— (338)

center-548640
دانشگاه آزاد اسلامی
واحد رشت
دانشکده کشاورزی
گروه آموزشی مدیریت کشاورزی
پایاننامه تحصیلی جهت اخذ درجه کارشناسی ارشد
رشته: مهندسی کشاورزی گرایش مدیریت کشاورزی
عنوان:
اثرات اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی بر روی ابعاد زیست محیطی کشاورزی پایدار در شهرستان شفت
استاد راهنما:
دکتر جعفر عزیزی
نگارش:
معصومه غلامزادهصوفیانی
بهار 1393

پایان‌نامه کارشناسی ارشد
عنوان:
اثرات اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی بر روی ابعاد زیست محیطی کشاورزی پایدار در شهرستان شفت
استاد راهنما:
دکتر جعفر عزیزی
نگارش:
معصومه غلامزادهصوفیانی
بهار 1393
-253365-234315-259080-534035اینجانب معصومه غلامزادهصوفیانی دانش آموخته مقطع کارشناسی ارشد/ناپیوسته در رشته مدیریت کشاورزی که در تاریخ 28/3/93 از پایان نامه خود تحت عنوان: اثرات اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی بر روی ابعاد زیست محیطی کشاورزی پایدار در شهرستان شفت با کسب نمره 90/16 (شانزده و نود) و درجه بسیارخوب دفاع نموده ام، بدینوسیله متعهد می شوم:
1)این پایان نامه/ رساله حاصل تحقیق و پژوهش انجام شده توسط اینجانب بوده و در مواردی که از دستاوردهای علمی و پژوهشی دیگران (اعم از پایان نامه، کتاب، مقاله و …) استفاده نموده ام، مطابق ضوابط و رویه موجود ، نام منبع مورد استفاده و سایر مشخصات آن را در فهرست مربوطه ذکر و درج کرده ام.
2) این پایان نامه/ رساله قبلا برای دریافت هیج مدرک تحصیلی (هم سطح، پایین تر یا بالاتر) در سایر دانشگاه ها و موسسات آموزش عالی ارائه نشده است.
3)چنانچه بعد از فراغت از تحصیل، قصد استفاده و هرگونه بهره برداری اعم از چاپ کتاب، ثبت اختراع و … از این پایان نامه داشته باشم، از حوزه معاونت پژوهشی واحد مجوزهای مربوطه را اخذ نمایم.
4)چنانچه در هر مقطعی زمانی خلاف موارد فوق ثابت شود ، عواقب ناشی از آن را می پذیرم و واحد دانشگاهی مجاز است با اینجانب مطابق ضوابط و مقررات رفتار نموده و در صورت ابطال مدرک تحصیلی ام هیچگونه ادعایی نخواهم داشت./1
نام و نام خانوادگی: معصومه غلامزادهصوفیانی
تاریخ و امضا
تقدیر و تشکر
بر خود لازم میدانم از تلاش و زحمات اساتید بزرگواری که در طول تحصیل اینجانب، همواره زحمات فراوانی کشیدهاند تقدیر و تشکر نمایم. علیالخصوص از زحمات جناب آقای دکتر جعفر عزیزی که به عنوان استاد راهنمای این پژوهش قبول زحمت نمودند و همچنین اساتید محترم داور آقایان دکتر محمدصادق اللهیاری و دکتر هاشم امینپناه نهایت سپاسگزاری خود را اعلام مینمایم. ضمناً از آقای مهندس عبادتطلب کارشناس مدیریت حفظ نباتات سازمان جهاد کشاورزی گیلان که در اجرای این پژوهش به من یاری رساندند تقدیر و تشکر میکنم.
تقدیم به همسر عزیزم که در طول این راه همواره در کنارم بوده و سختیهای مسیر را برایم هموار نمود.
وتقدیم به امید زندگیام آرادجان.

فهرست مطالب
فصل اول……………………………………………………………………………………………………………………………………1
TOC \o “1-3” \h \z \u 1-1-مقدمه21-2- بیان مساله31-3-اهمیت و ضرورت تحقیق41 -4-اهداف تحقیق41-4-1-اهداف کلی41-4-2- اهداف اختصاصی41-5-سوالات تحقیق46-1-محدوده تحقیق51-6-1- محدوده زمانی51-6-2- محدوده مکانی51-6-3- محدوده موضوعی51-7-محدودیت تحقیق51-8- واژهگان کلیدی …………………………………………………………………………………………………………………………….5
فصل دوم7
مبانی نظری تحقیق72-1-مقدمه82-2-تاریخچه و اهمیت برنج92-3-نظام بهرهبرداری122-4- عوامل موثر بر پراکندگی اراضی زراعی132-4-1- ارث13
2-4-2- خرید و فروش………………………………………………………………………………………………………………………..132-4-3- عوامل محیطی و بوم شناختی142-4- 4- عوامل اجتماعی و فرهنگی14…………………………………………………………………………………….
2-4-5-عوامل کالبدی 14…………………………………………………………………………………………………….2-5- یکپارچهسازی اراضی152-5-1- یکپارچهسازی اراضی در جهان152-5-2- یکپارچهسازی اراضی در ایران16…………………………………………………………………………………2-5-3- مراحل اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری18……………………………………………………..2-5-4- مزایای اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی19…………………………………………………………………2-5-5- تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری در شهرستان شفت استان گیلان192-6- توسعه پایدار22…………………………………………………………………………………………………………2-6-1- کشاورزی پایدار23………………………………………………………………………………………………….2-6-2- یکپارچهسازی اراضی و کشاورزی پایدار242-7- ارزیابی اثرات زیستمحیطی242-7-1- پیشینه تاریخی تدوین قوانین و مقررات ارزیابی اثرات زیستمحیطیو اهمیت قانونی آن در جهان252-7-2- پیشینه تاریخی تدوین قوانین و مقررات ارزیابی اثرات زیستمحیطیو اهمیت قانونی آن در ایران252-8- ابعاد زیستمحیطی توسعه پایدار272-8-1- حفظ تعادل اکوسیستم طبیعی272-8-2- تلفیق امور توسعه با محیطزیست272-8-3- برنامهریزی و مدیریت منابع طبیعی272-8-4- استفاده بهینه از منابع آب، خاک و انرژی282-8-5- جایگزینی منابع تجدیدپذیر292-8-6- برنامهریزی و مدیریت حوادث غیرمترقبه292-8-7- کنترل آلودگیهای زیستمحیطی292-9- پیشینه نظری29فصل سوم41روش اجرای تحقیق 423-1- موقعیت جغرافیایی منطقه مورد مطالعه433-1-1-معرفی شهرستان شفت433-2- روش تحقیق443-3- جامعه و نمونه آماری44
3-4- ابزار پژوهش453-5- روایی و پایایی ابزار اندازهگیری483-5-1- روایی483-5-2- پایایی483-6- متغیرهای تحقیق و تعاریف عملیاتی49………………………………………………………………………………3-6-1-متغیر مستقل49……………………………………………………………………………………………………….3-6-2- متغیر وابسته49………………………………………………………………………………………………………3-7-فرضیههای تحقیق493-8- روش تجزیه و تحلیل دادهها50……………………………………………………………………………………….3-8-1- آمار توصیفی50……………………………………………………………………………………………………..3-8-2- آمار استنباطی50فصل چهارم………………………………………………………………………………………………………………………………………….51 تجزیه و تحلیل دادهها52..……………………………………………………………………………………………………4-1- مقدمه534-2- یافتههای توصیفی جامعه آماری اراضی تجهیز شده 534-2-1- ویژگیهای فردی534-2-2- ویژگیهای نظام زراعی554-2-3- ویژگیهای اقتصادی604-2-4- فعالیت-های آموزشی- ترویجی634-2-5- ابعاد زیستمحیطی644-2-6- دانش ابعاد زیستمحیطی654-2-7-اثرات اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی در اراضی شالیکاری67
4-3- یافتههای توصیفی جامعه آماری اراضی سنتی684-3-1- ویژگیهای فردی684-3-2- ویژگیهای نظام زراعی704-2-3- ویژگیهای اقتصادی754-2-4- فعالیتهای آموزشی-ترویجی784-2-5-ابعاد زیستمحیطی794-2-6-دانش ابعاد زیستمحیطی804-3-آمار استنباطی814-3-1- مقایسه ویژگیهای فردی، زراعی و اقتصادی کشاورزان دو گروه با استفاده از آزمونt81فصل پنجم84بحث، نتیجهگیری و پیشنهادها855-1-مرور کلی بر تحقیق865-1-1- مقدمه865-1-2- اهداف و سوالات875-1-3- محدوده تحقیق875-1-4- محدودیت تحقیق875-1-5- روش و نوع تحقیق885-1-6- متغیرهای تحقیق885-1-6-1- متغیرهای مستقل885-1-6-2- متغیر وابسته885-1-7- فرضیههای تحقیق……………………………………………………………………………………….88 5-2- نتیجهگیری………………………………………………………………………………………………….88
5-2-1-یافتههای توصیفی………………………………………………………………………………………..88
5-2-1-1- یافتههای توصیفی شالیکاران دارای اراضی تجهیز شده ………………………………………………………….88
5-2-1-2- یافتههای توصیفی شالیکاران دارای اراضی سنتی……………………………………………………………..90
5-2-2- یافتههای استنباطی…………………………………………………………………………………………………………92
5-3- بحث……………………………………………………………………………………………………………………………….93
5-4- پیشنهادها…………………………………………………………………………………………………………………………93
5-4-1- پیشنهادهای پژوهش حاضر……………………………………………………………………………………………..94
5-4-2- پیشنهادهایی برای پژوهشهای آینده…………………………………………………………………………………95
منابع ……………………………………………………………………………………………………………………………………….96
فهرست جداول
جدول (2-1) برآورد سطح تولید و عملکرد در هکتار شلتوک سال زراعی 89-1388 ………………………………….11
جدول (2-2) مشخصات سطح اراضی شالیزاری، سطوح تجهیز نشده و سطوح قابل تجهیز استان به تفکیک شهرستانها21جدول (2-3) چهارپوب نظری تحقیق35جدول (3-1) انواع اراضی شالیکاری و پرسشنامهها44جدول (3-2) و (3-3) و (3-4) ارزش عددی گویههای پرسشنامه47جدول (3-5) میزان اعتماد (پایایی) پرسشنامه اراضی تجهیز شده با استفاده از روش آلفای کرونباخ……48جدول (3-6) میزان اعتماد (پایایی) پرسشنامه اراضی سنتی با استفاده از روش آلفای کرونباخ49جدول (4-1) توزیع فرآوانی ویژگیهای فردی کشاورزان دارای اراضی تجهیز شده54جدول (4-2) توزیع فرآوانی ویژگیهای نظام زراعی کشاورزان دارای اراضی تجهیز شده57جدول (4-3) توزیع فرآوانی ویژگیهای اقتصادی کشاورزان دارای اراضی تجهیز شده61جدول (4-4) میزان فعالیتهای آموزشی و ترویجی شالیکاران دارای اراضی تجهیز شده به ترتیب اولویت……64جدول (4-5) توزیع فراوانی شالیکاران مورد مطالعه بر حسب میزان فعالیتهای آموزشی و ترویجی64جدول (4-6) توزیع فرآوانی ویژگیهای ابعاد زیست محیطی کشاورزان دارای اراضی تجهیز شده65جدول (4-7) میزان دانش ابعاد زیست محیطی شالیکاران به ترتیب اولویت66جدول (4-8) توزیع فراوانی شالیکاران مورد مطالعه بر حسب میزان دانش ابعاد زیست محیطی……66جدول (4-9) میزان اثرات اجرای طرح تجهیز و نوسازی در اراضی شالیکارای به ترتیب اهمیت موضوع67جدول (4-10) توزیع فراوانی اثرات اجرای طرح تجهیز و نوسازی در اراضی شالیکاری مورد مطالعه68جدول (4-11) توزیع فرآوانی ویژگیهای فردی کشاورزان دارای اراضی سنتی69جدول (4-12) توزیع فرآوانی ویژگیهای نظام زراعی کشاورزان دارای اراضی سنتی71جدول (4-13) توزیع فرآوانی ویژگیهای اقتصادی کشاورزان دارای اراضی سنتی76جدول (4-14) میزان فعالیتهای آموزشی و ترویجی شالیکاران دارای اراضی سنتی به ترتیب اولویت……79جدول (4-15) توزیع فراوانی شالیکاران مورد مطالعه بر حسب میزان فعالیتهای آموزشی و ترویجی79جدول (4-16) توزیع فرآوانی ویژگیهای ابعاد زیست محیطی کشاورزان دارای اراضی سنتی80جدول (4-17) میزان دانش ابعاد زیست محیطی شالیکاران به ترتیب اولویت81جدول (4-18) توزیع فراوانی شالیکاران مورد مطالعه بر حسب میزان دانش ابعاد زیست محیطی……81جدول (4-19) مقایسه میانگینهای ویژگیهای دو گروه کشاورزان با استفاده از آزمون t82فهرست اشکال
شکل (2-1) مراحل اجرای طرح تجهیز، نوسازی و یکپارچهسازی اراضی شالیزاری……18شکل (3-1) نقشه استان گیلان43چکیده
پراکندگی و کوچک بودن اراضی، یکی از عناصر ساختاری سنتی کشاورزی کشور است که امروزه بهعنوان یکی از موانع اصلی توسعه کشاورزی تبدیل شده است. مهمترین اهدافی که اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری دنبال میکند را میتوان در چهار حوزه اقتصادی، اجتماعی، نهادی و زیستمحیطی تقسیمبندی نمود. در بعد زیستمحیطی با هدف جلوگیری از فرسایش خاک و تخریب زمین، کاهش مصرف نهادهها بهخصوص نهادههای شیمیایی نظیر انواع کودها و سموم شیمیایی و . . . را از اهداف طرح عنوان مینمایند. این تحقیق سعی دارد اثرات اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی بر روی ابعاد زیست محیطی کشاورزی پایدار در شهرستان شفت را بررسی نماید. تحقیق حاضر از روش توصیفی همبستگی استفاده شده است. جامعه آماری این تحقیق را شالیکاران شهرستان شفت که دارای اراضی شالیکاری تجهیز شده و نیز سنتی هستند، تشکیل دادند. که با شیوه نمونهگیری تصادفی، 244 نفر به شکل تصادفی انتخاب شدند روایی محتوایی پرسش نامه توسط پانل متخصصان بهدست آمد. همچنین آزمون پایایی، به وسیله یک مطالعه راهنما برای بهدست آوردن ضریب اعتبار پرسشنامه انجام شد و ضریب آلفای کرونباخ برای اراضی تجهیز شده 832/0و برای اراضی سنتی 757/0 بدست آمد. یافتههای حاصل از آزمون t تست در زمینه مسائل زیستمحیطی نشان داد، مقدار سم مصرفی برای کنترل کرم ساقهخوار برنج دو گروه با هم اختلاف معنیداری ندارند. ولی در مورد مقدار مصرف کود اوره، مقدار مصرف علفکش، مقدار مصرف قارچکش در هکتار، دو گروه در سطح 99 درصد دارای اختلاف معنیدار و در مورد مصرف کود فسفات دو جامعه در سطح 95 درصد دارای اختلاف معنیداری میباشند. در زمینه مقایسه ابعاد زیستمحیطی کشاورزی پایدار در اراضی تجهیز شده و سنتی، 8/51 درصد از شالیکاران دارای اراضی تجهیز شده در اراضی خود کشت دوم انجام داده ولی کشاورزان دارای اراضی سنتی فقط 1/13 درصد کشت دوم در اراضی شالیکاری انجام دادهاند. در زمینه استفاده از کنترل بیولوژیک با استفاده از زنبور تریکوگراما علیه کرم ساقهخوار برنج، 17 درصد کشاورزان دارای اراضی تجهیز شده بیشتر از کشاورزان دارای اراضی سنتی از این روش استفاده نمودهاند. 14 درصد از کشاورزان دارای اراضی سنتی در اراضی شالیکاری خود تغییرکاربری انجام دادهاند ولی کشاورزان دارای اراضی تجهیز شده پس از اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی، فقط 5/3 درصد آنان در اراضی خود تغییرکاربری انجام دادهاند و از این طریق آسیب کمتری بهواسطه تغییر کاربریها به محیط زیست وارد نمودهاند.
کلمات کلیدی: تجهیز و نوسازی اراضی، کشاورزی پایدار، اراضی تجهیز شده، اراضی سنتی.

فصل اول:کلیات تحقیقمقدمهپراکندگی و کوچک بودن اراضی، یکی از عناصر ساختاری سنتی کشاورزی کشور است که امروزه بهعنوان یکی از موانع اصلی توسعه کشاورزی تبدیل شده است. پایین بودن میزان بهرهوری، بالا بودن هزینههای تولید، جلوگیری از الگوی مناسب زراعی، غیر کارآ کردن مدیریت مزرعه، عدم استفاده موثر از ماشینآلات، اختلاف میان کشاورزان و تضعیف همبستگیهای اجتماعی در جامعه روستایی و سرانجام فقر و مهاجرت روستایی بهعنوان شاخصهای توسعه نیافتگی، همگی به نوعی در ارتباط با پراکندگی اراضی قرار دارد (شیرزاد، 1376). در نظامهای جدید تولید در بخش کشاورزی و بکارگیری فناوری و مکانیزه شدن مراحل مختلف فرآیند تولید کشاورزی، پراکندگی نامنظم قطعات یک عامل بازدارنده قلمداد میشود که کاهش بهرهوری و افزایش هزینههای تولید را به همراه خواهد داشت (توسلی، 1378).
در کشور ما کشت برنج، یکی از پرهزینهترین و مشکلترین کارهای زراعی میباشد. بالا بودن هزینه تولید، عدم دسترسی بهموقع به نهادههای کشاورزی (کود، سم، آب و . . . ) پایین بودن سطح فنآوری و در نتیجه بالا بودن هزینهها و قیمتهای ماشینهای کشاورزی از دلایل عمده عدم پیشرفت کشت برنج در کشور میباشد. با توجه به اینکه برنج بعد از گندم، مهمترین منبع غذایی در کشور ماست، اهتمام و توجه بیشتر به این محصول با ارزش، امری ضروری است. در نتیجه برای افزایش تولید این ماده غذایی چارهای جز افزایش عملکرد در واحد سطح یا افزایش سطح زیر کشت نخواهیم داشت. در هر دو صورت، بهتر است کشت برنج بصورت مکانیزه انجام گیرد. قبل از مکانیزه نمودن کشت برنج، کارهای بنیادین و اساسی باید صورت گیرد که یکی از آنها تسطیح و یکپارچه سازی اراضی شالیزاری میباشد. تسطیح و یکپارچهسازی اراضی شالیزاری نه تنها بر جنبههای مختلف زندگی کشاورزان آن منطقه تاثیر دارد، بلکه در بازده ماشینها در این اراضی، نقش بهسزایی دارد که در اثر آن، بازده و عملکرد ماشینهای مختلف کشاورزی، همچون: نشاکارها، ماشینهای داشت و برداشت، بسیار افزایش مییابد (افتخاری، 1375).
در تولید محصولات کشاورزی و توسعه روستایی در ایران، پراکندگی اراضی زراعی روستایی مانعی اساسی بهشمار میرود (عبدالهزاده و کلانتری، 1385). با توجه به مسائل و مشکلات پراکندگی اراضی زراعی، برای رفع مشکلات و عوارض ناشی از آن، برنامهریزان و سیاستگذاران کشاورزی راه حل منطقی و قابل اجرای یکپارچهسازی اراضی را توصیه میکنند که سیاستی در ارتباط با تغییر اندازه زمین برای بهبود و افزایش تولید محصولات کشاورزی، عقلانی کردن بهرهبرداریها، استفاده از ماشینآلات و فناوری جدید زراعی و سرانجام، دستیابی به توسعه روستایی و کشاورزی است (امیرنژاد و رفیعی، 1388). به عبارت دیگر، این فرآیند و ساماندهی اراضی ضرورتی اساسی برای توسعه پایدار روستایی و کشاورزی است (کلانتری و همکاران، 1384).
1-2- بیان مسئله
امروزه همه معتقدند که برای کشاورزی متعارف به سبب زیانها و صدماتی که به محیط زیست و منابع پایه وارد میکند باید جایگزین مناسبی یافت که همان کشاورزی پایدار است (علایی و همکاران، 1387). در واقع، کشاورزی زمانی پایدار است که از نظر اکولوژیکی بیخطر، از لحاظ اقتصادی بادوام، از دیدگاه اجتماعی مقتضی، و از جنبهی زراعی مناسب بوده و بر اساس یک رهیافت علمی و کلینگر پایهریزی شود (گلد، 2001). انسان نیازمند دستیابی به نظامهایی است که ضمن برخورداری از پویایی اقتصادی، بتواند موجب بهبود وضعیت محیط زیست و استفاده بهینه از منابع موجود شده و همچنین در تامین نیازهای غذایی انسان و در ارتقاء کیفیت زندگی جوامع بشری نقش بسزایی داشته باشد (عادلی ساردوئی و همکاران،1390). یکی از محورهای اصلی توسعه اقتصادی کشور، توسعه بخش کشاورزی و استفاده مطلوب از منابع آب و خاک با هدف ایجاد امنیت غذایی برای جمعیت رو به افزایش کشور است. بخش کشاورزی با توجه به تجربه توسعهی کشورهای صنعتی و به دلایل اقتصادی، سیاسی و اجتماعی و همچنین به دلیل شاغل بودن بخش چشمگیری از جمعیت در این حوزه چه بطور مستقیم و چه غیر مستقیم مورد توجه قرار گرفته است. بررسیها تا آنجا که به ایران مربوط میشود نشان میدهد به رغم اجرای برنامههای مختلف توسعه کشاورزی و روستایی طی دهههای گذشته توسط این بخش نسبت به سایر بخشها، رشد مناسبی نداشته و در مواردی نیز دارای سیر نزولی بوده است (شکوری، 1382). در راه توسعه و بهرهبرداری از منابع آب و خاک و افزایش بهرهوری از آب با توجه به تنوع شرایط آب و هوایی موانع و مشکلات گوناگونی وجود دارد که رفع آنها در نقاط مختلف کشور راهکارهای مختلفی را میطلبد. در این راستا ایجاد زیر بنای لازم و آرایش مهندسی کرتهای شالیزاری از اهمیت خاص برخوردار بوده و یکی از پیچیدهترین و اساسیترین گامها در ارتقای تولید کیفی و کمی این محصول میباشد (عادلینوری، 1381). مهمترین نکته در این مسیر این است که، بستر اصلی عملیات تجهیز و نوسازی و به طور یقین کشاورزان صاحبان اصلی این طرحها میباشند. بنابراین هر فعالیتی که در این بستر انجام میشود باید لزوماً منافع و نظرات کشاورزان را تامین نماید، به همین دلیل مسایل و استانداردهای فنی و همارز آن نظرات کشاورزان، شاخصهای مهم ارزیابی محسوب میشوند (یزدانی، 1383). امروزه زمان آن فرا رسیده که با نگاهی به آنچه انجام گرفته و توجه به نقاط قوت و ضعف، به ارزیابی آن پرداخته و با اصلاح روشها، راه آینده را با جدیت و توان بیشتر دنبال نماییم. در این تحقیق دنبال آن هستیم که اثرات اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی بر روی ابعاد زیست محیطی کشاورزی پایدار در شهرستان شفت را بررسی نمائیم.
1-3- اهمیت و ضرورت تحقیق
با توجه به اهمیت محصول برنج در تامین نیاز غذایی کشور و با عنایت به شرایط اراضی شالیزاری، تجهیز و نوسازی و یکپارچهسازی این اراضی در راستای ایجاد زمینههای مناسب جهت افزایش میزان بهرهوری از منابع آب و خاک اجتنابناپذیر است. تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری، مانند هر فعالیت زیربنایی دیگر در صورتی نتایج و اهداف مورد انتظار را خواهد داشت که از ضوابط و معیارهای فنی از جمله بررسی و تهیه نقشه خاک و مسائل آن، مطالعه نقشههای توپوگرافی و بررسی مالکیت و مشخصات آنها، شیب تقریبی اراضی و . . . در تمام مراحل مطالعات، طراحی و اجرا پیروی نماید. در حال حاضر با توجه به گذشت چند سال از شروع فعالیتهای اجرایی در این زمینه و با عنایت به شرایط خاص عملیات مورد نیاز و وجود مشکلات فنی، حقوقی و قراردادی، شایسته است جهت تهیه و تدوین مجموعه ضوابط و معیارهای مربوطه اقدام گردد. یکی از مشکلات عملیات اجرایی، راندمان بسیار پایین ماشینهای سنگین در این اراضی میباشد (پارهکار و پورمحسنی، 1384).
بنابراین، با توجه به نقشی که تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری در توسعه پایدار محیطی دارد و با توجه به اینکه یکی از مهمترین این نقشها، نقش زیستمحیطی آنهاست، ضرورت دارد که نقشهای این بعد مورد بررسی قرار گیرد تا با شناخت نقاط قوت و ضعف، راه حلهای کاربردی ارائه گردد.
1-4- اهداف تحقیق1 -4 -1- هدف کلیهدف کلی این تحقیق بررسی اثرات اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی بر روی ابعاد زیست محیطی کشاورزی پایدار در شهرستان شفت میباشد.
1- 4 –2- اهداف اختصاصیدر این تحقیق اهداف زیر مدنظر است:
– بررسی ابعاد زیستمحیطی کشاورزی پایدار اراضی تجهیز شده در مقایسه با اراضی سنتی در شهرستان شفت در زمینه استفاده از نهادههای کشاورزی (کود، سم و . . .) و همچنین تغییرکاربری میباشد.
1 – 5- سوالات تحقیقمطالعه حاضر به دنبال پاسخگویی به سوال زیر است :
1- اثرات اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی بر روی ابعاد زیست محیطی کشاورزی پایدار در شهرستان شفت چیست؟
1 – 6- محدوده تحقیقمحدودههای تحقیق تعیینکننده حیطههای تحقیق میباشند که به شفافتر شدن تحقیق برای محقق و خوانندگان کمک مینماید. به طور کلی محدودههای تحقیق را از سه بعد مورد بررسی قرار میدهیم که عبارتند از: محدوده مکانی، محدوده زمانی و محدوده موضوعی.
1– 6 -1- محدوده زمانیاین پژوهش در پائیز و زمستان 1392 انجام گرفته است.
1– 6 -2- محدوده مکانیتحقیق حاضر در استان گیلان و در محدوده شهرستان شفت انجام پذیرفته که نظام زراعی شالیکاری این شهرستان را مورد مطالعه قرار میدهد.
1– 6 -3- محدوده موضوعیاین تحقیق از نظر موضوعی و زمینه تخصصی محدود به بررسی اثرات اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی بر روی ابعاد زیست محیطی کشاورزی پایدار در شهرستان شفت میباشد.
1-7- محدودیت تحقیقاز مهمترین محدودیتهای تحقیق میتوان به عدم وجود آمار دقیق تعداد بهره برداران اراضی تجهیز شده و همچنین سنتی برنج در شهرستان شفت و نیز سطح سواد پایین اکثر شالیکاران شهرستان و عدم آشنایی آنان به پاسخگویی به پرسشنامهها اشاره نمود.
1-8- واژگان کلیدی- توسعه پایدار:: توسعه پایدار در تعریف سازمان خواربار و کشاورزی جهانی، فائو، مدیریت و نگهداری منابع طبیعی و جهت بخشی فن آوری و ساختار اداری ست، به طوری که تامین مداوم نیازهای بشری و رضایتمندی نسل حاضر و نسلهای آینده را تضمین نماید. به عبارت دیگر، زیستن در حد ظرفیت محیط زیست و فراهم آوردن فرصت زیست برای همه و برای همیشه بر روی کره زمین است.
– کشاورزی پایدار: کشاورزی پایدار، طرحی از یک سازمان اجتماعی و اقتصادی بر پایهی یک پندار منصفانه و مشارکتی از توسعه است که منابع محیطی و طبیعی را به عنوان پایهی فعالیتهای اقتصادی قلمداد مینماید. در واقع، کشاورزی زمانی پایدار است که از نظر اکولوژیکی بیخطر، از لحاظ اقتصادی بادوام، از دیدگاه اجتماعی مقتضی، و از جنبهی زراعی مناسب بوده و بر اساس یک رهیافت علمی و کلینگر پایهریزی شود (گلد، 2001).
– تجهیز و نوسازی اراضی کشاورزی: به کلیه فعالیتهای زیربنایی اطلاق میشود که با هدف استفاده بهینه از منابع آب و خاک و اقتصادی نمودن تولید در اراضی کشاورزی آبی به اجرا گذاشته میشود (عظیمی، 1386).
– تسطیح اراضی: تسطیح اراضی عبارت از صاف کردن و ایجاد شیب مناسب در زمین با درنظر گرفتن ضریب نفوذپذیری و بافت خاک، برای جلوگیری از ایجاد روانآب و فرسایش سطحی و بوجود آوردن شرایط یکسان و هماهنگ توزیع آب در سراسر مزرعه است (دواتگر و همکاران، 1391).
– یکپارچهسازی: یکپارچهسازی اراضی فرآیندی از اصلاحات ارضی است که با تغییر در ساخت فضایی اراضی زراعی از طریق اصلاح مدیریت مزرعه، ضمن تحرک بخشی به اقتصاد روستایی، تحرک در ساختار نواحی روستایی و توسعه روستایی را تسهیل میکند (افتخاری، 1385).
– ابعاد زیست محیطی کشاورزی پایدار: شامل مدیریت و برنامهریزی جهت حفاظت از محیط زیست میباشد که زیرمجموعهای از عناصر و عوامل دیگررا جهت رسیدن به این اهداف دربر میگیرد و شامل موارد: حفظ تعادل اکوسیستم طبیعی، تلفیق امور توسعه با محیط زیست، برنامهریزی و مدیریت منابع طبیعی، استفاده بهینه از منابع آب، خاک و انرژی، جایگزینی منابع تجدیدپذیر، برنامهریزی و مدیریت حوادث غیرمترغبه و کنترل آلودگیهای زیستمحیطی میباشد.
فصل دوم
مبانی نظری تحقیق2-1- مقدمه
زمین و اندازه آن به عنوان یکی از مهمترین عوامل تولید در بخش کشاورزی حائز اهمیت است. غیر کارآ بودن بودن مدیریت مزرعه، عدم استفاده موثر از تکنولوژی و ماشینآلات کشاورزی و پائین بودن بهرهوری عوامل تولید، همگی به نوعی در ارتباط با پراکندگی اراضی هستند. از این رو، متخصصین برای رفع مشکلات و عوارض ناشی از پراکندگی اراضی، راه حل منطقی و قابل اجرای فرآیند یکپارچهسازی اراضی را که یک استراتژی بنیادی در ارتباط با اندازه زمین است، توصیه میکنند (امیرنژاد و رفیعی، 1388).
پراکندگی و قطعه قطعه بودن اراضی کشاورزی یکی از مسائل و مشکلاتی است که کشورهای مختلف جهان، حتی کشورهای پیشرفته و توسعه یافته نیز با آن مواجه میباشند و یکی از موانع جدی توسعهی کشاورزی محسوب میشود، بهطوری که کوچکی و پراکندگی اراضی، مانعی در استفادهی بهینه آب، زمین، نیروی انسانی، مکانیزاسیون و دیگر عوامل موثر در تولید کشاورزی میباشند. این وضعیت که در بیشتر مناطق ایران مشاهده میشود یکی از اساسیترین و بنیاددیترین مسایل توسعهی کشاورزی است (حیدری، 1375). استفاده بهینه از اراضی زراعی جهت خودکفایی در تولید محصولات استراتژیک از اهم اهداف توسعه اقتصادی در کشورمان بهشمار میرود و افزایش تولیدات کشاورزی با توجه به محدودیت سطح زیرکشت در گرو افزایش تولید در واحد سطح با بکارگیری فناوریهای نوین میباشد (ارسلان، 1379). امروزه یکپارچگی اراضی یکی از سازههای عمده توسعه در بخش کشاورزی بهشمار میرود به نحوی که کشورهای توسعه یافته با توجه درست به این مهم توانستهاند بیشترین سهم تولید فرآوردههای کشاورزی را به خود اختصاص داده و بالندگی را در دیگر بخشهای اقتصادی ایجاد نمایند (شیرزاد، 1386). در این رابطه عمدهترین مانعی که بخش کشاورزی ایران در برنامههای توسعه کشاورزی پیشرو دارد، تعدد و تنوع نظام بهرهبرداری با غلبه ساختار سنتی در قالب نظام بهرهبرداری دهقانی یا خردهمالکی است (نوری زمانآبادی، 1386).
مهمترین اهدافی که اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری دنبال میکند را میتوان در چهار حوزه اقتصادی، اجتماعی، نهادی و زیستمحیطی تقسیمبندی نمود. به لحاظ اقتصادی طرح تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری به بهبود زیرساختهای کشاورزی و ساختار زمینهای کشاورزی، از طریق تغییر وضعیت کرتها از کرتهای کوچک نامنظم به کرتهای هندسی بزرگتر، احداث کانالهای آبیاری و زهکشی، احداث جادههای بین مزارع، ایجاد سیستم زهکش، بهبود نظام تولید کشاورزی (که شامل توسعه مکانیزاسیون، مدیریت آب و بهبود سیستم مدیریت مزرعه)، تبدیل شالیزارها به مزارع چندمنظوره (کشت محصولات زراعی دیگر در گردش و یا تناوب زراعی منطقه ویا کشت محصولات دیگری بعد از برداشت برنج به عنوان کشت دوم)، افزایش بهرهوری نیروی کار و کاهش اتلاف نیروی کار در کرتهای پراکنده، توسعه مکانیزاسیون، اصلاح خاک شالیزاردر موارد مورد نیاز، متراکم کردن خاک بهمنظور کاهش فروروی آب و افزایش تحملپذیری خاک و غیره صورت میگیرد. در بعد اجتماعی با هدف کاهش صعوبت کار در مزرعه با بهبود سیستم مدیریت مزرعه، بهبود محیط زندگی جامعه روستایی، امکان کنترل سیلابها و افزایش کارآمدی سیستمهای عمومی مثل جادهها، رودخانهها و سیستمهای فاضلاب را بهبود میبخشد همچنین توسعه امنیت غذایی جامعه نیز از طریق ایجاد تثبیت در تولید و عرضه مواد غذایی و متنوعسازی تولید از اهداف این طرح میباشد. در بعد زیستمحیطی با هدف جلوگیری از فرسایش خاک و تخریب زمین، کاهش مصرف نهادهها بهخصوص نهادههای شیمیایی نظیر انواع کودها و سموم شیمیایی، تثبیت جریان آب در نهرهای بزرگ و کاهش خسارت سیلاب و بالاخره هماهنگی با محیط طبیعی و حفظ مناظر زیبا و قابل استفاده برای همگان را از اهداف طرح عنوان مینمایند. در بعد نهادی نیز با هدف توسعه سرمایههای اجتماعی، نقش اساسی تغییر دهندگی مشارکتی در جامعه کشاورزی و روستایی با استفاده از رهیافت مطالعه و طراحی مشارکتی، ارزیابی مشارکتی و اجرای مشارکتی طرح با کشاورزان ویا مشارکت نمایندگان (انتخاب نمایندگان و همکاری با آنها در طول مدت طراحی و اجرا طرح) افزایش اعتماد عمومی، وفاق و همبستگی گروهی و به عبارت بهتر ایجاد و تقویت سرمایه اجتماعی که میتوان از آن در مسئولیت اداره سرمایهگذاریهای انجام شده بعد از اتمام کار پروژههای یکپارچهسازی و همچنین کمک به ایجاد یک نظام حقوقی و قانونی مناسب که موجب ثبت تغییرات حاصله و ارائه شناسنامه اراضی کشاورزی گردد، یاد نمود (ابراهیمی و همکاران، 1390).
2-2- تاریخچه و اهمیت برنج
تشخیص این که موطن اصلی برنج کجاست و برای اولینبار در کدام نقطه از جهان کشت برنج معمول گردیده، برای پژوهشگران بسیار دشوار است. بر همین اساس، اطلاعات متفاوتی درباره موطن اصلی برنج و تاریخچه کشت وکار آن ارائه شده است. برخی از دانشمندان موطن برنج را کنیا و نیجریه میدانند و قدمت کشت آن را 3500 سال تخمین زدهاند و برخی دیگر از دانشمندان، منطقه آسیا را منشاء و مبداء برنج میدانند. برخی از نویسندگان موطن دقیق برنج را جنوب شرق آسیا و بویژه کشورهای هند و چین معرفی کردهاند و معتقدند که تاریخچه کشت برنج در آن کشورها به بیش از هفتهزار سال میرسد. کشت هزاران دانه برنج در عملیات باستانشناسی در استان «جیانگجو» در شرق کشور چین، تاریخچه کشت این محصول را به 5500 سال قبل باز میگرداند. خبرگزاری «شینهوا» به نقل از باستانشناسان گزارش داد که دانههای کشف شده در مرکز باستانی «لانگچیوزوانگ» در شمال رود «یانگتسه» نشانگر آن است که مردم کشور چین در فاصله زمانی بین 5500 تا 7000 سال قبل به کشت برنج میپرداختهاند.یکی از مدارک در مورد زراعت برنج به ابیات سرزمین چین و به 2700 سال قبل از میلاد تعلق دارد. سند دیگری از سابقه زراعت برنج نشان میدهد که اهالی هندوستان از 1700 سال قبل از میلاد و مردم ژاپن از یک قرن قبل از میلاد، برنج میکاشتهاند. پس از کشورهای هندوستان و چین، رفته رفته کشت برنج در سایر کشورها از جمله تایلند، فیلیپین، ژاپن، کرهشمالی، کرهجنوبی، مالزی و تایوان رواج یافت تا جایی که در حال حاضر، 90 درصد برنج دنیا در کشورهای چین، هندوستان، ژاپن، کره، جنوب شرقی آسیا و جزایر مجاور اقیانوس آرام (قاره آسیا) کشت میگردد. برنج یکی از گیاهان مهم تیره غلات و غذای اصلی اغلب کشورهای جهان میباشد. این محصول زراعی بخش زیادی از انرژی غذایی حدود نیمی از جمعیت جهان را تامین مینماید که اغلب آنها در آسیا زندگی میکنند. با توجه به رشد زیاد جمعیت در آسیا که حدود 90 درصد برنج دنیا در آن تولید و مصرف میشود، تولید سالیانه برنج باید حدود 7/1 درصد افزایش یابد تا نیاز آینده مصرفکنندگان را تامین نماید (داتوسری، 2003). سابقه کشت برنج در ایران به پایان دوره ساسانیان رسیده و گسترش وسیع آن از قرن دهم میلادی به بعد صورت گرفته. برخی نیز معتقدند شلتوک برای اولینبار در زمان خسرو انوشیروان از هند به ایران آورده شده و برخی دیگر نیز رونق کشت برنج را به پس از تسلط اعراب در ایران نسبت داده و عقیده دارند در دوره ساسانیان برنجکاری در ایران وجود نداشته است.
کشت برنج در ایران از اوایل قرن اول میلادی شروع شده است. اگر چه شلتوک در ایران، اوایل قرن اول میلادی کشت میشده ولی گسترش آن در سطح وسیع به احتمال زیاد از قرن 6 تا 7 میلادی آغاز گردیده است. برنج دومین عنصر مهم غذایی است که پس از گندم در سبد غذایی مردم ایران جای گرفته است و دولت نیز با سیاستهای قیمتی و غیر قیمتی بر عرضه محصول و مصرف نهادههای تولیدی، تولیدکنندگان را به سوی هدفهای برنامهریزی شده سوق میدهد (یزدانی و دوراندیش، 1382). مصرف سرانه گندم بر اساس آمار سال 1386 با احتساب مصارف دامی حدود 205 تا 210 کیلوگرم بوده است. در حالی که مصرف سرانه برنج در همین سال 42 کیلوگرم بوده است. گرچه مصرف سرانه محصول برنج در سالهای اخیر بهخصوص پس از سال 1374 رو به کاهش بوده است (وزارت جهاد کشاورزی، 1385)، از نظر تغذیهای نیز 75 درصد پروتئین و 80 درصد کالری مردم آسیا از این ماده غذایی تأمین میشود (کوپاهی و همکاران، 1388). بیشترین کشت برنج در ایران در سه استان شمالی کشور گیلان، مازندران و گلستان با 71 درصد سطح زیر کشت کل کشور انجام میگیرد. استان گیلان بیش از 35 درصد تولید و سطح زیرکشت شلتوک در کشور را داراست (وزارت جهاد کشاورزی، 1385). در این استان هر ساله بیش از 181 هزار بهرهبردار در سطحی معادل 200 هزار هکتار از اراضی حاصلخیز و مستعد، برنجکاری میکنند. در واقع کشت برنج مهمترین فعالیت کشاورزی این استان بهشمار میآید و اقتصاد این استان نیز بر پایهی محوریت برنج استوار است (جهاد کشاورزی استان گیلان، 1385).
بر اساس آمارنامه کشاورزی سال زراعی 89-1388 دفتر آمار و فناوری اطلاعات وزارت جهاد کشاورزی، جدول (2-1)، سطح انواع واریتههای شلتوک در کشور در سال زراعی 89-1388 حدود 564 هزار هکتار برآورد شده که استان مازندران 5/38 درصد از اراضی کشت برنج را به خود اختصاص داده است و استان گیلان نیز با داشتن 9/31 درصد اراضی شالیکاری کشور در جایگاه دوم قرار گرفته است.
استانهای گلستان، خوزستان و فارس به ترتیب با 9/9 و 2/9 و 9/3 درصد از برداشت، رتبههای سوم تا پنجم را به خود اختصاص دادهاند و پنج استان مذکور در مجموع 3/93 درصد از اراضی برنج کشور را به خود اختصاص دادهاند. سهم سایر استانهای برنجخیز کشور 7/6 درصد بوده است. میزان تولید انواع کونههای شلتوک کشور حدود 3 میلیونتن برآورد شده که 7/41 درصد آن توسط کشاورزان مازندرانی و 8/27 درصد توسط برنجکاران گیلانی تولید شده است. این دو استان ساحلی جمعاً 5/69 درصد از شلتوک کشور را تولید کردهاند. سه استان خوزستان، گلستان و فارس به ترتیب با 2/10 و 7/9 و 7/4 درصد سهم در تولید شلتوک کشور مقامهای سوم تا پنجم را به خود اختصاص دادهاند.
جدول (2-1) برآورد سطح تولید و عملکرد در هکتار شلتوک سال زراعی 89-1388
نام استان سطح تولید عملکرد
آبی دیم جمع آبی دیم جمع آبی دیم
آذربایجان شرقی 2117 0 2117 8927 0 8927 4217 0
آذربایجان غربی 70 0 70 280 0 280 4000 0
اردبیل 322 0 322 1073 0 1073 33308 0
اصفهان 10651 0 10651 59993 0 59993 6/5632 0
ایلام 1612 0 1612 7599 0 7599 3/4714 0
چهار محال و بختیاری 3190 0 3190 15793 0 15793 9/4950 0
خراسان رضوی 2032 0 2032 8635 0 8635 7/4249 0
خراسان شمالی 2461 0 2461 10217 0 10217 7/4151 0
خوزستان 51723 0 51723 306845 0 306845 5/5932 0
زنجان 4081 0 4081 15644 0 15644 4/3833 0
سیستان و بلوچستان 3360 0 3360 13468 0 13468 4/4008 0
فارس 21741 0 21741 142179 0 142179 7/6539 0
قزوین 2569 0 2569 11090 0 11090 8/4316 0
کرمانشاه 26 0 26 72 0 72 1/2770 0
کهکیلویه و بویراحمد 3274 0 3274 17042 0 17042 1/5205 0
گلستان 55545 0 55545 291247 0 291247 4/5243 0
گیلان 179570 0 179570 837194 0 837194 2/4662 0
لرستان 2511 0 2511 8450 0 8450 2/3365 0
مازندران 216652 0 216652 1256958 0 1256958 7/5801 0
یزد 10 0 10 31 0 31 5/3139 0
کل کشور 563517 0 563517 3012739 0 3012739 3/5346 0
2-3- نظام بهرهبرداری
نظامبهرهبرداری سازمان اجتماعی (اقتصادی و فنی) مرکب از عناصری بههم پیوسته است که با هویت و مدیریتی واحد و در چارچوب شرایط اجتماعی، اقتصادی و طبیعی محیط خود امکان تولید محصولات کشاورزی را فراهم میسازد. میتوان گفت نظام بهرهبرداری اساسیترین و عمدهترین موضوع مطرح در بخش کشاورزی آن جامعه را تشکیل میدهد (عبدالهی، 1377). پیدایش نظامهای بهرهبرداری در ایران سابقهای بس دیرینه و همپای شکلگیری یکجا نشینی دارد، اما گسترش نظامبهرهبرداری خانوادگی به زمان اصلاحات ارضی برمیگردد، چرا که شیوههای کشاورزی قبل از اصلاحات ارضی بیشتر مبتنی بر نظام اربابرعیتی بود که پس از اصلاحات ارضی فروکش کرد و نظامهای بهرهبرداری امروزی بهویژه خانوادگی جانشین آن گردیدند که این نظام بخشی ضروری از سیاستهای توسعه روستایی هستند (کائوتسکی، 1381).
جایگاه و نقش استراتژیک بخش کشاورزی در تأمین نیازهای غذایی جامعه و توسعه ملی، ضرورت ایجاد تحولات بنیادی و همهجانبه را در ساختاری کشاورزی از طریق شناخت نظامهای بهرهبرداری مناسب در چارچوب یک برنامهریزی عملی بلندمدت پدید آورده است (Mohammadi, 2005). نظامهای بهرهبرداری زراعی از دیرباز نقش مهم و بسزایی در توسعه کشاورزی داشته و همواره بهعنوان یکی از مسائل بنیادی کشاورزی در جهت بکارگیری صحیح منابع آب، خاک و غیره بهشمار میآید. مهمتر آن که، نوع نظام بهرهبرداری و سطح پایداری آن میتواند در میزان تولید، تخصیص منابع، استفاده بهینه از فنون کشاورزی، تجهیز امور زیربنایی، بهکارگیری ماشینآلات واستفاده بهینه از منابع با بازدهی مناسب موثر باشد (Kamali, 2005). یکی از مباحث اصلی در توسعه بخش کشاورزی، الگوی نظامهای بهرهبرداری زراعی میباشد و توسعه نظامهای بهرهبرداری زراعی مستلزم کسب موفقیت در حوزههایی نظیر ارتقای دانش و بینش بهرهبرداران، ایجاد زمینهای مساعد برای بازار محصولات کشاورزی، بهرهوری بهینه از عوامل تولید و تأمین انواع نهادهها و مهمتر از همه مالکیت اراضی و نظام بهرهبرداری کشاورزی میباشد (Motiee Langrodi, 2002). از طرفی نظامهای بهرهبرداری زراعی همانند یک سیستم چند مؤلفهای هستند که بقا و ماندگاری آنها در گرو تحول مستمر با نظام پیرامونی و تحولات تأثیرگذار میباشد (Jhon, 2003) و پویایی و تحولات لازم در آنها زمانی کارآمد و اثربخش است که به صورت هدفمند، نظامیافته، برنامهریزی شده و مبتنی بر ملاحظات پایداری در کلیه ابعاد اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی در زمینه و شرایط خاص مطابق با ساختار و کارکرد این نظامها، صورت پذیرد (Haverkort, 1998)، بدین منظور برنامهریزی و سیاستگذاری جهت توسعه نظام بهرهبرداری کشاورزی، باید مبتنی بر افزایش تولید از طریق افزایش عملکرد در واحد سطح بدون صدمه زدن به محیطزیست صورت گیرد، بهطوری که افزایش ظرفیت تولید پایدار نیز باشد (Jalalzadeh, 2005, Filho, 2004). به منظور اصلاح ساختار نظامهای بهرهبرداری زراعی موجود و رهایی از وضعیت ناپایداری، راهبرد توسعه پایدار کشاورزی میتواند پاسخی مناسب برای حل مشکلات فعلی کشاورزان در این ارتباط باشد (Najafi, 2006) زیرا هدف از کشاورزی پایدار، ایجاد سیستمهای تولیدی کشاورزی بادوام، نظام یافته و انسانی است که تضادی با منافع زیستمحیطی و اقتصادی- اجتماعی ندارد و اساساً به ظرفیت حفظ باروری همراه با استمرار بقای منابع پایه تأکید دارد (Brower, 2004)، آن بیانگر نظامی است که در آن، هدف کشاورزی دستیابی به تولید و بازده کافی و سود خوب و رفاه جامعه با رعایت کمترین خسارت به محیطزیست است (Peson, 2000)، به طوری که به شیوهای پایا و بادوام، بهرهوری و عملکرد تولیدات کشاورزی بهبود یافته و کشاورزان بتوانند عرضه محصولات کشاورزی را هماهنگ با رشد جمعیت و رشد اقتصادی و با توجه به ملاحظات زیستمحیطی افزایش دهند (Zhou, 2008)، بنابراین در چارچوب پایداری نظام بهرهبرداری زراعی، لازم است، بهرهوری عوامل تولید حفظ و تداوم یافته و در نهایت توانایی نظام بهرهبرداری زراعی برای تداوم کارکرد در آینده نامحدود تضمین شود (Najafi, 2006).
عبدالهی نیز نظامهای بهرهبرداری کشاورزی را به عنوان کانون و محور کلیه فعالیتهای مربوط به توسعه بخش کشاورزی پایدار در ایران مطرح میکند و بیان میدارد که گذار از کشاورزی سنتی به کشاورزی امروزین و سودآور (دارای درآمد کافی) از طریق اصلاح و ایجاد و توسعه تشکلهای جدید و مناسب کشاورزی، جزو اصلیترین فعالیتهایی است که بیش از هر عامل دیگری میتواند در افزایش بهرهوری و ارتقای همه جانبه عملکرد، و به تبع آن توسعه پایدار بخش کشاورزی و نهایتاً توسعه متوازن جامعه روستایی موثر واقع شود (عبدالهی، 1377).
2-4- عوامل موثر در پراکندگی اراضی زراعی
در پراکنده بودن اراضی زراعی یک واحد بهرهبرداری عوامل مختلفی موثرند که عبارتاند از:
2-4-1- ارث
مسئله ارث که دارای ریشههای اجتماعی و مذهبی در جوامع روستایی است، از عوامل عمده تقطیع اراضی محسوب میشود، چرا که معمولاً بعد از فوت یا ازکارافتادگی زارع، زمین میان وارثات تقسیم میشود (تقوایی، 1376). این مسئله در کشورهای اسلامی و اروپای غربی بهعنوان عامل پراکندگی اراضی گزارش شده است (احمدی، 1382).
2-4-2- خرید و فروش
خرید و فروش قطعات زمین زراعی بین بهرهبرداران نیز از عواملی است که میتواند تقطیع بیش از پیش بهرهبرداریها را باعث شود. اما چنانچه با وضع مقرراتی بتوان خرید و فروش اراضی را در جهت تقویت تجمیع اراضی هدایت نمود، این عامل میتواند به یکی از راهکارها و سیاستهای بسیار موثر و در عین حال کمخرج در جهت یکپارچهسازی اراضی تبدیل گردد (احمدی، 1382).
2-4-3- عوامل محیطی و بومشناختی
اراضی زراعی در روستاها از نظر دوری و نزدیکی به جادههای ارتباطی، دسترسی به، آب، کیفیت خاک، شیب زمین، سیلگیر بودن، ارتفاع، مورفولوژی، توپوگرافی زمین، نوع اقلیم و غیره شرایط یکسانی ندارند و هر کدام از این عوامل به نوبه خود باعث پراکندگی و تقطیع اراضی زراعی در روستاها میگردند (تقوایی، 1376).
2-4-4- عوامل اجتماعی و فرهنگی
ساختار سنتی و مذهبی جوامع روستایی ایران و حاکمیت قوانین خاص همچون وقف، از جمله عوامل اجتماعی موثر در پراکندگی اراضی زراعی محسوب میشود. سنت و آداب فرهنگی، تحول در خانوادههای گسترده، و تغیر و تحول در شیوههای بهرهبرداری از زمین همچون اجارههای مالکانه، رشد جمعیت و عوامل متعدد دیگر، از جمله عوامل اجتماعی و فرهنگی موثر در پراکندگی اراضی هستند (نوروزیان، 1378).
2-4-5- عامل کالبدی
عوامل کالبدی و همچنین دخالتهای انسان در شکل طبیعی زمین (جاده، نهر و غیره)، در پراکندگی اراضی موثرند. بررسیها نشان میدهد که در فرانسه، هندوستان، ایرلند غربی و برخی مناطق ایران عوامل کالبدی همچون ریختشناسی، توپوگرافی زمین، نوع پوشش گیاهی زمین، کیفیت خاک، دسترسی به آب، تناوب و جابجایی محصولات برحسب اقلیم، فاصله مکانی اراضی از روستا، و شبکههای هیدورولوژی در تقطیع اراضی نقش دارند (احمدی، 1382). انواع کاربریهای اراضی با توجه به نوع جامعه از لحاظ رشد و توسعه، ساختار اقتصادی- اجتماعی، و زمان از عوامل عمده در پراکندگی اراضی محسوب میشوند. از جمله عوامل عمده مرتبط با کاربری میتوان به حصارکشی، تنوع سکونتگاههای روستایی، بهویژه نوع پراکندگی هستهای، پلها، کانالها، راهآهن، ایجاد صنایع و سایر تاسیسات، تغییر شیوه بهرهبرداری، خانهسازی و تغییر کاربری اراضی از زراعت به باغداری و غیره اشاره کرد که همگی در پراکندگی اراضی زراعی نقش عمدهای دارند (نوروزیان، 1378).
2-5- یکپارچهسازی اراضی
در بسیاری از مطالعات اقتصادی مدیریت مزرعه، ثابت شده است که چند پارچگی اراضی مانعی بزرگ و یکی از مشکلات عمده سر راه کشاورزی کارآمد اقتصادی است. این امر منجر به ضایعات اراضی، کارگر و نهادهها شده و عملا بسیاری از عملیات اصلاحی کشاورزی قابل اجرا نخواهد بود. در این حالت بخشهای قابل ملاحظهای از اراضی زارعان مصروف به ایجاد مرزبندیها، نهرهای آب و پیادهروها میشود (ممتازپور، 1374). علاوه برآن عواملی از قبیل انهار خاکی پرپیچ و خم طویل که کار انتقال آب به قطعات مختلف را بر عهده دارند، با شیب کم و یکنواخت و رویش علفهای هرز، باعث اتلاف آب شده و آبرسانی فاقد کارآیی لازم است. اما پراکنده بودن اراضی همیشه دارای عیب نبوده، زیرا وجود قطعات مختلف به موقعیت جغرافیایی گوناگون در یک روستا خصوصاً زمانی که که این قطعات چند کشتی باشد برای زارع مصونیت بیشتری در قبال حوادث طبیعی و اقتصادی ایجاد مینماید. با توجه به این که زمان و مراحل رشد محصولات با همدیگر متفاوت میباشد، زارع وقت و حقابه خود را به طوری تنظیم میکند که از آب و نیروی موجود تا حد امکان استفاده نماید و محصولات مختلف نیز داشته باشد. در این حالت درآمد ناخالص آنها در واحد سطح به میزان قابل ملاحظهای بیشتر از زمینهای بزرگتر میباشد (منتظر نجفآبادی، 1365).
2-5-1- یکپارچهسازی اراضی در جهان
طرح یکپارچهسازی چندین کشور اروپایی، زیر نظر و با کمکهای مالی (FAO) انجام پذیرفت (Hartingsen, 2006). در سال 2005، مسائل و مشکلات اراضی «اکراین» مورد توجه قرار گرفت. و برای توسعه روستایی گسترش بازار محصولات کشاورزی یکپارچهسازی اراضی در دستور کار قرار گرفت (Ashmidi and Halide, 2006). یکپارچهسازی اراضی در «کرواسی» قبل از سال 2000 و با هدف کمک به توسعه رقابت کشاورزی و توسعه مناطق روستایی آغاز گردید (Budanko penavic, 2006).
خصوصیسازی اراضی در «ارمنستان» که در سال 1991 آغاز گردید، بر اساس عدالت اجتماعی و ترکیب هردو پارامترهای کیفیت و زمین بود (Grigoryan, 2006). برنامه یکپارچهسازی اراضی در «بوسنی و هرزگوین» در نیمه دوم 1985-1981 آغاز گردید (Ljusa, 2006). اصلاحات ارضی در کشور «رومانی» با هدف تغییرات در ساختار مالکیت اراضی (از مالکیت تعاونی و دولتی به مالکیت خصوصی)، ساختار کشاورزی قطبی (مزارع بزرگ و کوچک) و پیدایش بازار اراضی زراعی بهوقوع پیوست (Blenesi and Rusa-senir, 2006). و در سال 2008 کارگاه منطقهای پروگر در مورد اجاره زمین و یکپارچهسازی بانکهای اراضی و ارزیابی اثرات آن بهوجود آمد (Frrokja and Gashi, 2000). در سال 89-1983 یکپارچهسازی اراضی در «کوزوو» انجام گرفت (Meha and Kadiri, 2006). طرح یکپارچهسازی اراضی «گرجستان»، در سال 98-1991 انجام پذیرفت (by: Tea Dabrundashvvili, 2006). «آلبانی» از اوایل دهه 1990، یکپارچهسازی اراضی را آغاز کرد (Sallaku, Shehu, 2004). سالاکو، نقش تحصیلات عالیه را برای توسعه روستایی و برنامهریزی یکپارچهسازی اراضی، امری ضروری قلمداد میکند (Sallaku, 2006). طرح یکپارچهسازی اراضی «استونی» درسال1991 آغاز گردید (Maasikamae, 2006). در اروپای غربی، «فرانسه» اولین کشوری است که برای تشکیل گروههای زراعی جمعی در سال 1963، قانونی را به تصویب و اجرا گذاشته است. «ایتالیا» نیز از جمله کشورهایی است، که مبادرت به تشکیل نوعی زراعت جمعی، در چهارچوب شرکتهای تعاونی و کاهش قطعات مزروعی، در سال 1938، کرده است. در سال 1963 در «مصر» برای خرید اراضی کوچک و پراکنده، زارعان مجبور شدند تا با تعویض قطعات خود موافقت نمایند. در ایالت «اوتارپراتش هند» نیز یکپارچهسازی اراضی در سال 1954 صورت پذیرفت (شیرزاد، 1386). در «کانادا» فرآیند یکپارچهسازی، پس از تصویب قانون بازسازی و توسعه کشاورزی، در سال 1960و قانون توسعه کشاورزی در سال 1965 مورد توجه قرار گرفت (هاشمی، 1369). در «ژاپن» نیز سازماندهی اراضی زراعی و تغییر ساختار کشاورزی از قرن هفدهم آغاز گردید (افتخاری، 1375).
2-5-2- یکپارچهسازی اراضی در ایران
بیشتر تحقیقات انجام شده در زمینه یکپارچهسازی اراضی زمینهای کشاورزی ایران بر موضوعاتی چون: علل پراکندگی، مقایسه زمینهای کشاورزی یکپارچه و پراکنده و . . . میباشد. رابطه پراکندگی اراضی کشاورزی، با کاربرد نهادههای مدرن (بخشوده و نجفی، 1377)، عوامل موثر در تقطیع اراضی کشاورزی و لزوم یکپارچگی زمینها، واحد بهرهبرداری (طالب، 1367)، شکل، تعدد و پراکندگی اراضی متعلق به هر زارع (شرفی، 1386)، تاثیر یکپارچهسازی اراضی بر تولید، در مناطق لنجان و فلاورجان استان اصفهان (توکلی و اکبریفرد، 1374)، گزارش مقدماتی شامل بررسی مشکلات اقتصادی- اجتماعی ناشی از پراکندگی در قالب واحد کشاورزی سنتی شهرستان سربند اراک (وثوقی و همکاران، 1364)، آثار پراکندگی اراضی زراعی کشاورزی بر بهرهوری اقتصادی آن (سهیلی، 1371)، یکپارچهسازی و کاهش پراکندگی اراضی، اولویت توسعه روستایی (حیدریپور، 1385)، پراکندگی اراضی زراعی در روستاهای تحت پوشش طرح توسعه کشاورزی حوزه آبریز هراز (بافکر و همکاران، 1366)، بررسی اثرات یکپارچهسازی اراضی زراعی بر توسعه کشاورزی استان کرمانشاه روستاهای دهستان حسنآباد بخش روانسر (خرمی، 1385)، مشکلات یکپارچهسازی اراضی کشاورزی و نقش روشهای ترویجی (مسیبی، 1371)، توسعه کشاورزی، مفاهیم، اصول، روش تحقیق، برنامهریزی در یکپارچهسازی اراضی کشاورزی (افتخاری، 1382)، مقایسه اقتصادی تولید برنج در اراضی یکپارچه و پراکنده دهستان سمسکنده شهرستان شهرستان ساری (حسنیمقدم، 1374)، کاربرد سیستم GIS در راستای توسعه روستایی (مورد یکپارچهسازی اراضی کشاورزی) (آصفی، 1382)، بررسی نگرش کشاورزان به طرح یکپارچهسازی در شالیزارهای مازندران (مطالعه موردی روستای گلیرود شهرستان جویبار) (آشکار، 1385) و . . . را مورد مطالعه قرار دادهاند. نگاهی به تاریخچه طرح تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری در ایران نشان میدهد که یکی از قدیمیترین آن (350 هکتار) در اراضی شالیزاری در سال 1349 توسط مهندسین مشاور نیپونکویی در شهرستان رشت تحت عنوان ایستگاه بررسیهای برنج و طرحی مشابه آن در شهرستان آمل در سطح 25 هکتار با همین نام اجرا گردیده است. در یک تعریف میتوان گفت، طرح تجهیز و نوسازی اراضی به مجموعه فعالیتهایی گفته میشود که به توسعه و بهبود وضعیت زیربنایی واحد مزرعه منجر میشود، این اقدامات شامل یکپارچهسازی اراضی، احداث شبکه فرعی آبیاری، شبکه زهکشی سطحی و در صورت لزوم زهکشی زیرزمینی، جادههای دسترسی، سرویس و راههای بین مزارع میباشد که با این اقدامات زیربنایی سهولت در فعالیت کشاورزی و زمینه تولید بیشتر محصول فرآهم میگردد (ابراهیمی و همکاران، 1389).
2-5-3-مراحل اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری
مراحل اجرای طرح تجهیز ، نوسازی و یکپارچه سازی اراضی شالیزاری

شروع
تائید فرم تعهد نامه و مساحت اعلام شده و ارائه به مدیریت شهرستان
ارجاع به مهندس مشاور جهت نقشه برداری و طراحی
ارجاع به مدیریت آب وخاک
بررسی مدرک و تکمیل پرونده جهت مدیریت آب و خاک
بررسی درخواست و ارسال به مدیریت شهرستان
ارائه درخواست متقاضیان به مرکز خدمات

آیا مورد تائید است
ارجاع به مهندس مشاور مطاالعاتی
بایگانی

خیر

اعلام پروژه های مطالعه شده به ترتیب اولویت به مدیریت آب و خاک

اجرای مناقصه عمومی جهت تعیین پیمانکار

انتخاب پیمانکار برنده و انعقاد و ابلاغ قرارداد

تحویل زمین به پیمانکار و شروع عملیات

نظارت بر حسن اجرا توسط مهندس مشاور

پایان کار و تحویل به کشاورزان

ارجاع به مهندس مشاور مطالعاتی

پایان

شکل 2-1
2-5-4- مزایای اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی
به طور کلی مزایای تسطیح اراضی را می‌توان در موارد زیر خلاصه کرد:
1- حفظ، احیا و بهر‌ه‌برداری بهینه از منابع طبیعی تجدید شونده نظیر آب و خاک، افزایش تولید محصولات کشاورزی در واحد سطح و کاهش هزینه تولید، صرفه‌جویی در مصرف آب، ایجاد بستر مناسب جهت کشت‌وکار مکانیزه و کاهش سختی کار کشاورزان، صرفه‌جویی در زمان آبیاری، افزایش کارآیی و بهینه‌سازی مصرف سایر نهاده‌های کشاورزی، ایجاد زمینه لازم جهت برنامه ‌ریزی و به‌کارگیری الگوی کشت مناسب و تناوب زراعی صحیح و مبارزه با بیماری‌ها به نحو مطلوب و سهولت برداشت محصول و پایین آمدن تلفات حین برداشت.
و در سطحی کلان‌تر این امر اثرات غیرمستقیم اقتصادی و اجتماعی فراوانی در پی خواهد داشت که به طور کلی عبارتند از:
1-افزایش سطح درآمد کشاورز و بهبود وضع رفاهی در محیط روستا، جلوگیری از مهاجرت‌های بی‌رویه، ارتقا دانش و بینش فنی کشاورزان و تغییر تفکرات سنتی روستاییان و ایجاد امکاناتی جهت افزایش صادرات با تغییرات بوجود آمده در میزان تولید.
تجهیز و نوسازی اراضی شالیزاری در شهرستان شفت استان گیلان
استان گیلان دارای 238040 هکتار اراضی شالیکاری میباشد (سازمان جهاد کشاورزی گیلان، 1392). شهرستانهای رشت (62336 هکتار)، شهرستان صومعهسرا (28000 هکتار)، و شهرستان لاهیجان (23816 هکتار) به ترتیب اولویت، سه شهرستان دارای بیشترین سطح زیر کشت برنج میباشند. شهرستان شفت با داشتن 14330 هکتار سطح برنجکاری، ششمین شهرستان استان گیلان از نظر سطح زیرکشت برنج میباشد (تقریباً 6 درصد سطح زیر کشت استان گیلان). استان گیلان دارای 178835 هکتار اراضی شالیزاری با قابلیت اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی بوده که از این مقدار، 9605 هکتار متعلق به شهرستان شفت میباشد (4/5 درصد). سطح اراضی شالیزاری تجهیز شده استان گیلان تا پایان سال 1391 به مقدار 68100هکتار بوده که از این مقدار، 5187 هکتار متعلق به شهرستان شفت میباشد (6/7 درصد اراضی تجهیز شده استان گیلان) که طی سالهای 1391-1375 در روستاهای مژدهه، چوبر، دوبخششهر، ناصران، تکرم، لیشاوندان، اسلامآباد، گورابلیشاوندان، کلاشمبالا، کوزهگران، ماشاتوک، شادخال، کاسان، تالشمحله، ملاسرا، میرسرا، کوزانبالا، جیرده، چوسر، خمیران، شالده، گوراب آقاسیدیعقوب، راستهکنار پسیخان، برزوهندان، مردخه، لیفکو، خلیلان، کمسار، تانیمحله، گیلده، پده، کاظمآباد، عثماوندان، شیخمحله، بیجارسر، کولیسرا، چکوسر، بدآب، خرطوم و بیالو اجراء گردیده که دارای 5965 بهرهبردار میباشد. با توجه به آمار بالا، استان گیلان دارای 110735 هکتار اراضی شالیزاری با قابلیت اجرای طرح تجهیز و نوسازی اراضی بوده که سهم شهرستان شفت از این مقدار 4418 هکتار میباشد (4 درصد)، (سازمان جهاد کشاورزی گیلان، 1392). (جدول2-2).

کل اراضی شالیزاری استان (هکتار) اراضی شالیزاری خارج از شبکه سفیدرود (هکتار) اراضی شالیزاری داخل شبکه سفیدرود (هکتار) سطح اراضی شالیزاری شهرستان نام شهرستان ردیف
سطح باقیمانده تجهیز نشده سطح اراضی تجهیز شده سطح اراضی دارای قابلیت تجهیز سطح اراضی شالیزاری سطح باقیمانده تجهیز نشده سطح اراضی تجهیز شده سطح اراضی دارای قابلیت تجهیز سطح اراضی شالیزاری سطح باقیمانده تجهیز نشده سطح اراضی تجهیز شده سطح اراضی دارای قابلیت تجهیز سطح اراضی شالیزاری 0 921 921 3200 0 921 921 3200 0 0 0 0 3200 آستارا 1
12159 5841 18000 23570 0 0 0 0 12159 5841 18000 23570 23570 آستانه 2
200 2506 2706 3500 200 2506 2706 3500 0 0 0 0 3500 املش 3
404 993 1397 4820 0 397 397 2600 404 596 1000 2220 4820 انزلی 4
2718 3283 6001 15987 2718 3283 6001 15987 0 0 0 0 15987 تالش 5
51294 6856 58150 62336 1105 50 1155 1238 50189 6806 56995 61098 62336 رشت 6
5912 3739 9651 10000 5912 1785 7697 8046 0 1954 1954 1954 10000 رضوانشهر 7
400 1750 2150 3377 166 1061 1227 1927 234 689 923 1450 3377 رودبار 8
1248 6378 7626 10700 1248 6378 7626 10700 0 0 0 0 10700 رودسر 9
836 2031 2867 4434 251 678 929 1437 585 1353 1938 2997 4434 سیاهکل 10
4418 5187 9605 14330 1101 1738 2839 4235 3317 3449 6766 10095 14330 شفت 11
10730 10777 21507 28000 100 400 500 515 10630 10377 21007 27485 28000 صومعهسرا 12
1796 5501 7297 13870 0 1343 1343 2553 1796 4158 5954 11317 13870 فومن 13
14457 5446 19903 23816 0 2298 2298 2750 14457 3148 17605 21066 23816 لاهیجان 14
3374 3626 7000 9100 994 1443 2437 3168 2380 2183 4563 5932 9100 لنگرود 15
789 3265 4054 7000 789 1973 2762 5047 0 1292 1292 1953 7000 ماسال 16
110735 68100 178835 238040 14584 26254 40838 66903 96151 41846 137997 171137 238040 جمعکل
جدول (2-2) مشخصات سطح اراضی شالیزاری، سطوح تجهیز نشده و سطوح قابل تجهیز استان گیلان به تفکیک شهرستان (سال 1392)
مأخذ: سازمان جهاد کشاورزی استان گیلان
2-6- توسعه پایدار
چارچوب مفهوم توسعه پایدار بر تعلق «آینده به همه ما» و «برابری بین نسلها» استوار است (رضاییمقدم، 1376). توسعه پایدار فرآیندی است در جهت استفاده منطقی و بهینه از منابع و هدایت سرمایهگذاریها و سمتگیریهای تکنولوژی در راستای تأمین سازگار با نیازهای حال و آینده بشری که بر مبنای دیدگاهی کلینگر، کلیه ابعاد اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و دیگر نیازهای بشری را دربر میگیرد (ابراهیمی و کلانتری، 1382). مفهوم توسعه پایدار معادل رشد قرار میگیرد. توسعه یک مفهوم کیفی را مشخص میکند و میتوان آن را معادل با افزایش کیفیت زندگی دانست که مسائلی چون بهداشت، آموزش، رفاه، آزادی بیان و غیره را دربر میگیرد، اما مفهوم پایداری توسعه شامل چندین مفهوم است، یعنی پایداری اکوسیستم محیطزیست، پایداری منابع طبیعی، پایداری توسعه اقتصادی و پایداری رفاه و توسعه انسانی. بنابراین توسعه پایدار یعنی ایجاد فضای اقتصادی، اجتماعی و سیاسی که تضمینکننده کیفیت مطلوب زیستی باشد و بتواند مسائل یادشده را بصورت پایدار و ماندگار حفظ کند (حسینزاده دلیر، 1380).
مفهوم پایداری از دیدگاههای مختلف متفاوت است، بطوریکه اقتصاددانان بر رشد پایدار و مستمر اقتصادی و مصرف مواد غذایی و کالاها تأکید دارند، اکولوژیستها در پایداری و استمرار بقای بیوسفر، همچنین تنوع ژنتیکی گونههای گیاهی و جانوری نظر دارند، جامعهشناسان، تأثیر فرهنگ و سنتها در تقاضا برای مصرف و استمرار و پایداری سنن و رسوم را مورد توجه قرار میدهند، در حالیکه هر یک از این گروهها بر یکی از ابعاد توسعه تأکید دارند، توسعه پایدار کلیه ابعاد و جوانب فنی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و زیستمحیطی را بصورت همهجانبه مورد توجه قرار میدهد (رسولاف، 1372).
سازمان FAO توسعه پایدار را مدیریت و حفاظت از شالوده منابعطبیعی و جهت دادن به تغییرا فنآورانه و نهادی میداند، بهنحوی که تحقق نیازهای نسلهای فعلی و آتی انسان به صورت مستمر تأمین و تضمین شود، چنین توسعهای از منابع ژنتیک گیاهی و حیوانی، آب و زمین حفاهت میکند و نیز از نظر زیستمحیطی فرساینده و ویرانگر نیست، از نظر فنی متناسب، از نظر اقتصادی شکوفا و از نظر اجتماعی قابل قبول است (صدوق، 1380).
از نظر سازمان یونسکو پایداری یعنی اینکه هر نسل منابع آب، خاک و هوا را پاک و بدون آلودگی به همان وضعیتی که تحویل گرفته است، باقی بگذارد (خلیلیان، 1378).
بالاخره اینکه توسعه پایدار به معنای مدیریت استفاده از منابع طبیعی، انسانی و اقتصادی در کنار حفاظت از محیطزیست، به گونهای که پیشرفت اقتصادی، اجتماعی و سیاسی جوامع را به دنبال داشته و ابعاد مختلف توسعه انسانی بهویژه افزایش رفاه ناخالص را به صورت پایدار و مستمر برای نسل امروز و آینده بشر، به ارمغان آورد.
2-6-1- کشاورزی پایدار
یکی از جنبههای مهم توسعه پایدار، کشاورزی پایدار است که نه تنها نیازهای آتی مربوط به افزایش تولید بلکه کیفیت محیطزیست و آب و خاک را نیز حفظ مینماید (رضاییمقدم، 1376). در کل تعریف واحدی برای کشاورزی پایدار وجود ندارد (سعادتی و همکاران، 2010؛ گومز و ریسگو، 2009؛ دکویجر و همکاران، 2002). دسیلوا و همکاران، 2001 معتقدند: کشاورزی پایدار رویکردی برای تضمین پایداری اقتصادی، اجتماعی زیستمحیطی است که بر اساس یک الگوی برابر نامیده شده است. بنابراین سه هدف اصلی کشاورزی پایدار را میتوان بهرهوری اقتصادی، کیفیت زیستمحیطی و مسئولیت اجتماعی بیان کرد (کریمی و منصورآبادی، 2008) که باید به صورتی متعادل در کنار یکدیگر قرار گیرند. کرمی معتقد است کشاورزی پایدار، یک فلسفه مبتنی بر اهداف انسانی و درک تأثیر درازمدت از فعالیتهای انسان روی محیطزیست و گونههای دیگر است (کریمی، 1995). در جمعبندی تعاریف فوق، بسحاق به نقل از نوری بیان میکند که توسعه پایدار کشاورزی عبارت است از: دستیابی به حداکثر عملکرد کشاورزی با استفاده از مجموعه منابع مؤثر در کشاورزی، مشروط بر اینکه از طریق این کشاورزی، منبعی تخریب نشود یا هدر نرود و هیچ بخشی از جامعه، اعم از جامعه کنونی و نسلهای آینده زیان نبینند (بسحاق، 1390). در واقع توسعه کشاورزی بهعنوان کانون و محور اصلی توسعه کشور، از نقش و جایگاه ویژهای برخوردار است بهنحوی که قریب به 90 درصد از تولید ناخالص ملی و 26 درصد از صادرات غیرنفتی متعلق به بخش کشاورزی است، که این موضوع، جایگاه و اهمیت بخش کشاورزی را تبیین مینماید. اما با این وجود نظامهای کشاورزی مبتنی بر مصرف بیرویه سموم و کودهای شیمیایی و تأکید بیش از حد بر افزایش تولیدات ضمن بر هم زدن توازن و تعادل اکوسیستمهای زراعی و طبیعی و کاهش حاصلخیزی خاک موجب شده تا در دو دههی اخیر تأکید بیشتری بر بهکارگیری روشهای کشاورزی پایدار شود (صدیقی و روستا، 1382).
برخی از متخصصان از دید اکولوژیکی به کشاورزی پایدار مینگرند و برخی دیگر، این اصطلاح را فراتر از تضمین جنبههای اکولوژیکی صرف دانسته، بهطوری که که آن را دربرگیرنده جنبههای اخلاق، رشد پایدار، پایداری نهادها و جوامع روستایی نیز میدانند (رضاییمقدم و کرمی، 1385). به عبارت دیگر کشاورزی پایدار، طرحی از یک سازمان اجتماعی و اقتصادی بر پایه یک پندار منصفانه و مشارکتی از توسعه است که منابع محیطی و طبیعی را بهعنوان پایه فعالیتهای اقتصادی قلمداد مینماید. در واقع، کشاورزی زمانی پایدار است که از نظر اکولوژیکی بیخطر، از لحاظ اقتصادی بادوام، از دیدگاه اجتماعی مقتضی و از جنبه زراعی مناسب بوده و بر اساس یک رهیافت علمی و کلینگر پایهریزی شود (Gold, 2001).
2-6-2- یکپارچهسازی اراضی و کشاورزی پایدار
یکپارچهسازی اراضی موجبات توسعه روستایی را فراهم میآورد زیرا با این عمل میتوان کارایی و رقابت سالم را ایجاد کرده و تلفیق بهتری از زنجیرههای کشاورزی داشت. همچنین، این فرآیند شرایط اقتصادی روستاییان را با فرآهم آوردن تولید بیشتر، فعالیتهای غیرزراعی و دسترسی به بازار و اعتبارات و شرایط اجتماعی را با ایجاد فرصتهای اشتغال، مشارکت، دسترسی به خدمات بهداشتی و آموزشی، بهبود میبخشد (FAO, 2003). یکپارچهسازی اراضی برای بقای اهداف کشاورزی ضروری میباشد و میتواند زیرساختها و معیشت زندگی روستاییان را ارتقاء داده و مقدمات توسعه پایدار را فرآهم سازد (Molen and Uimonen, 2005).
2-7- ارزیابی اثرات زیستمحیطی
ارزیابی اثرات زیستمحیطی یک دیدگاه تلفیقی عملیاتی شده و اجرایی در جهت توسعه پایدار میباشد، دیدگاهی که نظامی بههم پیوسته را دایر بر این که همه چیز در محیطزیست به پایداری میرسد مدنظر قرار میدهد. در این نظام هر نوع فعالیت در ابعاد اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی و غیر آن با یکدیگر مرتبط بوده و بههم پیوند میخورند و این مفهوم به بارزترین نحو و صریحترین شکل در اصل پنجاهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز بیان گردیده است. از آنجائیکه ارزیابی اثرات زیستمحطی یکی از مناسبترین معیارهای توسعه پایدار و مدیریت محیطزیست در کشورمان بهشمار میرود، لذا میبایست در قالب الزامات قانونی قرار گرفته و به مورد اجرا گذاشته شود. در حال حاضر در کشور ایران قوانین، مقررات و مصوباتی در زمینه ارزیابی اثرات زیستمحیطی وجود دارد که برخی از این مقررات مستقیماً و صراحتاً ناظر بر الزام مجریان طرحها و پروژههای عمرانی و توسعهای به انجام ارزیابی اثرات زیستمحیطی میباشد و برخی مقررات دیگر هر چند صریحاً به موضوع ارزیابی اثرات زیستمحیطی اشاره ندارد ولیکن به شکل دیگر و با مفهومی مشابه ویا به علت این که جنبه پیشگیرانه دارد، میتوان آنها را معادل مقررات ارزیابی اثرات زیستمحیطی محسوب و تلقی نمود (دبیری و کیانی، 1386).
2-7-1- پیشینه تاریخی تدوین قوانین و مقررات ارزیابی اثرات زیستمحیطی و اهمیت قانونی آن در جهان
تاریخچه ارزیابی اثرات زیستمحیطی و اهمیت قانونی آن در جهان به اواخر دهه 1960 میلادی باز میگردد، در این زمان دولت ایالات متحده آمریکا بر اساس قانون سیاست زیستمحیطی (NEPA) که در سال 1969 (قابل اجرا از اول ژانویه 1970) وضع گردید، سازمانها و موسسات مختلف را موظف نمود که قبل از اجرای هر طرح بزرگ، اثرات زیستمحیطی آن را مورد بررسی قرار دهند. بر این اساس چنانچه به نظر برسد که طرحی باعث به-وجود آمدن اثرات نامطلوب قابل توجه بر محیطزیست میگردد، ناگزیر به تهیه گزارش ارزیابی اثرات زیستمحیطی، پیش از اجرای چنان طرحهایی خواهند بود. بسیاری از کشورهای دیگر جهان نیز به اقتضای قوانین و ارزشهای اجتماعی خویش مقررات مشابهی را به تصویب رساندند. جمهوری فدرال آلمان در سال 1971، سوئد در سال 1972، انگلستان و کانادا در سال 1973، استرالیا و دانمارک در سال 1974و فرانسه در سال 1976، ضرورت ارزیابی زیستمحیطی را بهعنوان یک اصل پذیرفتند و در سال 1986 قانون ارزیابی اثرات زیستمحیطی به تصویب جامعه اقتصادی اروپا رسید. سازمانهای بینالمللی متعددی مانند برنامه محیطزیست مللمتحد (UNEP) بانک جهانی و سازمان توسعه و همکاریهای اقتصادی (ECO, 1974) با صدور دستورالعملها و بیانیههایی انجام ارزیابی اثرات زیستمحیطی اثرات ناشی از اجرای طرحهای بزرگ را الزامی نموده و تسهیلات خاصی را برای طرحهای دارای گزارش ارزیابی اختصاص میدهند (منوری، 1384).
2-7-2- پیشینه تاریخی تدوین قوانین و مقررات ارزیابی اثرات زیستمحیطی و اهمیت قانونی آن در ایران
در کشور ایران نیز برای نخستینبار در سال 1354 در آئیننامه جلوگیری از آلودگی هوا مصوب 29/4/1354 کمیسیونهای مجلسین وقت، صدور پروانه تأسیس هر نوع کارخانه و کارگاه جدید و توسعه و تغییر کارخانجات و کارگاههای موجود موکول به رعایت مقررات و ضوابط حفاظت و بهسازی محیطزیست شد. در این زمان عملاً و فقط یک مبحث از ارزیابی زیستمحیطی یعنی استقرار (که از مباحث اساسی و عمده آن نیز میباشد) ملاک عمل قرار گرفته و رعایت میشد و دامنه آن، بررسی و رعایت مقررات و ضوابط زیستمحیطی یا ارزیابی موضوع صرفاً از جهت تعیین محل استقرار کارخانجات و کارگاهها و یا نهایتاً توسعه و تغییر محل کارخانجات بود (دبیری، 1380). بدینترتیب ارزیابی اثرات زیستمحیطی در ایران برای اولینبار در 20/9/1373 در بند الف تبصره 82 قانون برنامه دوم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران به طور مشخص صورت قانونی بهخود گرفت. طبق این مصوبه مجریان طرحهای کارخانجات پتروشیمی، پالایشگاهها، نیروگاهها، صنایع فولاد، سدها و دیگر سازههای آبی، شهرکهای صنعتی و فرودگاهها موظف گردیدند، به همراه گزارش امکانسنجی و مکانیابی نسبت به تهیه گزارش ارزیابی اثرات زیستمحیطی اقدام نمایند.
با تصویب الزامی



قیمت: 10000 تومان

متن کامل در سایت homatez.com

NameEmailWebsite

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *