— (450)

وزارت علوم، تحقیقات و فناوری
22104358191500
دانشگاه سوره
پایان نامه تحصیلی در مقطع کارشناسی ارشد رشته تبلیغ و ارتباطات فرهنگی

عنوان پایاننامه:
بررسی سیره تبلیغی و مخاطبشناسی امام صادق(ع) در نشر و گسترش معارف اسلامی
استاد راهنما:
دکتر ستار عودی
استاد مشاور:
دکتر امیدعلی مسعودی
نگارش و تحقیق:
محمدصادق علیزاده کوشکی
اسفند 1390

وزارت علوم، تحقیقات و فناوری
217551023114000
دانشگاه سوره
پایان نامه تحصیلی در مقطع کارشناسی ارشد رشته تبلیغ و ارتباطات فرهنگی

عنوان پایان نامه:
بررسی سیره تبلیغی و مخاطبشناسی امام صادق(ع) در نشر و گسترش معارف اسلامی
استاد راهنما:
دکتر ستار عودی
استاد مشاور:
دکتر امیدعلی مسعودی
نگارش و تحقیق:
محمدصادق علیزاده کوشکی
اسفند 1390
سپاسگزاری
از دست و زبان که برآید
کز عهده شکرش به درآید
حضرت حق را سپاسگزارم که لطف بیکران خویش را نصیب این بنده حقیر نمود و سایه لطفش را بر سرم گسترد. انسان موجودیست سراسر عجز و ناتوانی و نادانی و اگر لطف حضرت باری نصیبش نشود معلوم نیست در عصری که شبهه و ضلالت از در و دیوارش بالا میرود سر از کدام برهوت در میآورد و سرمایه گرانقدر عمر را با چه متاعی معامله میکند. خالق مهربان خویش را در مرحله نخست سپاسگزارم که لطف بی حدی را به خصوص در چند سال اخیر که بیش از ظرفیت وجودی این حقیر بوده، نصیبش کرده؛ امید که این وجیزه ناچیز قدم کوچکی باشد در نیل به بندگی او. پژوهش حاضر حاصل جهد این قلم تحت راهنماییهای علمی و عملی آقایان دکتر ستار عودی و دکتر امیدعلی مسعودی است که با سعه صدر و رهنمودهای علمی و پژوهشی خود این حقیر را در مسیر نیل به هدفم یاری نمودند. بر خود فرض میدانم از ایشان کمال سپاسگزاری را داشته باشم. در ادامه تشکر میکنم از صبر و تحمل همسر، پدر، مادر و پدر و مادر همسرم که همواره مایه امید این حقیر در این مسیر طاقت فرسا بودند؛ بخصوص زینب فروزنده، همسر گرامیام که وجودم در این مدت برایش همه رنج بود و وجودش برایم همه مهر.
در نهایت سپاسگزارم از همکاری صمیمانه بنیاد دایرهالمعارف اسلامی و مسئولین محترم کتابخانه این بنیاد که در این مدت مرا از گنجینه ارزشمند خود بینصیب نگذاشتند و این امکان را فراهم ساختند تا روزهای مدید در کنج کتابخانه این نهاد، لذت غور در بخشی از تاریخ اسلام را بچشم. امید که این پژوهش گام کوچکی باشد در تکمیل مطالعات دین و ارتباطات.
محمدصادق علیزاده کوشکی
اسفند 1390
چکیده
پژوهش حاضر تلاشی است برای تبیین سیره تبلیغی امام صادق(ع) برای نشر و گسترش معارف اسلامی و مخاطبشناسی آن حضرت. در این پژوهش پس از تشریح مکاتب مختلفی ارتباطاتی، در نهایت تلفیقی از مکتب انتقال و ارتباطات آیینی برای تشریح سیره تبلیغی آن حضرت ارائه شده است. در ادامه مبتنی بر منظومه معرفتی اندیشمندان شیعه، سعی شده است تعریفی قابل قبول برای واژه تبلیغ ارائه شود. مبتنی بر تعریف ارائه شده هر اقدامی که شخصیت انسانی را در جهت ارزشهای الهی سوق دهد در حکم تبلیغ شمرده میشود. اعم از آنکه انتقال مستقیم آگاهیهای دینی به مخاطب باشد یا نباشد. در ادامه مبتنی بر اسناد تاریخی سعی شده است شرایط خاص فرهنگی، اجتماعی و سیاسی دوران حیات امام صادق(ع) که در امام در بستر آن فعالی میکردند، تشریح شود. در بحث تاریخی نیز با استفاده از شیوه اسنادی – کتابخانهای، موارد تاریخی لازم برای بررسی سیره تبلیغی آن حضرت جمعآوری گردید. در ابتدا با تشریح بررسیهای تاریخی نشان داد که آموزش، مجالس عزاداری، حج، نشر حدیث، شعر و ادبیات، مکتوب کردن و مناظره مهمترین روشهای تبلیغی امام صادق(ع) را تشکیل میداده است. در هر یک از این موارد با اتکا به ادبیات علم ارتباطات و مبانی دو مکتب انتقالی و آیینی نشان داده شد که هر یک از این موارد برای امام حکم یک رسانه تبلیغی را برای نشر معارف الهی داشته است. در نهایت مشخص شد که امام برای نشر معارف الهی در جامعه همانقدر که ارائه آگاهیهای مستقیم دینی را مطمح نظر قرار میدادهاند، بر تبلیغ در چارچوب مکتب ارتباطات آیینی نیز تاکید داشتهاند. تاکید آن امام بر برگزاری مجالس عزاداری، ثواب گریستن و گریاندن صرف بر سیدالشهدا و سرودن اشعار مناسبتی در خصوص واقعه عاشورا از مصداقهای تاریخی این ادعاست. در نهایت هم با ذکر عمده مخاطبانی که امام صادق(ع) با آنها ارتباط داشتهاند، سعی شده است نوع مواجهه امام با این افراد مورد بررسی و تحلیل قرار گیرد.
واژگان کلیدی: تبلیغ، امام صادق(ع)، رسانه، عزاداری، حج، حدیث، مخاطبشناسی
فهرست مطالب
مقدمه. ………………………. ………………………. ………………………. ………………………………………………1
فصل اول؛ کلیات تحقیق………………………………………………………………………………………………..2
1-1 بیان مسأله.. ………………………. ………………………. ………………………. ………………………………….3
1-2 اهمیت وضرورت تحقیق.. ………………………. ………………………. ……………………………………….5
1-3 هدف تحقیق.. ………………………. ………………………. ………………………. ……………………………..8
1-4 سوالات تحقیق.. ………………………. ………………………. ………………………. …………………………..9
فصل دوم؛ ادبیات و مبانی نظری تحقیق…. ………………………. ………………………………………..10
2-1 مقدمه.. ……………………………………………………………………… ……………………………………………11
2-2 پیشینه تحقیق…………………………………………….. ………………………. …………………………………….12
2-3 تبلیغ از نگاه فرهنگ غرب…………………………………………………………………………………………….15
2-4 تبلیغ از نگاه اندیشمندان مسلمان.. ………………………. ………………………. ………………………………16
2-5 تعریف تحقیق از تبلیغ…. ………………………. ………………………. ………………………………………….20
2-6 مبانی نظری.. ………………………. ………………………. ………………………. ………………………. ………21
2-6-1 ارتباطات به مثابه انتقال پیام…………………………………………………………………. …………………22
2-6-2 ارتباطات به مثابه تولید و تبادل معنا. …………………………………………………………………………27
2-6-3 ارتباطات به مثابه آیین. …………………………………………………………………… ……………………30
2-6-4 چارچوب نظری ارتباطی تحقیق………………………………………………………………………………34
2-6-5 مبانی نظری مخاطب‌شناسی…………………………………………………………………………………….36
2-6-5-1 تاریخچه مخاطبان… …………………………………………………. …………………………37
2-6-5-2 گونه‌های مختلف مخاطبان……………………………………………………………………..40
2-6-5-2-1 مخاطبان به مثابه یک گروه یا عموم………………………………………….40
2-6-5-2-2 مخاطب به مثابه خرسندی و رضامندی در رجوع به رسانه……………..41
2-6-5-2-3 مخاطبان یک رسانه خاص………………………………………………………42
2-6-5-2-4 مخاطبان یک کانال یا محتوا……………………………………………………43
2-6-5-2-5 رویکرد اتخاذ شده در تحقیق…………………………………………………..44
فصل سوم؛ روششناسی تحقیق…………………………………………………………………………………….45
3-1 مفهومشناسی روش اسنادی…………………………………………………………………………………………..46
3-2 مزایا و معایب……………………………………………………………………………………………………………..48
3-3 مآخذیابی………………………………………………………………………………………………………………….49
3-4 طبقهبندی مآخذ…………………………………………………………………………………………………………50
فصل چهارم؛ شرایط فرهنگی و اجتماعی دوران امام صادق(ع)…. ………………………………51
4-1 مروری اجمالی بر زندگی امام صادق(ع)… ……………………………………………………………………..52
4-2 وقایع مهم زندگی آن حضرت.. …………………………………………………………………… ……………..54
4-2-1 قیام زیدبنعلی.. …………………………………………………………………… …………………………….54
4-2-2 انتقال خلافت به عباسیان.. ……………………………………………………………………………………..54
4-3 شرایط امام صادق(ع) در زمان خلافت عباسیان.. ………………………………………………………………58
4-4 مناسبات امام صادق(ع) و منصور عباسی.. ……………………………………………………………………….61
4-5 شهادت امام صادق(ع). …………………………………………………………………… …………………………63
4-6 وضعیت اجتماعی و فرهنگی آن عصر .. ………………………………………………………………………….63
4-6-1 فترت سیاسی امویان و کاهش فشار دستگاه خلافت.. ………………………………………………….62
4-6-2 وضعیت جدید جامعه اسلامی و باز شدن عرصههای فکری و فرهنگی…………………………….63
4-6-3 ورود فرهنگها و ملیتهای جدید به جهان اسلام……………………………………………………….66
4-6-4 پیداش مشربها و مکتبهای جدید فکری………………………………………………………………..68
4-6-4-1 جبر……………………………………………………………………………………………………69
4-6-4-2 زندقه.. ……………………………………………………………………………………………….69
4-6-4-3 اعتزال. ……………………………………………………………………………………………….70
4-6-4-4 غلات.. ………………………………………………………………………………………………71
فصل پنجم؛ شیوههای تبلیغی امام صادق(ع). ………………………………………………………………………..74
5-1 آموزش… …………………………………………………………………………………………………………………75
5-1-1 سطوح آموزشی امام… ………………………………………………………………………………………….75
5-1-1-1 سطح عمومی. ……………………………………………………………………………………..75
5-1-1-2 سطح خصوصی. ………………………………………………………………………………….77
5-1-2 مهمترین شاگردان امام.. ………………………………………………………………………………………..82
5-1-2-1 هشامبنحکم… …………………………………………………………………………………….82
5-1-2-2 زراهبن اعین شیبانی. ……………………………………………………………………………..86
5-1-2-3 ابوسعید ابانبنتغلب… …………………………………………………………………………..86
5-1-2-4 مومن الطاق.. ……………………………………………………………………………………….87
5-1-2-5 ابوحمزه ثمالی… ………………………………………………………………………………….87
5-2 مجالس عزاداری.. ………………………………………………………………………………………………………89
5-2-1 اهمیت واقعه عاشورا و مجالس عزاداری. ………………………………………………………………….90
5-2-2 مجالس عزاداری به مثابه یک رسانه.. ……………………………………………………………………….91
5-2-3 استفاده تبلیغاتی امام صادق(ع) از مجالس عزاداری.. …………………………………………………..95
5-3 حج.. …………………………………………………………………… …………………………………………………99
5-3-1 اهمیت و ضرورت حج. ………………………………………………………………………………………100
5-3-2 حج به مثابه یک رسانه آیینی. ……………………………………………………………………………….101
5-3-3 استفاده تبلیغی امام از حج.. ………………………………………………………………………………….105
5-4 مناظره. …………………………………………………………………… …………………………………………….111
5-4-1 انواع مناظره. ……………………………………………………………………………………………………..112
5-4-2 آداب مناظره. ……………………………………………………………………………………………………112
5-4-2-1 قداست هدف.. ………………………………………………………………………………….112
5-4-2-2 اولویت امر به معروف و نهی از منکر نسبت به مناظره…………………………………113
5-4-2-3 رعایت ادب.. ……………………………………………………………………………………113
5-4-2-4 مناظره با افراد برجسته… ………………………………………………………………………113
5-4-2-5 اجتهاد مناظرهکننده.. …………………………………………………………………………..114
5-4-2-6 فن بیان. ……………………………………………………………………………………………114
5-4-4 شیوه مناظرات امام صادق(ع) ……………………………………………………………………………….115
5-4-4-1 دعوت به توحید و اثبات وجود خدا……………………………………………………….115
5-4-4-2 پاسخهای کوتاه.. ……………………………………………………………………………….115
5-4-4-3 استدلال عقلی و منطقی.. ……………………………………………………………………..116
5-4-4-4 ایجاد صورتهای مختلف برای طرف مقابل……………………………………………116
5-4-4-5 رعایت ادب……………………………………………………………………………………….117
5-4-4-6 باطل کردن مدعای فرد با استفاده از کلام وی…………………………………………..117
5-4-4-7 قرار گرفتن در جایگاه پرسشگر……………………………………………………………..119
5-4-4-8 تذکر دادن به امور ملموس زندگی…………………………………………………………119
5-4-4-9 رد قیاس و رای…………………………………………………………………………………..119
5-4-5 موضوعات مناظرات امام صادق(ع)………………………………………………………………………..121
5-5 نشر حدیث……………………………………………………………………………………………………………..122
5-6 شعر و ادبیات.. …………………………………………………………………………………………………………129
5-6-1 استفاده امام از شعر.. ……………………………………………………………………………………………130
5-7 مکتوب کردن…. ……………………………………………………………………………………………………..136
فصل ششم؛ مخاطبشناسی امام صادق(ع).. ……………………………………………………………………….139
6-1 اصحاب.. ……………………………………………………………………………………………………………….139
6-2 غلات. ……………………………………………………………………………………………………………………140
6-3 صوفیان. ………………………………………………………………………………………………………………….141
6-4 معتزله. …………………………………………………………………………………………………………………..142
6-5 ابوحنیفه. …………………………………………………………………………………………………………………143
6-6 مالکبنانس. …………………………………………………………………………………………………………..143
6-7 خلفا. ……………………………………………………………………………………………………………………..144
6-8 غیرمسلمانان(اهل کتاب).. ………………………………………………………………………………………….145
6-9 زنادقه و دهریون. ……………………………………………………………………………………………………..146
6-9-1 ابنمقفع.. ………………………………………………………………………………………………………….148
6-9-2 ابنابیلیلی. ……………………………………………………………………………………………………….149
6-9-3 ابنابیالعوجاء.. ………………………………………………………………………………………………….149
فصل هفتم؛ نتیجهگیری و جمعبندی.. ……………………………………………………………………………….151
منابع و مآخذ…. ………………………………………………………………………………………………………………156
مقدمه
جریان حاکم امروز بر جهان، یک جریان الحادی است. این یک واقعیت تردیدناپذیر است که جریان حاکم بر جهان امروز یک جریان کفراندود و تک ساحتی است و معیارهای ارزشی حاکم بر روابط و معادلات بینالمللی متناسب با ماهیت همین جریان جهانی است. یعنی معیارهای غیرالحادی و نظام ارزشی فراخاکی و ماوراءمادی هیچ حاکمیتی بر جهان امروز ندارد. این هژمونی و به تعبیر آدورنو، درهمریختگی شعور به اندازهای است به سختی میتوان انسانها را به این هژمونی آگاه کرد. قدم نخستین این آگاهسازی، آگاهسازی انسانهاست. انفجار از آنجا آغاز میشود که انسان مسخشده به مسخ هویت انسانی خویش پی میبرد. اندام سنگشده جامعه بشری پنداری به طور ملایم و آرامی اندک اندک و خرده خرده جان میگیرد و تکان میخورد، حرکت میکند، منقبض میشود، منبسط میشود و در مقابل بهت و حیرت جانکاه جادوگران افسانهای به واقعیت الهی خویش آگاهی پیدا میکند و خودآگاهی او هماهنگ با شورش بیتاب کنندهاش علیه نظام موجود، فصل جدیدی را به وجود میآورد.
اینجاست که خداآگاهی عین خودآگاهی تودهها میشود و گرایش به حقیقت و نبرد برای تحقق آن عین یک نهضت آزادیبخش و عادلانهای میشود که استقلال و آزادی ملتها از نتایج مستقیم آن است. اینجاست که نقش مهم تبلیغ انسانی و الهی رخ مینماید و اهیمت خود را بیش از پیش عیان میکند. اگر تبلیغ، ستون فقرات حیات نظام جهانی الحاد است و اگر امپریالیسم برای فریب ملتها و در جاهلیتهای مدرن نگاه داشتن تودههای انسانی است، ولی تبلیغان الهی و انسانی در بیداری و هدایت آنها در مسیر و رشد و تعالی الهی است. در این مسیر است که مسئولین سنگین تبلیغات و علوم و فنون تئوریهای حول آن مشخص میشود. خداوند در آیات 104 و 105 سوره آلعمران میفرماید: «باید از شما مسلمانان، خلق را به خیر و صلاح دعوت کنند و مردم را به نیکوکاری امر و از بدکاری نهی کنند و اینان به حقیقت واسطه هدایت خلق هستند.» بنابراین میتان ادعا کرد، اهمیت تبلیغات اسلامی به میزان اهمیت بیداری جوامع انسانی در جهت تحقق آرمان انبیاست. تبلیغاتی که در خدمت بیداری و آگاهی انسانها قرار گیرد.
فصل اول
کلیات تحقیق1-1 بیان مسأله
پژوهش حاضر در پی توصیف مقطعی از تاریخ اسلام است. در حقیقت، پژوهش در توصیف و تشریح مقطعی از تاریخ از دریچه علم ارتباطات است. موضوعی تحت عنوان «بررسی سیره تبلیغی و مخاطبشناسی امام صادق(ع) و مخاطبشناسی آن در حضرت در نشر و گسترش معارف اسلامی» نیازمند غور در تاریخ و طبقهبندی رفتار ایشان بر مبنای دیدگاههای ارتباطی است. پس میتوان آن را نوعی مطالعه تاریخی تصور کرد. چند مطلب اساسی در هر مطالعه تاریخی مهم تلقی میشود. سوال نخست، پرسش از چگونگی پیدایش و شکلگیری امر تاریخی است.(فرامرز قراملکی، 1388) مبتنی بر این سوال، پژوهش پیش رو پس از تشریح مبانی نظری اتخاذ شده باید به این پرسش پاسخ دهد که امر تاریخی ملحوظ(سیره تبلیغی و مخاطبشناسی امام) در چه شرایط و بستری و با چه شکل و صورتی و توسط چه فرد و افرادی رخ داده است. این موضوع همانی است که ساروخانی در کتاب روشهای تحقیق در علوم اجتماعی آن را اینگونه تشریح میکند: «شناخت تاریخی با زندگی امیران و حاکمان زمان به انجام نمیرسد بلکه حیات آنان نیز در درون مجموعهای تام به نام جامعه، شناخته و تحلیل میشود.»(ساروخانی، 1398ج1: 257) تحقیق حاضر نیز مبتنی بر همین منطق در پله نخست در پی پاسخ به همین پرسشهاست.
اگر بپذیریم که آن حضرت موفق به ایجاد یک جریان قدرتمند فکری و فرهنگی در عصر خود و جهان اسلام شد، بنابراین شناخت بسترهای اجتماعی و فرهنگی که آن حضرت در آن بسترها اقدامات خود را سامان میدادند در اولویت نخست قرا رمیگیرد. به همین علت محقق، تشریح وضعیت اجتماعی و فرهنگی و وضعیت دوران حیات امام در اولویت اول کار پژوهشی خود قرار داده و در مقام ترسیم اجمالی عصر زمان امام صادق(ع) بوده است. این مرحله همان مرحلهای است که در مطالعات روششناسی دینی تحت عنوان آغازشناسی یا بسترشناسی(فرامرز قراملکی، 1388: 276) از آن نام بردهاند.
مرحله دوم پس از بسترشناسی، پرسش از چگونگی تطور امر تاریخی پس از پیدایش است. حادثه تاریخی چگونه بسط یافت؟ چه شکلهایی پیدا کرد؟ به چه گسترههایی رسوخ پیدا کرد و در چه زمینهها و با چه جهتگیریهایی حرکت کرد؟(همان: 276)بر هین مبنا، بسط و توصیف شیوههای مورد استفاده و جهتگیریهای حاکم بر روشهای تبلیغی و مخاطبشناسی امام در نشر معارف اسلامی از دیگر محورهای اصلی این پژوهش است. در این قسمت محقق در پی آن است که شیوههای مورد استفاده امام را در نشر معارف اسلامی، طبقهبندی و توصیف کند. مسأله دیگر در این قسمت، تشریح مخاطبشناسی امام و نوع رفتار ایشان با دستههای مختلف مخاطبان است.
1-2 اهمیت و ضرورت تحقیق
بیتردید تنها طرح نظری ارزشهای اسلامی برای تبلیغ اسلام کافی نیست. قرآن کریم در آیه 143 سروه بقره، پیامبر(ص) را گواه و نمونهای برای الگو گرفتن مردم از آن معرفی میکند. ساختن فرد و جامعه اسلامی بر اساس معیارها و ارزشهای اسلامی و معرفی نمونههای تبلور عینی ارزشهای اسلامی از اهمیت فراوانی برخوردار است. این عمل سبب میشود که قابل عمل بودن و پاسخگو به نیازهای روز بودن اسلام، روشن و مبرهن گردد. ارزشهای اسلامی را تنها از طریق طرح نظری نمیتوان گسترش داد. برخی از علوم نظری را میتوان حتی بدون طرح نمونهها و الگوهای عینی طرح و تبیین کرد ولی ارزشهای اسلامی را با طرح نظری و ارائه نمونههای عملی میتوان منتشر ساخت. مجاهدات طاقتفرسای انبیاء و علمای راستین تنها برای طرح نظری تعالیم اسلام نبوده است بلکه آنها با مجاهدات و جانفشانیهایشان، نمونههای عینی این ارزشها را به تاریخ و بشریت نشان دادهاند. در تبلیغات اسلامی، باید هم به طرح مبانی و نظری و هم به نشان دادن نمونههای عینی همت گماشت. مبتنی بر همین مقدمات میتوان اظهار داشت، سخن گفتن تئوریک محض از کم و کیف تبلیغات دینی بدون تشریح سیرههای تبلیغی انبیاء و ائمه معصومین امری ناقص و ابتر است. اگر به آن قائلیم که منظومه معرفتی تبلیغات مبتنی بر دین از منظومه معرفتی تبلیغات سیاسی، تجاری و بازرگانی متفاوت است، در این صورت توصیف متدهای تبلیغی و ارتباطی بزرگان دینی که در قاعده منظومه معرفتی دینی به امر تبلیغ میپرداختند، از نکات مهمی است که در پیکربندی آکادمیک تبلیغ باید مد نظر قرار گیرد.
علاوه بر نکته فوق، بررسی زندگی و سیره تبلیغی امام صادق(ع) از چند جهت اهمیت بالایی دارد. نخست آنکه این زمان به سبب انتشار عقاید و افکار گوناگون بستری به مثابه عرصهای است که در آن مکاتب مختلف فکری، متاعهای فرهنگی و اندیشهای خویش را روانه جامعه کردهاند. پس با جامعهای بسته و یکسان از نظر فکری مواجه نیستیم. در چنین فضایی از یک سو باید مومنان در برابر شبهات مغرضانه و غیرمغرضانه مکاتب مختلف محافظت کرد و سوی دیگر باید در کنار دیگر مکاتب فکری، متاع اصیل اسلامی را نیز ارائه نمود. فعالیت در چنین بستری با رعایت این ملاحظات، با پیچیدگیهای بسیاری روبروست. نکته دیگر آنکه شرایط فرهنگی و اجتماعی زمان امام صادق(ع) به شدت با مسأله تنوع فرهنگی اقوام مختلف مسلمانان روبروست. به بیان سادهتر، امام صادق(ع) در زمانی دست به نشر معارف الهی زد که به علت گسترش جغرافیایی جهان اسلام، اقوام و فرهنگهای جدیدی به دایره مسلمین افزوده شده بودند. این اقوام جدید بعضا صاحب فرهنگ و تمدن بوده و با کولهباری از منظومههای معرفتی پا به حوزه معرفتی اسلام گذاشتند. به همین سبب نوع واکنش این اقوام با آنچه که فیالمثل در مورد قوم عرب در صدر اسلام میبینیم یکسان نیست. تبلیغ معارف دینی در چنین فضایی اقتضائات خاص خود را میطلبد. ذکر این نکات به آن سبب صورت گرفت تا بخشی از شباهتهای شرایط اجتماعی و فرهنگی دوران امام صادق(ع) با زمان حاضر روشن شود. از این منظر، آن دوران شباهت عجیبی به زمان فعلی دارد. رشد سرسامآور تکنولوژی و پیدایش رسانههای نوین، شرایط تبلیغ افکار و مکاتب مختلف را برای ابنای بشر فراهم ساخته است. از سوی دیگر، با قدرت یافتن خردهفرهنگها و نظر به تنوع فرهنگی موجود بین اقوام مختلف اسلامی و حتی ایرانی، آگاهی از اقتضائات تبلیغ در چنین شرایطی اهمیت خود را بیش از پیش نمایان میسازد. چنانچه بخشی از علم را طبقهبندی معارف موجود بدانیم در این صورت با مطالعه روشمند و آکادمیک آنچه که حدود 1200 سال قبل و در شرایطی مشابه شرایط امروز به وقوع پیوسته است میتوان به بخشی از سوالات موجود در این زمینه پاسخ داد. پس بررسی و طبقهبندی روشمند سیره تبلیغی پیشوای ششم میتواند راهنمای ما در عصر فعلی برای پاسخ گفتن به برخی ابهامات موجود در این زمینه باشد.
1-3 هدف تحقیق
هدف اصلی این تحقیق، توصیف و تشریح سیره تبلیغی امام صادق(ع) و مخاطبشناسی ایشان در نشر و گسترش معارف اسلامی است. برمبنای هر برنامهریزی در این پژوهش، این هدف کلان به چند هدف خرد به شرح زیر تقسیمبندی میشود:
الف. تشریح بسترهای اجتماعی و فرهنگی دوران حیات امام صادق(ع)
ب. توصیف و تشریح شیوههای تبلیغی امام در نشر معارف دینی
ج. توصیف و تشریح مخاطبان مختلف امام
1-4 سوالات تحقیق
سوالات تحقیق بر مبنای اهدافی که برای تحقیق عنوان شده، طراحی میشود. به همین جهت و بر مبنای اهدافی که در قسمت قبل برای این تحقیق ذکر شد سه دسته سوال اصلی پژوهش پیش رو به این شرح است:
الف. شرایط اجتماعی و فرهنگی خاصی که امام در دوران حیات خود بر مبنای آن اقدامات ترویجی خود را سامان میدادند چگونه بوده است؟
ب. مهمترین و عمدهترین ابزارهایی که امام صادق(ع) از آنها به عنوان کانال ترویج و انتشار معارف دینی سود میجستهاند، چه کانالهایی بوده است؟
ج. عمدهترین مخاطبان امام چه کسانی بوده و امام چه نوع برخوردی با ایشان داشتهاند؟
فصل دوم
ادبیات و مبانی نظری
2-1 مقدمه
تبلیغ ارشاد و هدایت مردم از اصلیترین و مهمترین برنامهها و وظایف پیامبران الهی بوده است بطوریکه خداوند متعال با صراحت کامل می فرماید: ما در هر امتی پیامبری برانگیختیم با این پیام که خدا را پرستش کنید و از طاغوت بپرهیزید. بنا بر آنچه قران از سرگذشت انبیان و رسولان الهی بیان می کند، تبلیغ و دعوت به شریعت از آغاز زندگی بشر زمان پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و سلم و پس از آن ادامه داشته است. خداوند پیامبر را مبلغ شریعت می داند و تاکید می کند: ای پیامبر! ما تو را نفرستادیم مگر به عنوان بشارت دهنده و ترساننده. تبلیغ و دعوت، زنده کردن انسانهاست چرا که خداوند می فرماید: دعوت انبیا برای زنده کردن شماست.
اگر به تحلیل نیم قرن سیاستهای تبلیغی امویان در شام توجه کنیم و ببینیم چگونه بنیامیه که اختلاف اساسی با پیامبر(ص) داشتند، توانستند پس از پنجاه سال به نام دین اسلام و جانشینی آن حضرت در شام برای مدت طولانی حکومت کنند، به اهمیت تبلیغات بیشتر و عینیتر پی میبریم.(فرهمندپور، 1378: 12-10) امیرمومنان علیه السلام می فرمایند: هر کس از شیعیان ما که آگاه به شریعت ما باشد و شیعیان ناتوان ما را از تاریکی جهل به روشنایی دانشی که ما ارزانیاش داشتیم رهنمون شود، روز قیامت در حالی می آید که بر سر خود تاجی از نور خواهد داشت که برای مردم تمام عرصه های قیامت روشنایی خواهد داد. امام حسین علیه السلام نیز می فرمایند: هر کس بنده ای را از گمراهی خارج و به شناخت حق دعوت کند و او اجابتش نماید، برای دعوت کننده بسان آزاد کردن انسانی، پاداش خواهد بود. امام محمد باقر علیه السلام اینگونه فرموده اند: هر کس راه هدایتی را بیاموزاند، بسان پاداش کسی که به آن عمل می کند از آن او خواهد بود و از پاداش عمل کنندگان چیزی کاسته نخواهد شد؛ و هر کس راه گمراهی را بیاموزاند، بسان گناه کسانی است که بدان عمل کنند، بر گردن او گناه خواهد بود، بی آنکه چیزی از گناه عمل کنندگان کاسته شود. امام خمینی(ره) نیز در بیان اهمیت تبلیغ چنین عنوان داشته اند: مسئله تبلیغات از صدر اسلام تا ابد یکی از اموری است که اسلام بر آن پافشاری کرده است و در این زمان که ما هستیم یک اولویت خاصی دارد. همان طور که تحصیل یک تکلیفی است، تبلیغ بالاتر است از او، تحصیل مقدمه تبلیغ است، مقدمه انذار است.(حسینی، 1383)
2-2 پیشینه تحقیق
با وجود اهمیت بررسی تخصصی سیره بزرگان و پیشوایان دینی، در حد جستجویی که نگارنده انجام داده است، تاکنون هیچ پژوهش تخصصی از دریچه علم ارتباطات به سیره تبلیغی بزرگان به طور عام و امام صادق(ع) به طور خاص انجام نشده است. معدود پژوهشها و پایاننامههای انجام شده نیز عموما نگاهی غیرارتباطی به این مسأله داشته و عموما توسط دانشجویان رشتههای الهیات و رشتههای مرتبط آن انجام شده است. نکته قابل توجه آنکه کلیه این پژوهشها، اسنادی – کتابخانهای است. در این بخش چند پژوهش انجام شده در این حوزه که ویژگی همه آنها نگاه غیرارتباطی به سیره تبلیغی امام است معرفی میشوند.
پایاننامه کارشناسی ارشد با موضوع «سیره تبلیغی امام صادق(ع)» که توسط محمدرضا ابوئی مهریزی در دانشگاه امام صادق(ع)، دانشکده الهیات، معارف اسلامی و ارشاد به راهنمایی دکتر محمد واعظزاده خراسانی و مشاورت دکتر صادق آئینهوند انجام گرفته است. نگارنده هدف خود از این پژوهش را تبیین سیره امام صادق(ع) در تبلیغ اندیشههای خویش با توجه به اوضاع سیاسی اجتماعی و فرهنگی زمان امام تعریف میکند. محقق در این پژوهش ابتدا شرایط و وضعیت سیاسی حاکم بر مسلمین در زمان امام صادق(ع) را بررسی نموده تا روشن شود امام(ع) با چه حکومتهایی سروکار داشته و آنان با امام(ع) و جامعه مسلمین چه نوع رفتار و برخوردی داشتهاند و امام(ع) در آن جو حاکم چگونه فعالیتهای خود را تنظیم مینمودند. محقق با بررسی وضعیت فرهنگی جامعه ومکتبهای موجود در آن دوره، عقاید و تفکرات و فعالیتهای آنها را بطور اجمال مورد مداقه قرار داه است. یافتههای این پژوهش نشان میدهد که اگر امام صادق(ع) توانست پایهگذاری مکتب غنی جعفری را آغاز کند و فقه و کلام و حدیث شیعه را با یک حرکت علمی گسترده پربار کند بخاطر جو مناسبی بود که در اثر برخوردهای علمی بین مکاتب نورس و بحثهای علمی متداول بین مکتبهای فرهنگی و بلوغ فکری البته نسبی آن زمان بود که مقداری هم متاثر از جو سیاسی متزلزل اواخر حکومت بنی امیه و اوایل حکومت بنی عباس بود. بعد از این دو مطلب مهم که در بخش کلیات این پایاننامه گنجانده شده است، بخش دوم که مربوط به چگوگی تبلیغ و حاوی شیوههای تبلیغی، پیامهای امام و مخاطبین ایشان است تدوین گردیده تا بدینوسیله مهمترین عناصر یک کار تبلیغی بررسی شده باشد و درفصل پایانی این بخش که مربوط به مخاطبین امام است شیوههای برخورد امام با دستههای گوناگون مخاطبین تدوین شده و به روشنی مشخص گردیده که یک مبلغ موفق بایستی با هریک از گروههای مختلف فکری، فرهنگی و سیاسی برخوردی مناسب شأن مخاطب داشته باشد تانفوذ کلام او و تاثیر رفتار او درمخاطب به نحو احسن انجام پذیرد. مولف در پایان پژوهش خود ‎پنج اصل مهم را به عنوان عوامل موثر در یک تبلیغ موفق نتیجه میگیرد که عبارتند از اعتقاد و علم مبلغ به همراه یقین، عمل به این علم و اعتقاد یقینی، اخلاص و توکل بر ذات باری تعالی، هوشیاری و فراست ، شناخت زمان و مکان.
پایاننامه دیگری نیز تحت عنوان «بررسی شیوههای مناظرات امام صادق(ع) و مقایسه آن با مناظرات انبیاء در قرآن کریم» که توسط سیده فاطمه حسینی میرصفی در مقطع کارشناسی ارشد به تاریخ 1381 در دانشکده اصول دین در رشته علوم قرآن و حدیث به راهنمایی دکنر سیدکاظم عسکری انجام گرفته است. در این تحقیق شیوههای مناظرات امام صادق و انبیاء در شش بخش با این مباحث بررسی تطبیقی شده است: بخش اول، کلیات: کلیدواژههای تبلیغ، دعوت، شیوه و مناظره، معنای لغوی و اصطلاحی و هدف و فواید و تاریخچه مناظره، معنای لغوی و اصطلاحی و انواع جدل و آثار شوم مجادله به باطل، آداب و آفات بحث و مناظره؛ بخش دوم، بررسی شیوههای مناظرات انبیاء(ع) (نوح، هود، صالح، ابراهیم، لوط، شعیب، موسی، عیسی و محمد(ص))؛ بخش سوم، زندگی امام صادق(ع)؛ بخش چهارم، شرایط فرهنگی عصر امام صادق(ع): تحولات فرهنگی، مخاطبان امام صادق(ع)، مکاتب عصر امام صادق(ع)؛ بخش پنجم، مهم ترین شیوه های مناظرات امام صادق(ع): بررسی اجمالی مناظرات، سئوالات مطرح در مناظرات و شیوه های مناظرات امام صادق(ع). در بخش ششم، مناظرات امام صادق(ع) با مناظرات انبیا مقایسه شده و نتایج ذکر گردیده است.
پایاننامه «تحلیل و بررسی استشهادهای امام صادق (ع) به قرآن» که توسط نیره امینیان در مقطع کارشناسی ارشد در سال 1382 در رشته علوم قرآن و حدیث دانشگاه قم به راهنمایی دکتر رضا مودب و مشاورت فتحیه فتاحیزاده انجام گرفته است. در این پژوهش، استشهادهای امام صادق(ع)به قرآن، جمع آوری شده و مورد تحلیل و بررسی قرار گرفته است. هدف از این تحقیق، آشنایی دانشپژوهان با تعداد و نوع استشهادهای امام صادق(ع) به قرآن و نیز شناخت موضوعاتی که در این روایات به آنها پرداخته شده و همچنین آیاتی که به آنها استشهاد شده است و رابطه میان آیات مورد استشهاد با متن روایت، می باشد.
پایاننامه «شاگردان برجسته امام جعفر صادق علیه السلام» که در مقطع کارشناسی ارشد رشته تاریخ و تمدن اسلامی در سال 1384 توسط ریحانه صهبایی زارعی در دانشگاه آزاد اسلامی واحد مشهد انجام گرفته است. این تحقیق به بررسی زندگانی امام جعفر صادق (ع) از نظر اجتماعی، سیاسی و فرهنگی شامل امیران مدینه در روزگار امویان و عباسیان در زمان امام صادق (ع)، امام صادق و امامت، امام صادق و شرایط خاص فرهنگی، تاریخ ورود امام به مکتب علم، محل تدریس امام، تعداد شاگردان، نحوه تدریس، دامنه علم امام، آثار امام و برجسته ترین شاگردان امام جعفر صادق (ع) پرداخته است.
این پژوهشها به علت آنکه غالبا در فضایی غیر از علوم اجتماعی و در حوزه الهیات و کلام سیره امام صادق(ع) را در نشر و گسترش معارف اسلامی مورد بررسی قرار دادهاند، عموما فاقد چارچوب نظری خاص بوده و صرفا به روایت تاریخ بسنده کردهاند. البته انتظار اینکه رفتار امام بر مبنای چارچوبهای علوم اجتماعی و ارتباطات دستهبندی شود، انتظار بیجایی است. ذکر این مطلب صرفا بدان سبب صورت گرفت که مشخص شود اگرچه تاکنون پژوهشهایی شبیه به موضوع تحقیق پیش رو انجام گرفته است اما این پژوهشها رویکردی تاریخی به این جریان داشته و خلأ پژوهشهای تحلیلی با رویکرد علوم اجتماعی و ارتباطی به تاریخ اسلام و سیره بزرگان به شدت محسوس است.
2-3 تبلیغ از نگاه فرهنگ غرب
در زبان فارسی این واژه گاهی در مقابل «Propagation» قرار میگیرد و به معنای اشاعه و ترویج و تکثیر و رساندن صحیح یک مطلب است که بار ارزشی مثبت دارد. گاهی نیز در مقابل واژه «Propaganda» قرار میگیرد و به معنای پیام توخالی و هیاهوی بیمحتوا است که بار ارزشی منفی دارد. گاهی در مقابل واژه «Advertisemnet» قرار میگیرد که به معنای آگهی و پیامهای بازرگانی و روزنامهای و مجلهای است. گاهی نیز در مقابل «Commercial» قرار میگیرد که به معنای پیامهای بازرگانی تلویزیونی و رادیویی است که این دو از نظر ارزشی خنثی هستند ولی در عمل محتواهایی توخالی ارائه میدهند. از این رو بار ارزشی منفی پیدا میکنند. گاهی نیز در مقابل «Mission» قرار گرفته و به معنای تبلیغ دینی مسیحیت است.(کاویانی، 1388: 10) دایره المعارف آمریکانا نیز در تعریف مشابهی در زمینه تبلیغات آورده است: «تبلیغات تلاشی است با نفعی مشخص و آگاهانه از طریق تاثیر گذاری به وسیله تکرار متوالی یک محتوای معین برای متقاعد کردن گرایشها و افکار افراد یا گروهایی که هنوز متقاعد نشده اند.» محسن خندان در نهایت در جمعبندی تعریف تبلیغات از دیدگاه اندیشمندان مغربزمین مینویسد: «میتوانیم تبلیغ را از دیدگاه دانشمندان علوم اجتماعی و دایره المعارفها اینگونه تعریف کنیم: تبلیغ، انتشار و انتقال اطلاعات و عقاید و دیدگاههایی است بین فرد یا افرادی به منظور نفوذ و ایجاد دگرگونی و تاثیر در روحیات، افکار و رفتارهای آنها.»(خندان، 1374: 62) همانگونه که مشاهده میشود که این نگاه به تبلیغ و تبلیغات ذیل مکتب انتقال تعریف شده است. به همین صرف صرف انتقال پیام ارتباطی در این تعاریف اصالت دارد. در حقیقت به علت مبنای فلسفی مکتب انتقال، ذات ارتباط و ارتباطات، صرف عمل «انتقال» و در نهایت «تاثیر» آن است. نکته دیگر آنکه این تعاریف و توضیحات تفصیلی که در تشریح آنها ذکر شده است ناظر به معنایی نیست که فیالمثل اهل تدین در تبلیغ از آن مراد میکنند. دلیل این تفاوت را باید در تفاوت زیست فکری و فرهنگی اهالی مغربزمین با جهان اسلام دانست. زبان برخاسته از اندیشه و فرهنگ است. پس آنچه در ترجمههای فارسی این واژهها از زبان بیگانه وارد زبان فارسی میشود نباید و نمیتواند معنای مطمح نظر دین را تداعی کند چرا که ریشه اصلی و معنایی این واژهها، ریشه در فرهنگ مدرنیستی سه چهار قرن اخیر غرب دارد.
2-4 تبلیغ از نگاه اندیشمندان مسلمان
ارائه یک تعریف اصطلاحی مورد وفاق برای این واژه امری بس دشوار است. در ابتدای بحث بهتر است مروری بر تعاریف ارئه شده از این واژه داشته باشیم. این واژه یک واژه عربی از مصدر «بلغ» به معنای «رسانیدن پیام یا خبر و یا مطلبی» و یا «رسانیدن عقاید دینی یا غیر آنها با وسایل ممکن به دیگران است». در این معنا تبلیغ و ابلاغ به یک معنا می باشند. چنانکه که بلاغ نیز در همین معنا استعمال میشود.(واسعی و دیانی، 1386: 17) فرهنگ معاصر عربی به فارسی، رسیدن(به چیزی)، بالغ شدن(بر چیزی)، سرزدن(به چیزی)، به گوش (کسی) رسیدن را نیز از معناهای بَلَغَ عنوان کرده است.(آذرنوش، 1383: 47) در المنجد ذیل واژه های بلغ و بلاغ آمده است: «رسیدن؛ خبری یا چیزی که باید رسیده شود، رسیدن به مقصود،کافی و به اندازه.»(منجد الطلاب، 1372: 35) تفتازانی در المختصر المعانی در تعریف مبالغه آن را نوعی صناعت ادبی توصیف کرده و می نویسد: مبالغه آن است که وصف یک چیز از نظر شدت و ضعف به حدی باشد که امری محال یا بعید بنماید. در صورتی که مدعا عقلا و عادتا ممکن باشد آن را تبلیغ گویند.(تفتازانی، 1411ق: 278) راغب اصفهانی ماده «بلغ» را به معنی رسیدن به آخرین حد و بالاترین مرحله تعریف میکند و اذعان میکند این ماده در همین نقطه با ماده «وصل»(صرف رسیدن) تفاوت پیدا میکند.(راغب اصفهانی،1404ق: 61-60) طریحی البلوغ و البلاغ را رسیدن به آخرین حد حقیقت دانسته و بلاغت را نیز از همین مقوله توصیف می کند و زمانی کلام را متصف به صفت بلاغت می دارند که شامل سه زیر باشد:
1. واژگان به درستی و در موضوع خود به کار گرفته شده باشد.
2. برابر معنایی که از آن اراده می شود باشد.
3. گوینده در نفسش صادق باشد.(طریحی، 1085: 244)
آنگونه در ظاهر امر در تعاریف فوق به نظر میرسد این است که جملگی این تعارف ذیل مکتب انتقال قرار میگیرند اما ذکر یک نکته ظریف در اینجا خالی از لطف نیست. همانگونه که در جملات انتهای بند فوق عنوان شد، بلغ از ماده ایصال بوده و با وصل که به معنای رسیدن صرف میباشد، تفاوت دارد. درست است که در مکتب انتقال، نفس انتقال اصالت دارد اما بر مبنای تعاریف فوق، این مبنا بیشتر به واژه «وصل» قرابت پیدا میکند تا به واژه ایصال. ایصال انتقال «حقیقت» در حد نهایت و بالای آن است حال آنکه وصل به معنای صرف انتقال است. نکته نهایی آنکه نمیتوان با این تفاسیر قضاوت قطعی داشت اما همین مقدار میتوان اذعان داشت که اگر تبلیغ و مصدر آن را به ایصال معنا کنیم، این واژه(ایصال) به معنای صرف انتقال نیست. پس شاید تعریف آن ذیل مکتب انتقال نیز عمل صحیحی نباشد. برای شکافتن دقیق این مسأله به دیدگاههای اندیشمندان متاخر اسلامی و دینی نقب میزنیم.
محمدی ریشهری، استاد حوزه و مدیر دانشکده علوم حدیث عقیده دارد تبلیغ از ریشه بلوغ و بلاغ به معنای رساندن کامل پیام، خبر، اندیشه و سخن به دیگری است.(محمدی ری شهری، 1387: 17) مشاهده میشود که وی نیز در تعریف تبلیغ و ابلاغ مسأله انتقال تمام و کمال و صرف انتقال را به دیگری لحاظ میکند. شهید مطهری در همین زمینه با عبارات روشنی مینویسد: «ابلاغ در مورد رساندن یک فکر و یا یک پیام است، یعنى در مورد رساندن چیزى به فکر و روح و ضمیر و قلب کسى به کار مى‏رود و لهذا محتواى ابلاغ نمى‏تواند یک امر مادى و جسمانى باشد، حتماً یک امر معنوى و روحى است، یک فکر و یک احساس است و به عبارت دیگر معمولًا ابلاغ را در مورد پیامها و سلامها و امثال اینها به کار مى‏برند، مى‏گویند ابلاغ پیام کرد، ابلاغ سلام کرد. وقتى که ابلاغ پیام مى‏کند یعنى فکرى را، پیغامى را به دیگران مى‏رساند، و هنگامى که ابلاغ سلام مى‏کند، ابلاغ احساسات مى‏کند، ابلاغ عشق مى‏کند. در مورد چنین چیزهایى کلمه «تبلیغ» و «ابلاغ» به کار مى‏رود، و قرآن کریم این کلمه را در مورد رسالات که عبارت است از پیامها به کار برده است.(مطهری، 1389ج17: 321)
عبارات فوق معنای واضحی دارند. شهید مطهری، دانش‌آموخته حوزه علمیه قم و استاد دانشکده الهیات دانشگاه تهران واژههای «تبلیغ» و «ابلاغ» را از جنس امور غیرمادی تعریف میکند. پس این واژه باید در بستری غیرمادی و ماورایی تعریف شود. پس تبلیغ با معنا و اندیشه سر و کار دارد. محسن قرائتی، خطیب و کارشناس مسائل دینی نیز در تعریف خود از تبلیغ بر همین نکته دست میگذارد و مینویسد: «مراد از تبلیغ آشنا نمودن مردم با احکام اسلامی و معارف الهی و بشارت دادن مومنان به بهشت و نعمتهای خداوند و انذار و هشدار به مخالفان است. در قرآن کریم برای تبلیغ، کلمه انذار، بلاغ، تبشیر، تخویف، هدایت، ارشاد، دعوت و امر به معروف و نهی از منکر نیز آمده است که هر یک به بعدی از ابعاد تبلیغ اشاره دارد.» (قرائتی، 1372: 27) بر طبق نظر ایشان نیز، تبلیغ صرفا یک امر مادی نیست. وی همچنین مخاطب تبلیغ را روح و ضمیر انسانی عنوان میکند و مینویسد: « هدف اسلام از تبلیغات زنده کردن مرده دلان است. قرآن می فرماید دعوت انبیاء برای زنده کردن و بیدار کردن عقلهای خفته است. هدف، نشر قانون خدا، مبارزه با ظلم و امر به معروف و نهی از منکر است.»(قرائتی، 1372: 13) نکته جالب آنکه اصالت بر محتوای تبلیغ در نگاه اندیشمندان دینی اهمیتی دوچندان دارد. به عبارت دیگر تبلیغ از نگاه اندیشمندان اسلامی بیش از انکه واجد شرط «انتقال» باشد، واجد شرط بیداری انسانی است. یعنی هر شیوه، عمل، سخن و نظایر آن که باعث بیداری انسانی و قرار گرفتن انسان در مسیر رشد و کمال انسانی باشد، تبلیغ نامیده میشود اعم از اینکه این اقدام از جنس انتقال باشد یا از جنس آیین و یا تبادل معنا. پس تبلیغ اسلامی ع رساندن پیام الهی به شیوه روشنگرانه از طریق ایجاد ارتباط و تشویق به پذیرش محتوای مورد نظر با استفاده از ابزارهای مشروع هر عصر برای بیداری انسانهاست. مهمترین ویژگی تبلیغ اسلامی بر خلاف تبلیغ غیر اسلامی انگیزه الهی، معنوی و از روی عشق به هدایت انسانها و رشد و تکامل آنهاست. در تبلیغ اسلامی، پیام رسان شرط امانت و صداقت را رعایت می کند و بدون افزودن یا کاستن بر محتوای پیام آن را به پیام گیرندگان می رساند و مهم تر از همه اینکه در تبلیغ اسلامی از ابزار و وسایل نامشروع و ترفندها و حیله های شیطانی استفاده نمی شود و ابزار آن همانند هدفش، مشروع و مقدس است. چرا که شعار مبلغ اسلامی در به کارگیری وسایل تبلیغی این است که هدف وسیله را توجیه نمی کند.(حسینی، 1383) بهتر است به مرور خود بر دیدگاههای اندیشمندان اسلامی ادامه دهیم.
بنیانگذار انقلاب اسلامی نیز مبتنی بر دیدگاهی که در سطور فقو تشریح شد، تبلیغ را شناساندن خوبیها و تشویق به انجام آن و ترسیم بدیها و نشان دادن راه گریز و منع از آن تعریف کرده است.(خمینی، 1378ج21: 340-339) این بیان به وضوح، محتوای غیرمادی تبلیغ و هدایت انسانی را محور اصالت تبلیغ معرفی میکند. همانگونه که در سطور پیشین عنوان شد، بدون توجه به این نکته که مکتب انتخاب شده برای ارتباط چه مکتبی باشد، نفس اینکه محتوایی به مخاطب انسانی تحویل داده شود که او را در مسیر رشد و کمال انسانی قرار دهد، به واژه تبلیغ اصالت میبخشد و این دقیقا نقطه افتراق با تعاریفی است که در ابتدای این فصل از فرهنگ غرب برای واژه تبلیغ ذکر شد. همانگونه که بشیر نیز اذعان دارد، تبلیغات اسلامی تنها رساندن پیام به هر شکلی به گوش مخاطبان نیست.(بشیر، 1387: 77)
بر این مبنا میتوان عنوان داشت که حتی اقدام عملی نیز میتواند یک امر تبلیغی به شمار رود بدون آنکه اطلاعاتی منتقل شود. چاوشیان در این زمینه مینویسد: «امام خمینی معتقد به تاثیر زیاد عمل خارجی هستند که مکمل تبلیغات باشد. در واقع، نقش عمل در تبلیغات آنقدر زیاد است که از دیدگاه ایشان، تبلیغی که فقط در آن حرف زده شود و هیچ عمل خارجی مکمل آن نباشد، محکوم به شکست است.»(چاوشیان، 1367: 107-106) حجتالاسلام رهبر هم مطنبق با دیدگاه فوق دگرگونی در رفتار مخاطب و محتوای پیام را از اصول مهم تبلیغ توصیف میکند.(رهبر، 1371: 81-80)
آیتالله خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی ایران در عباراتی در تشریح تعریف تبلیغ و تفاوت آن به تعاریف متداول در غرب میگوید: «تبلیغ دینی با تبلیغات متداول در دنیا تفاوت زیادی دارد. تبلیغ در فرهنگ و سیاست و اقتصاد و جهانی، بزک کردن واقعیت است، دروغ را به جای حقیقت جا زدن است، حقیقت نمایی است، اما تبلیغ دینی حقیقت را بیان می کند، بی کم و کاست. نه رنگ و لعاب می افزاید و نه برای اهواء و امیال این و آن از گوشه و کنار آن می زند. مبلغ دین، ادای شهادت میکند، آفتاب حقیقت را باز می گشاید و در برابر دید حقبینان قرار میدهد. در اصطلاح امروز، تبلیغات یعنی مردم را نسبت به چیزی جلب کردن. تبلیغ در اصطلاح ما همان تبلیغ قرآن است؛ یعنی رساندن واقعیت به ذهنهای مردم و آنها را از بی خبری خارج کردن ]…[ ما حقیقت درخشندهای به نام توحید و اسلام داریم که در زیر ابرهای جهالت و عنادها پنهان است؛ تبلیغ یعنی آن حقیقت را به ذهن و مغز انسانها برسانیم.(واسعی و دیانی، 1386: 25) مشاهده میشود که در دیدگاه رهبر انقلاب اسلامی نیز بیداری انسانی و آگاهیبخشی به آنها، اصالت تعریف تبلیغ را تشکیل میدهد.
2-5 تعریف تحقیق حاضر از تبلیغ
مبتنی بر دیدگاههایی که در سطور فوق ارائه شد، مشخص گردید که تبلیغ از نگاه اندیشمندان اسلامی، فرایندی است که طی آن مخاطبان انسانی در مسیر رشد و کمال معنوی قرار میگیرند. در این نگاه مفهوم انتقال اصالت چندانی ندارد، بلکه اصالت بر قرار گرفتن انسان در مسیر رشد و تعالی انسانی است. بر این اساس، تحقیق حاضر فرایند تبلیغ را چنین تعریف میکند: «تبلیغ فرایندی ارتباطی با استفاده از شیوههای مشروع است که طی آن افراد جامعه انسانی در مسیر استکمال و رشد انسانی قرار میگیرند، بر همین اساس محتوای تبلیغ نیز محتوایی معطوف به ارزشها و هنجارهای الهی میباشد.» با معیار قرار دادن چنین تعریفی، ابزارهای و شیوهها و مکاتب در اولویت دوم قرار میگیرد. در حقیقت هر آنچه اعم از آنکه آگاهیهای انتقالی، رفتارهای روزمره و مناسبتی آیینی و رفتارها و گفتارهای معناگرایانه باشد، در صورتی که موجب سوق دادن بشریت در مسیر رشد و استکمال معنوی شود، تبلیغ نامیده میشود.
2-6 مبانی نظری
در متون آکادمیک ارتباطات، مکاتب این حوزه را به طور کلی به دو دسته تقسیمبندی میکنند: مکتب انتقال و مکتب تولید و تبادل معنا: «اولی ارتباطات را انتقال پیامها میداند و دومین مکتب، تولید و مبادله معنا.»(فیاض، 1389الف: 324-323) علاوه بر فیاض، جان فیسک نیز بر این دستهبندی اذعان دارد.(فیسک، 1386: 11-10) پس در ابتدای امر با یک دستهبندی کلی مکاتب ارتباطاتی مواجه هستیم. کلیه مدلهای ارائه شده در ارتباطات را میتوان در این دو مکتب تحلیل کرد. علاوه بر این دستهبندی، دیدگاه نظری جدید دیگری نیز به مکاتب ارتباطات افزوده شده است. این نگاه به دلیل جدید بودن به اندازه دو مکتب قبلی دارای مباحث نظری و متون علمی نیست اما رفته رفته جای خود را در مطالعات ارتباطی باز کرده است. این رویکرد به ارتباطات به مثابه آیین مینگرد. در حقیقت این نگاه به جای آنکه نظام ارتباطات اجتماع را به مثابه یک نظام و سیستم ایزوله شده از جامعه بنگرد، آن را برونداد نظام خاص فرهنگی جامعه میداند. این نگاه شاید در وهله اول زیرمجموعهای از مکتب مبادله و تولید معنا در نظر آید اما دقت بر آن حکایت از آن دارد که محوریت آن بر چیزی غیر از معنا استوار شده است، هرچند معنا در این رویکرد اهمیتی حیاتی دارد.
مفهوم‌پردازی اولیه این ایده که در اندیشه‌های ارتباط‌شناسانه جان‌ کری تولید شد، بعدها در بررسی‌های جدی‌تر و جدیدتر متفکرینی چون استوارت ام هوور، ناتلاند بای، بابی سی الکساندر ادامه یافته، نهایتاً در کتاب قابل اعتنای اریک دبلیو رودنبولر با عنوان «ارتباطات آیینی: از گفتگوهای روزمره تا جشن‌های رسانه‌ای شده» به اوج خود رسیده است. این رویکرد مطالعاتی علی‌رغم نو پا بودن اما در شاخه‌های مختلفی از مباحثات فرهنگی و ارتباطی جریان یافته است که ارتباطات رسانه‌ای شده در شکل آیین، کارکردهای آیینی فرهنگ رسانه‌ای شده، آیین‌های سیاسی، بدیعی ، مدنی، صور ارتباطات آیینی در زندگی دنیوی روزمره، همچنین برداشت‌های آیینی از فرهنگ و ارتباطات از آن جمله‌اند.(باهنر و جعفری، 1388) نظر به اهمیت این دیدگاه جدید و پتانسیلهای فراوان آن برای تئوریزه کردن واقعیات غیرقابل انکاری که در جریان ارتباطات دینی روی میدهد، ارتباطات آیینی نیز در پژوهش پیش رو به عنوان یک مکتب مستقل ارتباطاتی در کنار دو مکتب فوق قرار گرفته است. در ادامه به معرفی این مکاتب ارتباطاتی پرداخته و ویژگیهای خاص هر یک را به تفصیل عنوان میکنیم.
2-6-1 ارتباطات به مثابه انتقال پیام
نگاه اصلی این مکتب بر انتقال پیام استوار شده است. در حقیقت این مکتب نظام ارتباطاتی را به مثابه یک سیستم و مجراهای انتقال مینگرد که پیام در این مجراها جاری شده و از فرستنده به گیرنده میرسد: «اغلب نظریات مطرحشده و مطالعات ارتباطی بر دیدگاه مکانیکی ارتباط و معرفی آن به عنوان یک فراگرد «انتقال پیام» استوار بود.»(محسنیانراد، 1385: 20) جان فیسک نیز بر این مدعا پافشاری کرده و نقش انتقال را محور اصلی این مکتب تعریف میکند: «این مکتب پیام را انتقالدهنده فرایند ارتباط میبیند… پیام چیزی است که فرستنده همه مقاصد خود را در آن قرار میدهد.»(فیسک، 1386: 12) پس ارتباط در نگاه این مکتب، عبارت است از انتقال پیام از فرستنده به گیرنده.
پیام در این مکتب، محتوایی است که فرستنده آن را مقصود خاصی برای گیرنده ارسال میکند. برای آنکه پیام قابلیت سیلان در مجرای ارتباطی را پیدا کند باید به سبک و سیاق خاص مجرایی که در آن جاری میشود رمزگذاری شود. فیسک در توضیح این مطلب مینویسد: «این مکتب بدان میپردازد که چگونه فرستندگان و گیرندگان رمزگذاری و رمزگشایی میکنند و چگونه انتقالدهندگان، مجاری و رسانههای ارتباطی را به کار میگیرند.»(فیسک، 1386: 10) بر مبنای این منطق، فرستنده پیام خود را بر مبنای منطق رمزگذاری خاص مجرای ارتباطی، رمزگذاری کرده و سپس آن را به مجرای ارتباطی ارسال میکند. گیرنده پس از دریافت پیام رمزگذاری شده، اقدام به رمزگشایی پیام میکند و محتوای اصلی پیام را ادراک مینماید. چنانچه محتوای دریافت شده گیرنده منطبق بر آنچه باشد که فرستنده ارسال کرده است، برقراری ارتباط موفقیتآمیز بوده و در صورتی عدم تطابق محتوای دریافت شده توسط گیرنده با آنچه که فرستنده ارسال کرده است این مکتب بر اشتباه ارتباطی انگشت میگذارد. (فیاض، 1389الف: 324-323)
قابل ذکر است اتکای بر مفهوم «انتقال» بیتاثیر از نگاه اولین نظریهپردازان این مکتب نبوده است. مدلهای اولیه این مکتب نظیر نظریه اطلاعات توسط شانون و ویور ، دو مهندس برق و مخابرات ارائه شد که در پی انتقال علائم الکتریکی از یک مبدا خاص به مقصد مورد نظر بودند. این نگاه بیش و پیش از آنکه نگاهی انسانی و ارگانیکی باشد، نگاهی ماشینی و مکانیکی است. محسنیانراد هم بر این عقیده است که هدف شانون و ویور از ترسیم این مدل، بیشتر نشات گرفته از دیدگاه مهندسی و الکترونیکی بوده است. از نگاه آنها برای آنکه ارتباط برقرار شود باید یک منبع، یک رمزگذار، یک پیام یا یک کانال، یک رمزخوان و یک گیرنده وجود داشته باشد (محسنیانراد، 1385: 378) و این دقیقا همان مدلی است که هماکنون نیز در دانشکدههای مهندسی برق به دانشجویان الکترونیک و مخابرات تدریس میشود. راجرز در توضیحات بیشتری در خصوص فعالیتهای شانون، او را مهندسی توصیف کرده است که در آزمایشگاه بل و در مرکز دوره توجیهی نخبگان «تحقیق و توسعه»، درچارچوب پیام تلفنی ایالات متحده که به خاطر افزایش ظرفیت مجراهای ارتباطی به ویژه نظامهای ارتباطی مورد توجه قرار گرفته بود، فعالیت میکرد. راجرز در ادامه توصیفات خود هدف شانون و مرکزی که وی در آن فعالیت میکرد را گسترش انتقال اطلاعات به وسیله خطوط تلفن یا تلگراف که تحت تاثیر صدا یا امواج الکتریکی قرار میگرفتند، عنوان میکند.(راجرز، 1387: 703) در تصویر زیر اولین مدل ارائه شده این مکتب توسط شانون و ویور نشان داده شده است.

منبع را تصمیمگیرنده میدانند؛ یعنی منبع تصمیم میگیرد که کدام پیام ارسال شود یا از میان مجموعه پیامهای ممکن یکی را بر میگزیند. سپس این پیام گزینششده را انتقالدهنده به نشانه بدل میکندکه از راه مجرا به گیرنده ارسال میشود. در مدل بالا علاوه بر عوامل اصلی، پارامتر دیگری نیز به نام اختلال مشاهده میشود. در متون ارتباطاتی، اختلال هر چیزی است که بین انتقال و دریافت به نشانه افزوده شود بی آنکه منبع قصد انجام آن را داشته باشد. اختلال ممکن است در مرحله رمزگذاری، ارسال و یا رمزگشایی به مکانیسم ارتباطات افزوده شود اختلال چه از مجرا ناشی شود و چه از سوی مخاطب یا فرستنده یا خود پیام، همیشه قصد فرستنده را مختل میکند و بنابراین دامنه اطلاعاتی را که پیام میتواند به موقعیتی معین و در زمانی معین برسد، محدود میسازد.
مدلهای گربنر، لسول، نیوکامب، وستلی و مکلین، و یاکوبسن از مدلهایی هستند که درون مکتب انتقال به بحث پیرامون ارتباطات میپردازند. علاوه بر این مدلها، مدلهای دیگری نظیر اتهیل دوسلاپول، ویلبر شرام، دیوید برلو، آندروش، استتس و بوستروم، مکنلی، نئول نیومن، مالتزکه، وینداهال و اسمیت نیز از دیگر مدلهایی هستند که در پارادایم این مکتب وضع شدهاند. فیاض نیز بر این مطلب اذعان دارد.(فیاض، 1389الف: 325)
نکته قابل ذکر دیگر آنکه، بر حسب دیدگاه انتقالی این مکتب، چنانچه پیام مطابق آنچه که فرستنده طراحی کرده است نزد گیرنده رمزگشایی شود دارای تاثیر مطلوب مد نظر فرستنده خواهد بود. به همین جهت، عمده دیدگاههایی که تاثیرات ارتباطات را مد نظر قرار میدهند از این مکتب تغذیه میکنند. ابراهیم فیاض در توضیح این نکته مینویسد: «در مکتب فرایندی، بحث اثرگذاری بر مخاطب در قالبی بزرگتر، یعنی در مهندسی اجتماعی است. مهندسی اجتماعی یعنی اینکه چگونه میتوان ذهن و رفتار یا احساس مخاطب را به دلخواه فرستنده تغییر داد. به همین دلیل بر نفس پیام تکیه شد و واحد تحلیل فقط پیام بود و اگر به معانی نیز پرداخته میشد، فقط در قالب پیام بود.»(فیاض، 1389الف: 335)
این دیدگاه که مخاطب را تسلیم محض پیامهای فرستنده تعریف میکند به شدت بر مطالعات ارتباطی اولیه علم ارتباطات تاثیر گذاشته بود. نگاه تکبعدی به مخاطب و پیام موجب آن شد که حتی دیدگاههایی نظیر نظریه تزریقی در مقطع جنگ جهانی دوم و استفاده هیتلر از رادیو به عنوان ابزاری تبلیغی به اوج خود برسد. دیدگاهی که بعدها آرام آرام تعدیل و به اندازه وزن خود مورد اهمیت قرار گرفت. این مکتب، محتوا و اثرات پیامها را مهم میدانست و قرار گرفتن مخاطبان در معرض رسانهها را همچون جمعهای ساده گزینش مجزای افراد در نظر میگرفت. دنیس مککوییل، محقق و نظریهپرداز مشهور ارتباطات در کتاب مشهور خود مخاطبشناسی به این مسأله اعتراف میکند.(مککوییل، 1387: 131)
با این حال باید افزود که با گذشت زمان آرام آرام این نوع نگاه به ارتباطات انسانی از مناظر گوناگونی مورد نقد قرار گرفت. نخست آنکه این مکتب، رویکردی مکانیکی به انسان و زندگی انسانی دارد. محیط اجتماعی انسانی آنگونه که نظریهپردازان این مکتب تصور میکنند، مکانیکی و انتقالی نیست. همانگونه که فرهنگی معتقد است بسیاری از روابط زندگی انسانها نه برای انتقال مفهوم و اطلاعات بلکه برای ایجاد شرایط مناسبتر زیستن است.(فرهنگی، 1389: 41) همه ما در ارتباطات روزمره خود همواره جملات و عباراتی را بر زبان میآوریم که مکتب انتقال در توجیه آنها ناتوان است. خوش و بش کردن، سلام و احوالپرسی با سوالهایی از قبیل «حال شما چطوره؟! خانواده خوبن؟!»، پوشیدن پیراهنهای مشکی در ایام عزاداری با آنکه همه میدانند در چنین ایامی عزادار هستیم و رفتارهایی نظیر آن جملگی از رفتارهایی هستند که مردم در در رفتارهای روزمره خود مدام از آنها استفاده میکنند. واضح است که وقتی فردی در احوالپرسیهای روزمره از شما جویای احوال پدر یا مادرتان است به دنبال آن نیست که اطلاعات دقیقی از وضعیت پزشکی والدین شما کسب کند یا وقتی جماعت عظیمی از مردم در ماه محرم پیراهنهای سیاه میپوشند واقعا در پی آن نستند که اعلام کنند عزادار هستند چرا که جملگی میدانیم در این ایام شیعیان عزادار هستند. شرکت در مهمانیها، عروسیها و عزاداریها و نظایر آن نیز از دیگر مظاهر ارتباطی هستند که انسانها از طریق آن میکوشند با دیگران پیوند بیشتری پیدا کرده و پیوندهای فردی و اجتماعی خویش را تقویت کنند. این قبیل رفتارهای روزمره که در دایره ارتباطات بین فردی و نظایر آن قرار دارند از جمله رفتارهای اجتماعی هستند که در دایره تحلیل مکتب انتقال هضم نمیشوند. به همین دلیل و در پاسخ به تحلیل این رفتارها و در تکمیل خلا مهم مکتب انتقال، آرام آرام مطالعات ارتباطی به تغییر دیدگاه و رویکرد خود پرداختند. از سوی دیگر قوت گرفتن برخی پژوهشهای مبتنی بر مخاطب که مخاطبان لزوما پیام را آنگونه که مطلوب نظر فرستنده است رمزگشایی نمیکنند، موجب بروز ترکهایی بر مبانی این مکتب شد. در هر صورت نگاه انتقالی به ارتباطات نگاهی سطحی و سادهانگارانه بود و در حال حاضر نیز پژوهشهای ارتباطی در حال ترک این دیدگاه هستند که ارتباطات و رسانهها صرفا ابزارهای انتقال و انتشار اطلاعات هستند.(هوور و لاندبای، 1385 به نقل از رولاند، 1983)
2-6-2 ارتباطات به مثابه تولید و تبادل معنا
همانگونه که در بخش قبل عنوان شد، بروز تشکیکاتی در خصوص تفاوت رمزگشایی مخاطب از پیام و تفاوت آن با رمزگذاری فرستنده، مکتب انتقال را با انتقادات جدی مواجه ساخت. در مقدمه ورود به این بحث باید عنوان داشت درک، نقش مهمی در هر نوع ارتباط دارد. معنی درک آن است که افراد مختلف میتوانند نسبت به پیام مشابه، به گونههای متفاوتی واکنش نشان دهند. در حقیقت نظام ذهنی که مخاطبان بر مبنای آن پیام را رمزگشایی میکنند، یکسان نیست، پس فرایند رمزگشایی آنها نیز یکسان نخواهد بود و این بیان بدان معناست که مخاطبان مختلف با درجه بالایی از احتمال ممکن است از یک پیام رمزگشاییهای متفاوتی داشته باشند. پس ممکن است به هیچ وجه معنای مورد نظر فرستنده در ذهن مخاطب خلق نشود. مخاطب آنگونه که مکتب انتقال تصور میکند، لزوما محتوای فرستنده را در ذهن خود خلق نمیکند بلکه مبتنی بر نظام خاص ذهنی خود معنای مطابق با آن را از پیام رمزگشایی خواهد کرد. هیچ ارتباطگری نمیتواند فرض را بر این بگذارد که پیامی که برای همه گیرندگان معنی مورد نظر را خواهد داشت یا حتی برای گیرندگان معنی مشابهی خواهد داشت.
سروین و تانکارد در کتاب ارزشمند خود، نظریههای ارتباطات با بیان این مطلب با بیانی حاکی از نومیدی مینویسند: «شاید ارتباط جمعی تنها اصابت یک پیکان به یک هدف(فلش) نیست، چنانکه بعضی الگوها مطرح میکنند. پیام ممکن است به گیرنده برسد(به هدف اصابت کند)، اما به خاطر اینکه در معرض تفسیر مخاطب است، به مقصود خود منتهی نشود.»(سورین و تانکارد، 1384: 93) این امر حتی در نظامهای ارتباط جمعی نیز در درجه بالای اهمیت قرار دارد. جنسن با اشاره ضمنی این مکتب تاکید دارد که معنای اقتباس شده از محتوای رسانهها تا حد زیادی به تصورات، تجارب و مکان اجتماعی یکایک مخاطبان بستگی دارد.(جنسن، 1991 به نقل از مککوییل، 1387) جیمز لال نیز در کتاب «رسانهها، ارتباطات و فرهنگ» در توضیح این مطلب که متنهای ارتباطاتی حاوی معانی یکسانی نیستند، مینویسد: دشوار بتوان چیزی یافت که تن به برداشتها و کاربردهای گوناگون ندهد. نمادها میتواند برای افراد ناهمگون، معناهای ناهمگون و حتی برای یک فرد معناهای غیریکسان داشته باشد. بنابراین جنبههای گوناگون متن نیز میتواند به همان سان، برای یک فرد یا افراد ناهمانند معناهای گوناگون داشته باشند. معناسازی کنشی پویا و دگرگون شونده و بازنماییهای نمادین، چند معنایی است.(لال، 1379)
پارادایم دریافت دربردارنده توعی انتقال از رویکرد انتقالی به رویکرد نشانهشناختی نسبت به پیامهاست. در این برداشت، پیام دیگر به منزله بسته یا توپی که فرستنده برای دریافتکننده پرتاب میکند، تلقی نمیشود. این اندیشه که پیام از سوی تولیدکننده برنامه، «رمزگذاری» و سپس از سوی دریافتکنندگان «رمزگشایی» و معنادار میشود مستلزم این است که پیامهای ارسالی و پیامهای دریافتی لزوما یکسان نیستند و مخاطبان مختلف ممکن است یک برنامه را به شیوههای متفاوتی رمزگشایی کنند. چگونگی قرائت متنها و نشانههای ارتباطاتی توسط مخاطب از اصول محوری این مکتب است.
همانگونه که عنوان شد، مخاطب بر حسب نظام ذهنی خود اقدام به رمزگشایی از پیام میکند. نظام ذهنی مخاطب خود به شدت متاثر از فرهنگ و خردهفرهنگهایی است که فرد درون آن زندگی میکند. پس این مکتب ارتباطات تنگاتنگی با فرهنگ اجتماعی مخاطبان دارد. در این فرایندهای پویاست که پیامهای ارتباطی، تعبیر، تفسیر و معناگذاری و رمزگشایی میشوند. به تعبیر بشیریه(1379) فرهنگ مردم آمیزه تناقضآمیزی از علایق و ارزشهای فرهنگی متعارض و همواره در حال نوسان است. پس، فراوردههای فرهنگی و رسانهای در مرحله مصرف،استفاده و یا مطالعه به شیوههای پیشبینی نشده و پیشبینی ناپذیر، گزینش، حذف، تعبیر و بازسازی میشوند.(بشیریه، 1379) مهدیزاده(1384) نیز معتقد است ارتباطگر، پیام را بر اساس اهداف ایدئولوژیک و منافع خود رمزگذاری میکند؛ ولی دریافتکننده که در فرایند ارتباط، نقش رمزگشا را را بازی میکند، اجباری در پذیرش پیام دریافت شده ندارد . در واقع در برابر معانی ایدئولوژیک پیام، مقاومت و آن را در چارچوب دیدگاه و تجربیات خود تحلیل و ارزیابی میکند.(مهدیزاده، 1384)
فیسک در توضیح اصول موضوعه این مکتب مینویسد: «این مکتب دلبسته آن است که چگونه پیامها با متنها در کنش متقابل با مردم قرار میگیرد تا معنا تولید کند؛ یعنی به نقش متنها در فرهنگ ما وابسته است. این مکتب اصطلاحاتی چون دلالت را به کار میگیرد و سوء تفاهمات را لزوما شواهد شکست ارتباط نمیداند؛ شاید شکست ناشی از تمایزات فرهنگی فرستنده و گیرنده باشد.»(فیسک، 1386: 11) جملات فیسک حاوی یک نکته مهم است. سوءتفاهمات در ارتباط آنگونه که مکتب انتقال ادعا میکرد، نشانه شکست در ارتباط نیست. شاید بتوان عنوان داشت در این مکتب چیزی به نام شکست در ارتباطات وجود ندارد. آنچه که مکتب انتقال آن را شکست در ارتباط تعریف و امتیازی منفی برای فرایند ارتباط تلقی میکند، در این مکتب تنها نشانه تفاوت قرائت مخاطب نسبت به صاحب پیام است. براساس مکتب دریافت، پیامهای رسانههای جمعی همیشه باز هستند؛ بدین معنی که میتوانند معانی مختلفی داشته باشند. لذا این دریافتکنندگان پیام هستند که با توجه به متن پیام و زمینههای فرهنگی خویش دست به تعبیر و تفسیر پیام میزنند.
مکتب تبادل معنا به دنبال کشف قواعد هنجاری و باید و نبایدهایی که انسانها باید مبتنی بر آن رفتار و ارتباط برقرار کنند نیست بلکه همانگونه که لیتل جان ابراز میدارد در پی آشکار کردن شیوههایی است که مردم تجربیات خود را به طور واقع از نشانههای ارتباطی درک میکنند.(لیتلجان، 1384: 54) پس بر مبنای این مکتب، برای فهم نظام ارتباطاتی یک جامعه شناخت متن فرهنگی آن جامعه ضرورت دارد. پیام در این مکتب متشکل از نشانههایی است که برای افراد جامعه انسانی معنا دارد. پیام از نشانههایی تشکیل شده است که در تعامل با گیرنده تولید معنا میکند. پس مناسبترین شیوه برای شناخت متن فرهنگی و پیامهای جاری در آن همانگون که فیاض نیز اظهار میکند، علم نشانهشناسی است.(فیاض، 1389الف)
نکته دیگر آنکه فرستنده در این مکتب به عنوان فرستنده پیام اهمیت کمتری دارد. در مکتب مبادله معنا، بحث بر سر مبادله معناست و نه مبادله پیام و در جهان معنا، انسان آزادی خلق معنا دارد. به همین دلیل، اصالت نه با منبع پیام بلکه با فهم و درک مخاطب است. پس مخاطب و نظام ذهنی او و متن فرهنگی او موضوعیت مییابد. خواندن، فرایند کشف معانی است و زمانی رخ میدهد که خواننده با متن تعامل و گفتگو کند و این گفتگو تابع تجربه فرهنگی خواننده است تا خواننده بتواند با نشانهها و نمادهایی ارتباط برقرار کند که متن را تشکیل میدهند. تصورات روانشناختی و عوامل فرهنگی از جمله عوامل موثر در دریافت و تفسیر پیام از جانب گیرنده محسوب میشوند.(سورین و تانکارد، 1384: 96-94)
2-6-3 ارتباطات به مثابه آیین
عموما وقتی مردم از یکدیگر میپرسند: «امروز حالت چطوره؟!» توقع شنیدن چیزی را دارند مانند: «خوبم؛ تو چطوری؟!» پاسخهایی تفصیلی، مشخص، آگاهیبخش و صادقانه معمولا مطلوب نیست چرا که اطلاعات، هدف محاوره نیست. همانگونه که عنوان شد هدف بسیاری از این دست ارتباطات انسانی، انتقال اطلاعات نیست. این دست ارتباطات انسانی جزئیات ابلهانه جهالتآمیز نیست. اینها آیینهای حیاتی اجتماعیاند که روابط را مشخص و مستحکم میکنند و تا حدودی آن را میسازند. همان طور که وقتی یک زوج میخواهند آماده شوند تا بروند سر کار، راجع به اینکه وقتی دور از هم هستند چه خواهند کرد، چه وقتی بازخواهند گشت و پس از آن چه خواهند کرد، سخن میگویند. اغلب دقیقا عبارت «خداحافظ عزیزم، روز خوبی داشته باشی، ساعت 5:30 میبینمت» هر روز تکرار میشوند. این صور ساده خوشامدگویی و وداع همانگونه که رودنبولر عنوان میکند، مثالهایی از ارتباطات آیینی هستند که عنصری از نظم اجتماعی(روابط) را در درون خود دارند.(رودنبولر، 1387: 198-196) آیینهای اجتماعی آن دسته از مناسک فردی و اجتماعی هستند که افراد انسانی در بسیاری اوقات این نقشها و مناسک را بدون هیچگونه قصدی مبنی بر انتقال اطلاعات اجرا میکنند. سلام و احوالپرسیهای روزمره نمونه مشخصی از آیینهای اجتماعی هستند. این مناسک پیش از آنکه در دیدگاهی انتقالی یا معنایی هضم شوند، در دیدگاه آیینی قابل توجیه هستند. انسان به عنوان موجودی پویا و اجتماعی نیاز به همگرایی و استحکام پیوند خود با دیگر افراد جامعه دارد. از همین رو پدیدهای مانند سلام و احوالپرسی را میتوان نمود خارجی فرایندی دانست که حاکی از پیوند بین افراد جامعه انسانی دارد. این بیان ناظر به یکی از مهمترین ویژگیهای آیین است: پاسداری از نظم اجتماعی جامعه. آیین، نظم اجتماعی نیست بلکه بازنمود نظمهای پنهان اجتماعی و فرهنگی است که در نگاه اول پنهان هستند. در حقیقت، ارتباطات آیینی جامعه بازنمایی نمادین نظمهای اجتماعی جامعه است و پیش از آنکه به تبادل اطلاعات به مفهوم انتقالی آن توجه داشته باشد به حفظ نظم اجتماعی جامعه توجه میکند.
آیینها، از مناسک عادی ارتباطات روزمره نظیر سلام و احوالپرسیها گرفته تا مناسک دینی و اجتماعی چونان نقشهای یک سناریو هستند که انسانها به طور اختیاری آنها را انجام میدهند و بدین وسیله هویت فردی و اجتماعی خود را به گروه و جامعه بزرگتری گره میزنند. البته نقل چنین توصیفات و تعاریفی از آیین و ارتباطات آیینی به معنای ناآگاهانه بودن آن نیست. یکی از ویژگیهای مهم آیین، اختیاری بودن و نسبتا آگاهانه بودن آن است. رودنبولر در این زمینه مینویسد: «همواره در آیین رگهای از آگاهی و در پی آن داوطلب بودن وجود دارد. مردم به طور آگاهانه در آیینهای مربوط به رخدادهای ویژه شرکت میکنند به طوری که اجراکننده آیین یا شاهد آن هستند و معمولا میدانند که برگزاری آیین چیزی نیست که طبیعتا یا به طور جسمانی ضروری باشد بلکه فضیلتی انسانی قلمداد میشود.»(رودنبولر، 1387: 42)
مطالعات آیینی ارتباطات از جریانهای علمی متأخری است که بدنبال بررسی ارتباط در بستر مفهومی و نظری متمایز از رویکردهای پیشین دانش ارتباطات است. در نظرگاه جدید تمرکز بر وجوه آیینی ارتباطات انسانی اعم از میان فردی، بین گروهی و رسانه‌ای توضیح داده می‌شود که نه تنها «جنبه‌های ارتباطی آیین‌ها» می‌تواند به بخشی از موضوعات مطالعات ارتباطی تبدیل شود بلکه دامنه بررسی را حتی می‌توان تا «جنبه‌های آیینی خود ارتباط» نیز توسعه داد. در این میان نوآوری اصلی نیز نه در توجه به جنبه‌های «ارتباطی آیینی» بلکه تمرکز بر ابعاد «آیینی ارتباط» است. اتفاق نظری که در شرایط جدید افتاد قرار گرفتن مفهوم «ارتباط» ذیل استعاره آیین است، گویا وسعت مفهومی «آیین» آنقدر گسترده شده است که حتی مرزهای مفهومی ارتباط را در می‌نوردد و آن را در بر می‌گیرد. البته این نکته نیز قابل ذکر است که این نگاه ریشه در نگاه فرهنگی به ارتباطات دارد.
مطالعات ارتباطی تا پیش از تحولات جدید عمدتاً مبتنی بر همنشینی ارتباط با «استعاره انتقال» پی گرفته می‌شد و «ارتباط» در معنای انتقالی آن که مبتنی بر جابجایی پیام از طرف فرستنده به گیرنده و بالعکس است مادر و مبدأ اصلی «ارتباط‌شناسی» بود. با عنایت به سابقه مذکور آنچه در چارچوب رویکرد آیینی رخ داد، ارائه و تبیین مبدا مفهومی دیگری برای «ارتباط‌شناسی» است. رویکرد جدید براین ادعا مبتنی است که ارتباط بیش از اینکه ابعاد انتقالی داشته باشد واجد ابعاد آیینی است. در این شرایط، ارتباط نه به گسترش پیامها بعد مکانی، بلکه به حفظ جامعه در بُعد زمان معطوف است؛ نه عمل ابلاغ اطلاعات بلکه بازنمود باورهای مشترک است. اگر الگوی اولیه ارتباط با دیدگاه انتقالی، گسترش پیامها در واحد جغرافیایی به منظور مهار کردن است، در «الگوی جدید» ارتباط به تعبیر جیمز کری، نوعی مراسم و مناسک است که انسان ها را با رفاقت و اشتراک گردهم می‌‌آورد و این همان حراست نظم اجتماعی است.(کری، 1376) در این دیدگاه، ارتباطات ساز و کاری برای اطلاعرسانی نبوده بلکه نمادی از اعتقادات مشترک است. اگر الگوی غالب در ارتباطات به عنوان ساز و کاری برای انتقال اطلاعات، همانا انتقال پیام در بعد جغرافیایی به منظور اعمال کنترل مردم است، در دیدگاه آیینی نسبت به ارتباطات این الگو نوعی مراسم مقدس برای نزدیکتر کردن افراد با تکیه بر نقاط مشترک به حساب میآید. پس از منظر این مکتب، نمود اصلی و عالی ارتباطات تنها انتقال دادهها نیست بلکه هدف آن ساخت و حراست از یک دنیای فرهنگی معنادار و منظم است که قادر به کنترل و مهار فعالیتهای بشریت باشد.(بشیر، 1388: 259) در حقیقت ارتباطات از نگاه این مکتب بازنمای تمام عیاری از فرهنگ جامعه است.
علاوه بر مسائل فوق، گیدنز قرابت و همسازی با ارتباطات دینی را از دیگر مزیتهای اصلی ارتباطات آینی برمیشمارد(گیدنز به نقل از میر عابدینی، 1388: 28) و البته این امر چندان نیز دور از واقعیت نیست. مناسک دینی از جمله اصلیترین و قویترین آیینهای انسانی محسوب میشوند. اصلیترین زمینه‌های شکل‌گیری آیین، رفتارهای مذهبی‌اند. البته نباید از نظر دور داشت که وسعت و گستره رفتار آیینی بسیار فراتر از این حوزه خاص است و بیشتر گروهها، فرهنگها و خردهفرهنگهای اجتماعی به نوع و شکلی اعمال آیینی دارند.
آیین وسیلهای برای مشارکت فرد در امور بزرگتر، نظمهای وسیعتر و واقعیتهای بنیانیتر است. در بسترهای متفاوت، از دین گرفته تا ملیگرایی، از روابط اجتماعی گرفته تا الزامات سازمانی، آیینها ما را در ارتباط با آن آرمانها، ارزشها، حقایق، روایتها و معانیایی



قیمت: 10000 تومان

متن کامل در سایت homatez.com

NameEmailWebsite

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *