب آور قادر هستند به عقب بجهند. آنها توانایی زنده ماندن و حتی غلبه بر ناملایمات را دارند. تاب آوری میتواند باعث شود فرد پیروزمندانه از رویدادهای ناگوار بگذرد. علیرغم قرار گرفتن در معرض تنشهای شدید، شایستگی اجتماعی تحصیلی و شغلی ارتقاء یابد (به نقل از کاظمی، 1383).
گارمزی و ماسن (1984، به نقل از ابرنهام، 2009) سه نوع متفاوت از تاب آوری را تعریف میکنند. اولین تعریف را «غلبه بر ناسازگاری » عنوان میکنند؛ که عبارت است از کسب یک نتیجه مثبت با وجود خطرات زیاد. دومین تعریف را «توان تحمل در برابر استرس» ذکر میکنند. سومین تعریف از تاب آوری را «سالم ماندن در مقابل آسیب» میدانند.
کامپفر (1999) معتقد است تاب آوری یا بازگشت به پایه است، یا رسیدن به تعادل سطح بالاتر در شرایط تهدید کننده، و باید موجبات سازگاری موفق در زندگی را فراهم آورد (به نقل از جوکار، 1386).
در نوشتهای در انجمن پزشکان آمریکا با عنوان «ایجاد مقاومت، تاب آوری، بهبود در مدرسه و خشونت محل کار» (نوسیفورا و دیگران، 2007) آوردهاند که مقاومت و تاب آوری توسط استراتژی حمایتی تسهیل میگردند. که در سومین استراتژی که روش شناختی است پرورش شناختهای مثبت، از طریق محدود نمودن استرس و همچنین یادآوری خاطرات مثبت به ایجاد مقاومت و تاب آوری کمک مینماید.
2-3-2 روان شناسی مثبتگرا و تاب آوری
رویکرد روانشناسی مثبتگرا، با توجه به استعدادها و توانمندیهای انسان (به جای پرداختن به نابهنجاری ها و اختلالات) در سالهای اخیر مورد توجه روانشاسان قرار گرفته است. این رویکرد هدف نهایی خود را شناسایی سازهها و شیوههایی میداند که بهزیستی انسان را به دنبال دارد. از این رو عواملی که سبب سازگاری هر چه بیشتر آدمی با نیازها و تهدیدهای زندگی میگردند، بنیادیترین سازههای مورد پژوهش این رویکرد میباشند. در این میان، تاب آوری جایگاه ویژهای در حوزههای روانشاسی تحولی، روانشناسی خانواده و بهداشت روانی یافته است. به طوری که هر روز بر شمار پژوهشهای مرتبط با این سازه افزوده میشود.
در پژوهشی، بین استرسهای شغلی و فرسودگی پرستاران با تاب آوری آنها، رابطه منفی معناداری به دست آمده است و نتیجهگیری نموده که تاب آوری، تعدیل کننده استرس و فرسودگی شغلی است و برای توانمندی پرستاران در برابر استرس، پیشنهاد داده که تاب آوری در آموزشهای پرستای مورد نظر قرار گیرد (شاکری نیا، 1389).
2-3-3 انواع تاب آوری
بنا به نظر هارت و همکاران (2007) توصیف تاب آوری سه روند را شامل میشود:
الف) تاب آوری عمومی
تاب آوری حقیقی
تاب آوری تلقیحی
2-3-3-1 تاب آوری عمومی
در زبان عامه همان غلبه بر موقعیتهای دشواری که هر کسی با آن موقعیت مواجه میشود. با این تعریف، تاب آوری همان چیزی است که تقریبأ همه از آن برخورداریم و به نظر میرسد که برای نژاد بشر برنامهریزی شده است. آن دسته افرادی که دوران کودکی خوبی را پشت سر گذاشتهاند با بسیاری از چالشها و مشکلاتی که پیش آمده درگیر میشوند، حتی اگر برخی از این مشکلات بدون هیچگونه اغراق بزرگ و شگفت آور به نظر آیند. البته همیشه استثناء وجود دارد و کسانی هستند که به راهنمایی، مدیریت و حمایت نیاز دارند. اما بیشتر افراد دارای یک ذهنیت تاب آوری مساعد میباشند. همه ما عاشق میشویم، کار و زندگی میکنیم ، عمق درد و اندوه را میآزماییم و سپس بر آن چیره میشویم (جوکار، 1386).
2-3-3-2 تاب آوری حقیقی
تاب آوری حقیقی یک مفهوم مقایسهای است و روانشناسان را در درک این که چه چیزی در پس تفاوتهای افراد و حرکت در مسیر زندگی شخصیشان قرار دارد، یاری میکند و این همان چیزی است که ما را برای ایجا آیندهای بهتر، برای کودکانی که میشناسیم، شگفت زده، مصمم و امیدوار میسازد. تاب آوری حقیقی در جایی آشکار میشود که با دارایی و منابع بسیار کم و یا افرادی با آسیبپذیری بالا، آیندهای بهتر از آنچه ما با توجه به شرایطشان و در مقایسه با سایر افراد پیشبینی میکردیم، نشان دهند. توصیف از تاب آوری به عنوان مقاومت نسبی در برابر تجارب خطرناک اجتماعی، این مطلب را به خوبی بیان میکند (جوکار، 1386).
2-3-3-3 تاب آوری تلقیحی
تاب آوری تلقیحی ما را به عنوان متخصص، گیج و دستپاچه میکند و انتظارات ما را آشفتهتر و مشوشتر میسازد. این مقوله حتی آسیبپذیریها و مکانیسمهای حفاظتی را منبع و منشأ تاب آوری میداند و به عنوان یک مفهوم، ظرفیت تغییر مصیبت و بدبختی را به موقعیتها و یا حداقل توان پیشگیری از اثرات بدتر مصیبت و بلا را فراهم میسازد. در اینجا تقریبأ به طور ناخود آگاه بلا و مصیبت به نتایج و پیآمدهای بهینه در تاب آوری تبدیل میشود. اثر تلقیحی میتواند با توجه به تجارب فرد ادامه یابد (هارت، 2007، نقل از سامانی، 1388).
در ادامه موضوع انواع تاب آوری، راتر (1985) نوع دیگری از تقسیمبندی را بیان میکند. وی با توجه به میزان تاب آوری در افراد، پنج استراتژی تاب آوری را توصیف کرد. این پنج استراتژی در زیر بیان شدهاند.
کاهش فشار شخصی تجربههای مخاطرهآمیز
کاهش واکنشهای زنجیرهای منفی
افزایش عزت نفس
بوجود آوردن فرصتهای مثبت
فرایندهای شناختی مثبت از تجربیات منفی
بر طبق مطالعات راتر، افرادی که صفاتی را نشان میدهند، که آنها را در این طبقه قرار می-دهد، در مواجهه با محیط استرسآور، تاب آورتر هستند.
2-3-4 مدلهای تاب آوری
2-3-4-1 مدل گارمزی
گارمزی و همکاران (1984) سه مدل به نامهای «جبرانی»، «چالشی» و «محافظتی» را در خصوص تاب آوری ارائه دادند.
در مدل جبرانی، عامل جبرانی متغییری است که تأثیر مواجهه را خنثی میکند. این عامل در تعامل با عامل خطرزا قرار ندارد، بلکه تأثیر مستقیم و مستقل بر پیامد مورد نظر دارد. هر دو عامل خطرزا و جبرانی در پیشبینی پیامد نقش دارند (گارمزی و دیگران، 1984، ماسن و دیگران، 1998، به نقل از زیمرمن و آرن کومار، 2001).
مطابق مدل چالش، عامل خطر (عامل فشارزا) خود ارتقاء دهندهی ذاتی تطابق موفق است. در این مدل استرس خیلی کم، چالش کافی را ایجاد نمیکند، همچنین سطوح بالای استرس میتواند به رفتار ناسازگارانه منجر شود. ولی سطوح متوسط استرس فرد را با چالش روبرو میکند که در صورت غلبه بر آن موجب تقویت میشود. اگر چالش به صورت موفقیتآمیز صورت پذیرد به فرد کمک میکند تا برای مشکل بعدی آماده باشد (گارمزی و همکاران، 1984). راتر (1987) این فرایند را مفهومسازی یا مصونسازی نام گذاری کرده است. اگر چالش موفقیتآمیز نباشد فرد نسبت به خطر آسیبپذیر میشود. به این ترتیب سطح بهینه استرس زمانی است که طی آن مواجهه با چالش موجب تقویت، سازگاری و



قیمت: 10000 تومان

متن کامل در سایت homatez.com
NameEmailWebsite

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *