— (506)

فهرست مطالب
1- فصل اول: کلیات پژوهش1
1-1- مقدمه2
1-2- معرفی پژوهش 2
1-3- ضرورت انجام پژوهش5
1-4- هدفهای پژوهش6
1-5- پرسش اصلی پژوهش7
1-6- پرسشهای فرعی پژوهش7
1-7- تعریفهای مفهومی و عملیاتی8
1-7-1- اصطلاحنامه8
1-7-2- استاندارد انسی8
1-7-3-اصطلاح مرجح8
1-7-4- اصطلاح نامرجح9
1-7-5- اصطلاح اعم9
1-7-6- اصطلاح اخص9
1-7-7- اصطلاح راس9
1-7-8- اصطلاح وابسته9
1-7-9- یادداشت دامنه10
1-7-10- توضیحگر10
1-7-11- رابطه ترادف10
1-7-12- رابطه سلسلهمراتبی10
1-7-13- رابطه وابستگی10
1-7-14- نمایش روابط اصطلاحنامهای11
1-7-14-1- نمایش الفبایی11
1-7-14-2- نمایش سلسلهمراتبی11
1-7-14-3- نمایش گردان11
2- فصل دوم: پیشینه و مبانی نظری پژوهش12
2-1- مقدمه13
2-2- تعریف اصطلاحنامه13
2-3- تاریخچه15
2-4- اهمیت و ضرورت تدوین اصطلاحنامه17
2-5- اهداف اصطلاحنامه18
2-6- تفاوت اصطلاحنامه با سرعنوانهای موضوعی19
2-7- تفاوت اصطلاحنامه با واژهنامه20
2-8- تفاوت اصطلاحنامه با طرحهای ردهبندی21
2-9-روابط اصطلاحنامهای21
2-9-1- رابطه ترادف22
2-9-2-رابطه سلسلهمراتبی22
2-9-3-رابطه وابستگی23
2-10- انواع نمایش اصطلاحنامه23
2-10-1- نمایش الفبایی23
2-10-2- نمایش گردان24
2-10-3- نمایش دقیق اصطلاح25
2-10-4- نمایش سلسلهمراتبی25
2-10-4-1- نمایش سلسلهمراتبی چندسطحی25
2-10-4-2- ساختار درختی25
2-10-4-3- ساختار اصطلاح راس26
2-10-4-4- ساختار سلسلهمراتبی دوسویه26
2-10-4-5- نمایش مقولههای عام26
2-10-4-6- نمایش چهریزهای26
2-10-5- نمایش ترسیمی27
2-11- شیوههای تدوین27
2-11-1- رویکرد کمیتهای27
2-11-1-1- بالا به پایین27
2-11-1-2- پایین به بالا28
2-11-2- رویکرد تجربی28
2-11-2-1- روش قیاسی28
2-11-2-2- روش استقرایی28
2-11-3- رویکرد تلفیقی29
2-12- انواع اصطلاحنامه29
2-12-1- اصطلاحنامه خرد29
2-12-2- اصطلاحنامه کلان29
2-12-3- اصطلاحنامه نمایهسازی29
2-12-4- اصطلاحنامه کاوش30
2-12-5- اصطلاحنامه تکزبانه30
2-12-6- اصطلاحنامه چندزبانه30
2-12-7- اصطلاحنامه چاپی30
2-12-8- اصطلاحنامه الکترونیکی30
2-12-9- اصطلاحنامه تحت وب30
2-12-10- نرمافزار اصطلاحنامه31
2-13- استانداردهای تدوین اصطلاحنامه31
2-14- مشاوران اصطلاحنامه32
2-15- گردآوری اصطلاحات و مفاهیم33
2-16- مدیریت و روزآمدسازی اصطلاحنامه35
2-17- ارزیابی اصطلاحنامه37
2-17-1- ارزیابی ساختاری38
2-17- 2- ارزیابی موضوعی38
2-17- 3- ارزیابی الگویی38
2-17- 4- ارزیابی بازیابی39
2-17- 5- ارزیابی تطبیقی39
2-17-6- مدلسازی تطبیقی39
2-18- نرمافزار تدوین اصطلاحنامه40
2-19- چالشهای مطرح در حوزه اصطلاحنامهنگاری41
2-20- پیشینه پژوهش در خارج از کشور42
2-21- پیشینه پژوهش در داخل کشور48
2-22- استنتاج از مرور نوشتار58
3- فصل سوم: روش انجام پژوهش59
3-1- مقدمه60
3-2- نوع و روش پژوهش60
3-3- حوزه موضوعی اصطلاحنامه61
3-4- گردآوری و گزینش اصطلاحات62
3-5- استاندارد تدوین اصطلاحنامه62
3-6- نوع اصطلاحنامه63
3-7- شیوه تدوین اصطلاحنامه63
3-8- نمایش اصطلاحنامه63
3-9- قالب فیزیکی اصطلاحنامه64
3-10- ابزار انجام پژوهش64
3-11- دشواریها و محدودیتهای پژوهش64
4- فصل چهارم: اصطلاحنامه زبانشناسی66
4-1- مقدمه67
4-2- پیشدرآمدی بر اصطلاحنامه زبانشناسی67
4-3- نمایش الفبایی اصطلاحنامه72
4-4- نمایش سلسلهمراتبی اصطلاحنامه241
4-5- نمایش گردان اصطلاحنامه258
4-6- یافتههای پژوهش275
5- فصل پنجم: نتیجهگیری279
5-1- مقدمه280
5-2- مروری بر آثار پیشین280
5-3- یافتههای پژوهش284
5-4- پیشنهاداتی برای پژوهشهای بیشتر285
6- فهرست منابع287
7- واژهنامه فارسی به انگلیسی295
8- واژهنامه انگلیسی به فارسی298
9- چکیده انگلیسی301
1
2494280191135000کلیات پژوهش
فصل اول
1 – 1 –مقدمه
فصل حاضر به عنوان نخستین فصل این پژوهش به معرفی پژوهش، ضرورت، هدفها، پرسشهای اصلی و فرعی و تعریفهای عملیاتی آن میپردازد.
1-2- معرفی پژوهش
امروزه به علت افزایش چشمگیر حجم اطلاعات، پژوهشگران و دانشجویان هر رشته علمی به منظور تحقیق و پژوهش و دستیابی به آخرین یافتههای علمی، مجبور به استفاده از بازیابی خودکار اطلاعات یعنی رجوع به شبکه وب، فهرستهای رایانهای و برخط کتابخانهها و یا پایگاههای اطلاعرسانی هستند. مسلماً با گسترش روزافزون علم، وجود انبوه کتابها و مقالات، دیگر رجوع شخصی به کتابخانهها و بررسی و جستجوی دستی اطلاعات، نه امکانپذیر و نه مقرون به صرفه است چرا که این عمل بسیار وقتگیر است و علاوه بر این هزینه مادی زیادی را تحمیل میکند و حال آنکه هر پژوهشگر میتواند در منزل و یا محل کار خود و یا حداکثر با مراجعه به یک بانک اطلاعاتی و فقط با زدن چند کلید ساده از آخرین یافتهها، پژوهشها، کتابها و مقالات حوزه مورد نظر خود مطلع شود. اما ذکر این نکته ضروری است که این اطلاعات و دادهها به خودی خود در شبکه قرار نگرفته بلکه در پشت صحنه این کاوشهای چند دقیقهای و بازیابی چند ثانیهای اطلاعات، ساعتها کار مداوم و خسته کننده نیروی متخصص انسانی صورت گرفته است. مطمئناً تا متخصصان کتابداری و اطلاعرسانی و یا نمایهسازان به طبقهبندی و ردهبندی دقیق اطلاعات علمی نپردازند و آنها را وارد شبکهها و پایگاههای اطلاعرسانی خود نکنند، این بازیابی اطلاعات صورت نخواهد گرفت. علاوه بر این باید توجه داشت که منظور از ورود اطلاعات به بانکهای اطلاعاتی و پایگاهها، صرف قرار دادن آن مدرک در آن پایگاه نیست، بلکه قبل از آن باید مدرک مورد نظر بر اساس قوانین خاص ردهبندی، تعیین موضوع و تعیین ربط شده و سپس در پایگاه قرار گیرد تا به هنگام جستجو توسط کاربر امکان بازیابی آن وجود داشته باشد و دچار ریزش کاذب نشود. سؤالی که در اینجا مطرح میشود این است که این اطلاعات چگونه ردهبندی میشوند. در پاسخ باید گفت که نمایهسازان و متخصصان به هنگام دریافت کتاب، مقاله و پایاننامه بر اساس عنوان، فصلها و کلیدواژههای آن مدارک تصمیم میگیرند که با چه کلیدواژههایی آن مدرک را وارد پایگاه اطلاعرسانی کنند. مسلماً موتورهای کاوش فقط بر اساس آن کلیدواژهها، مدرک مورد نظر را بازیابی خواهند کرد. حال تصور کنید که مدرکی توسط کلیدواژههای مناسب ذخیره نشده باشد، در این صورت مدرک هنگام جستجو یا اصلاً بازیابی نخواهد شد و دچار ریزش کاذب میشود و یا در صورت بازیابی، ممکن است مطابق با نیاز کاربر نباشد (مدرک نامرتبط) و یا این ربط، بسیار اندک باشد. با اطمینان کامل میتوان گفت که همه کاربران در تمام دفعات جستجوی اطلاعات مورد نظر خود از طریق وب جهانگستر و یا پایگاههای اطلاع رسانی با چنین تجربهای روبرو شدهاند. قبل از پرداختن به راه حل، ذکر این نکته لازم است که بازیابی یافتههای علمی از دو بخش مجزا اما مرتبط یعنی ذخیره، و بازیابی اطلاعات، تشکیل میشود که ذخیره غالباً از دید کاربر پنهان است و مسئولیت دشوار و زمانبر ذخیره مدارک، رتبهبندی، طبقهبندی و تعیین میزان ربط آنها و ورود دقیق کلیدواژههای مناسب در پشت صحنه و توسط متخصصان اطلاعرسانی یعنی نمایهسازان صورت میگیرد و بخش دیگر همان جستجو و بازیابی اطلاعات است که مشهود بوده و کاربر در طی زمانی بسیار کوتاه با دادن چند کلیدواژه به آنها دست مییابد که البته در اغلب موارد باید مدارک مورد نظر را بررسی و از بین آنها مدارک مربوط را انتخاب کرده و مدارک نامربوط را حذف کند. اطلاعرسانان مدام در سعی و تلاشند که ذخیره اطلاعات به بهترین نحو و با بیشترین دقت صورت گیرد تا موفقیت بازیابی اطلاعات توسط کاربر افزایش یابد. ذخیره و بازیابی اطلاعات میتواند با دو زبان طبیعی و یا کنترل شده صورت گیرد. زبان کنترل شده در واقع همان شیوهای است که نمایهساز برای بهبود ذخیره و بازیابی اطلاعات به کار میگیرد (ایچسن، گلکریست و بادن، 1382، ص 11). یکی از انواع زبان کنترل شده اصطلاحنامه است. اصطلاحنامه یا گنجواژه، مجموعهای از واژهها است که میان آنها روابط ترادف، وابستگی و سلسلهمراتبی برقرار شده و توانایی آن را دارد که موضوع آن رشته را با همه جنبههای اصلی و فرعی وابسته به گونهای نظام یافته و به منظور ذخیره و بازیابی اطلاعات ارائه دهد. اصطلاحنامه مجموعه اصطلاحات استاندارد شده یک حوزه علمی است که نقشه معنایی آن حوزه را نشان میدهد. اصطلاحنامه بهینهترین شیوه برای نمایش حداکثر اطلاعات و مفاهیم یک رشته با حداقل حشو است و بهترین وسیله برای ذخیره و بازیابی اطلاعات تلقی میشود. ارزش اصطلاحنامه در فراهم آوردن مجموعهای غنی از اصطلاحات، مترادفها و اصطلاحات اعم به منظور افزایش احتمال بازیابی مدارک بیشتر (افزایش جامعیت) و اصطلاحات اخص ، به منظور کاهش مدارک بازیابی شده و افزایش ربط آنها (افزایش مانعیت) است (ایچسن، گلکریست و بادن، 1382، ص 10). مهمترین هدف از تدوین اصطلاحنامه ذخیره و بازیابی اطلاعات است چرا که حجم اطلاعات و پیشرفت علمی دیگر امکان بررسی و جستجوی دستی را باقی نگذاشته است لذا نمایهسازان با استفاده از اصطلاحنامه مدارک را با دقت و متخصصانه ذخیره میکنند تا کاربران بتوانند آنها را بازیابی کنند. اما متأسفانه علی رغم تمام پیشرفتهای صورت گرفته در این زمینه در کشور ما چندان به اهمیت اصطلاحنامهنویسی توجه نشده است و تنها سازمانهای معدودی هستند که به تهیه و تدوین اصطلاحنامه میپردازند. از عمدهترین آنها میتوان به پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ایران، سازمان اسناد و کتابخانه جمهوری اسلامی ایران در تهران و پژوهشگاه معارف اسلامی در قم اشاره کرد. علاوه بر این بیشتر کاوشها در ایران با زبان طبیعی و نه با زبان کنترل شده (استفاده از اصطلاحنامه در موتورهایکاوش) صورت میگیرد (گفتگوهای شخصی با رضایی، 1389). همه این عوامل یعنی نبود اصطلاحنامه در رشتههای علمی گوناگون و عدم به کارگیری آن در پایگاه اطلاعرسانی موجب شده که جستجوها با ریزش کاذب فراوان، عدم جامعیت و مانعیت لازم و افزایش زمان جستجو روبرو شود.
واضح است که عدم دسترسی پژوهشگران به پژوهشهای صورت گرفته، مقالات و کتابهای حوزه تخصصیشان، ضربه جبران ناپذیری به وضعیت پیشرفت علمی آن رشته خواهد زد. بنابراین تمام تلاشهای متخصصان اطلاعرسانی به بهبود وضعیت ذخیره و بازیابی اطلاعات معطوف شده است. این ضرورت در مورد تمام رشتههای علمی احساس میشود و واضح است زبانشناسی نیز از این قاعده مستثنی نیست. مسلماً اساتید، پژوهشگران و دانشجویان رشته زبانشناسی نیز مایلند که به مدارک علمی مورد نظرشان دسترسی دقیق و مطمئن داشته باشند و این امر محقق نمیشود مگر با بهبود وضعیت ذخیره و بازیابی مدارک این حوزه علمی و این خود مستلزم وجود یک اصطلاحنامه تخصصی زبانشناسی است. بنابراین با توجه به اهمیتی که تهیه و تدوین اصطلاحنامه فارسی زبانشناسی دارد، نگارنده تصمیم گرفت تا با توجه به ضرورت احساس شده در حوزه زبانشناسی، به تهیه و تدوین اصطلاحنامه فارسی زبانشناسی اقدام کند و در این پژوهش با گردآوری اصطلاحات زبانشناسی، تعیین میزان رواج و بسامد آنها در مدارک علمی موجود (واژهنامههای تخصصی، مقالات، کتابها و پایاننامههای دانشجویی)، اصطلاحات مرجح و نامرجح زبانشناسی، روابط سلسله مراتبی، ترادف و وابستگی بین آنها را به دست دهد و با یادداشتهای دامنه، اطلاعات لازم را در مورد اصطلاحات، نقاط قوت و ضعف آنها در اختیار نمایهسازان و دانشجویان قرار دهد. اگر چه اصطلاحنامهها به سمت تفکیک پیش میروند یعنی اصطلاحنامه نمایهسازی و اصطلاحنامه کاوش (ایچسن، گلکریست و بادن، 1382، ص 2)، اما در این پژوهش اصطلاحنامه به صورت سنتی تدوین میشود یعنی اصطلاحنامهای که هم در ذخیره و هم در بازیابی کاربرد داشته باشد چرا که به گفته حری (طاهری، 1386، ص 27) ذخیره و بازیابی دو روی یک سکه هستند و هدف از ذخیره اطلاعات بازیابی آن است. علاوه بر این اصطلاحنامهها به دو صورت تکزبانه و چند زبانه وجود دارند (ایچسن، گلکریست و بادن، 1382، ص 27) که در اینجا اصطلاحنامه تکزبانه فارسی مد نظر است.
1 – 3 – ضرورت انجام پژوهش
یکی از ضرورتهای تدوین اصطلاحنامه زبانشناسی فارسی ذخیره و بازیابی مدارک فارسی این حوزه علمی است. از ضرورتهای دیگری که در تدوین اصطلاحنامه احساس میشود دقت، روشنی و یکدستی مجموعه واژهها و اصطلاحات تخصصی رشته زبانشناسی است. همانطور که میدانیم مهمترین ابزار آموزش، گسترش، کاربرد و بومیسازی هر رشته علمی، ثبات و رواج اصطلاحات و واژههای تخصصی آن حوزه است اما در زبانشناسی از آنجا که بیشتر اصطلاحات، ترجمه اصطلاحات انگلیسی است، این یکدستی و روشنی به حد کافی وجود ندارد. معمولاً برای هر مفهوم زبانشناختی چندین اصطلاح فارسی وجود دارد در حالی که تمایل کلی علوم به سمت عدم وجود هممعنایی و همنامی در سطح واژههای علمی است و بدتر از همه اینکه در برخی موارد، هیچ اتفاق نظر و تفاهمی بین صاحبنظران و پژوهشگران این رشته وجود ندارد و سلیقهای عمل میشود. به جرأت میتوان ادعا کرد که همه ما در اغلب جلسات دفاع دانشجویان این رشته، شاهد آن هستیم که حداقل در مورد چرایی انتخاب یک یا دو معادل فارسی از سوی دانشجو، بحث صورت میگیرد و یا هنوز بسیاری از دانشجویان -اگر نگوییم صاحبنظران- در مورد بهکارگیری برخی از معادلها مردد هستند. اینچنین مسائلی ضرورت تهیه و تدوین اصطلاحنامه فارسی زبانشناسی و انجام این پژوهش را برجسته میکند.
1 – 4 – هدفهای پژوهش
مهمترین هدف تهیه و تدوین اصطلاحنامه زبانشناسی، بهبود ذخیره و بازیابی اطلاعات این حوزه است که این فرایند از دو بخش مهم نمایهسازی و کاوش تشکیل میشود. اصطلاحنامه زبانشناسی منبع دقیقی از اصطلاحات زبانشناسی، روابط معنایی ترادف (اصطلاحات مرجح و نامرجح)، رابطه سلسلهمراتبی (اصطلاحات اعم و اخص)، رابطه وابستگی و توضیحات ضروری نمایهسازی (توضیحگر و یادداشت دامنه) را در اختیار نمایهساز ناآشنا به علم زبانشناسی قرار میدهد و دقت وی را در نمایهسازی مدارک زبانشناسی به نحو چشمگیری افزایش میدهد. بدین ترتیب نمایهسازی از الگویی نظاممند پیروی خواهد کرد که به امکان و احتمال بازیابی مدارک مرتبطتر بیشتری منجر خواهد شد. از سوی دیگر پژوهشگر زبانشناس با در دست داشتن این اصطلاحنامه میداند که با چه امکاناتی میتواند به جستجوی خود نظم بخشیده و از طریق آن درصد موفقیت خود را در کاوش افزایش دهد. وی در صورت ناکامی در جستجو از طریق یک اصطلاح، امکانات موجود دیگر اصطلاحنامه را برای رسیدن به نتیجه مطلوب به خدمت خواهد گرفت. بنابراین در یک جمله میتوان گفت که عمدهترین هدف از تدوین اصطلاحنامه زبانشناسی بازیابی اطلاعات با جامعیت و مانعیت بیشتر و کاهش زمان جستجو است. از اهداف دیگر تدوین این اصطلاحنامه آن است که پژوهشگران بتوانند با مراجعه به آن، به مطلوبترین و رایجترین اصطلاح دست یابند و صاحبنظران نیز با مراجعه به آن، به ضعفها و کمبودهای اصطلاحگزینی این رشته پی برده و در صدد رفع آن برآیند. چرا که بیگمان یکی از اساسیترین ارکان پویایی و بومیسازی این رشته، گزینش و تثبیت اصطلاحات مناسب است.
اگر بخواهیم اهداف و ضرورتهای تدوین اصطلاحنامه زبانشناسی را فهرستوار ذکر کنیم، میتوانیم به موارد زیر اشاره کنیم:
بازیابی اطلاعات و مدارک فارسی زبانشناسی؛
تهیه طرحی از رشته زبانشناسی برای نمایش روابط منطقی میان مفاهیم و اصطلاحات آن؛
ارائه اصطلاحات استاندارد برای رشته زبانشناسی به منظور یکسانسازی مدخلهای نظام ذخیره و بازیابی اطلاعات این رشته؛
تهیه راهنما برای نمایهسازان و کاربران در انتخاب اصطلاح مناسب جستجو؛
ایجاد زبانی مشترک بین نمایهساز و کاربر فارسی زبان در رشته زبانشناسی؛
گسترش جستجوی مدارک فارسی زبانشناسی از طریق پیشنهاد اصطلاحات اعم؛
افزایش ربط مدارک بازیابی شده از طریق پیشنهاد اصطلاحات اخص؛
مبنا قرار دادن اصطلاحنامه فارسی زبانشناسی در اولویتبندی، برنامهریزی و مدیریت پژوهش این رشته؛
استفاده از اصطلاحنامه فارسی زبانشناسی در چکیدهنویسی و نمایهسازی خودکار و رایانهای مدارک فارسی این رشته؛
استفاده از اصطلاحنامه فارسی زبانشناسی در انتقال منابع اطلاعاتی سنتی گذشتههای دورتر که فقط به شکل چاپی موجود هستند به روی وب؛
افزایش سرعت جستجو.
1 – 5 – پرسش اصلی پژوهش
از آنجا که هدف از این پژوهش تهیه و تدوین اصطلاحنامه تخصصی زبانشناسی است، قرار است به این پرسش پاسخ داده شود که :
بین اصطلاحات زبانشناسی چه نوع روابط اصطلاحنامهای وجود دارد؟
در راستای پاسخ به این پرسش به گردآوری اصطلاحات مرجح و نامرجح زبانشناسی، تعیین روابط سلسله مراتبی، ترادف و وابستگی مفاهیم این رشته و همچنین به تهیه یادداشتهای دامنه (اطلاعات ضروری هر اصطلاح) اقدام شده است تا راهنمایی برای نمایهسازان در امر ذخیرهسازی و برای کاربران در امر بازیابی مدارک و اسناد این رشته علمی باشد.
1 – 6 – پرسشهای فرعی پژوهش
اگر چه هدف از انجام این پژوهش دستیافتن به روابط معنایی موجود میان مفاهیم زبانشناسی و تهیه ابزاری برای ارتقاء کیفیت ذخیره و بازیابی اطلاعات حوزه زبانشناسی است اما با انجام آن میتوان به پرسشهای فرعی زیر نیز پاسخ داد:
اصطلاحات فارسی زبانشناسی تا چه حد از یکدستی و روشنی لازم و ضروری هر رشته علمی برخوردار است؟
میزان همنامی و هممعنایی در اصطلاحات و واژههای فارسی زبانشناسی تا چه حد است؟ آیا تعیین اصطلاحات مرجح و نامرجح میتواند به رفع این نقیصه –در صورت وجود- منجر شود؟
آیا اصطلاحات زبانشناسی به یکسانسازی توسط صاحبنظران و خبرگان این رشته نیاز دارد؟
پس از اتمام پژوهش میتوان به پاسخ پرسشهای فوق دست یافت. اما پرسشهای دیگری نیز وجود دارد که پاسخ آنها در پژوهشهای آتی و صرفاً پس از بهکارگیری اصطلاحنامه در پایگاههای اطلاعرسانی روشن میشود:
بهکارگیری اصطلاحنامه زبانشناسی در پایگاههای اطلاعرسانی تا چه حد به افزایش درصد موفقیت بازیابی منجر میشود؟
بهکارگیری اصطلاحنامه زبانشناسی تا چه حد به کاهش ریزش کاذب مدارک علمی این رشته منجر میشود؟
بهکارگیری اصطلاحنامه زبانشناسی تا چه حد به کاهش زمان جستجو منجر میشود؟
بهکارگیری اصطلاحنامه زبانشناسی تا چه حد به افزایش جامعیت و مانعیت مدارک مرتبط منجر میشود؟
1 – 7 – تعریفهای مفهومی و عملیاتی
1 – 7 – 1 – اصطلاحنامه:
اصطلاحنامه (تزاروس یا گنجواژه) مجموعه اصطلاحات یک رشته علمی است که میان آنها روابط معنایی ترادف، وابستگی و سلسله مراتبی برقرار شده و توانایی آن را دارد که موضوع آن رشته را با همه جنبههای اصلی و فرعی و وابسته به گونهای نظامیافته و به منظور ذخیره و بازیابی اطلاعات و مقاصد جنبی معرفی کند.
1 – 7 – 2 – استاندارد انسی:
استاندارد انسی مجموعهای از قواعد و دستورالعملهای سازمان ملی استاندارد آمریکا برای تدوین واژههای کنترل شده و اصطلاحنامهها است که دارای چهار ویرایش مختلف است که جدیدترین آن ویرایش 2005 است.
1 – 7 – 3 – اصطلاح مرجح:
اصطلاح رایج در یک حوزه علمی که نسبت به مترادفها و شبهمترادفها از بسامد بیشتری برخوردار بوده و برای نشان دادن مفهوم در نمایهسازی گزینش شده است. لازم به ذکر است که از این اصطلاح در منابع مختلف فارسی با واژههای گزیده و توصیفگر نیز یاد شده است که در این پایان نامه فقط از اصطلاح مرجح استفاده میشود. اصطلاح مرجح اصطلاحی است که برای نمایهسازی بهکار میرود (براتون، 2006، ص 17) و با علامت اختصاری بج (بکار برید بجای) اصطلاحات نامرجح آن به نمایش گذاشته میشود.
1 – 7 – 4 – اصطلاح نامرجح:
اصطلاحی علمی، که از لحاظ ارجحیت در اولویت نبوده و در جایگاه و یا رده بعد از اصطلاح مرجح قرار میگیرد و به عنوان مترادف و جایگزین اصطلاح مرجح بهکار میرود. در اصطلاحنامه، اصطلاح نامرجح کاربر را به اصطلاح مرجح ارجاع میدهد. برای اصطلاح نامرجح از معادلهای ناگزیده، ناتوصیفگر و حتی مدخل نیز استفاده شده است که در اینجا صرفاً از اصطلاح نامرجح استفاده میشود. برخلاف واژهنامهها که تمام اصطلاحات آنها، مدخل هستند در اصطلاحنامه، اصطلاح مدخل فقط به اصطلاحی گفته میشود که به توصیفگر ارجاع میدهد (انسی، 2005، 5) و از علامت اختصاری بک (بکار برید) برای ارجاع از اصطلاح نامرجح به اصطلاح مرجح استفاده میشود.
1 – 7 – 5 – اصطلاح اعم:
اصطلاح اعم اصطلاحی است که از اصطلاح مرجح کلیتر بوده و در رابطه سلسله مراتبی قبل از اصطلاح مرجح قرار گرفته و آن را تحت پوشش موضوعی خود قرار میدهد. استفاده از این اصطلاح در جستجوی اطلاعات جامعیت بازیابی را افزایش میدهد. در اصطلاحنامه اصطلاح اعم را با علامت اختصاری اع نشان میدهند.
1 – 7 – 6 – اصطلاح اخص:
اصطلاح اخص اصطلاحی است که از اصطلاح مرجح فروتر بوده و در رابطه سلسله مراتبی بعد از آن قرار میگیرد. اصطلاح اخص تحت پوشش موضوعی اصطلاح مرجح قرار دارد و کاوش از طریق آن به بهبود مانعیت منجر میشود. این اصطلاح با علامت اختصاری اخ نشان داده میشود.
1 – 7 – 7 – اصطلاح رأس
اصطلاح رأس، اعمترین اصطلاح ممکن در سلسله مراتب واژههای کنترل شده است (انسی، 2005، ص 9) و بیشتر در اصطلاحنامههای چند رشتهای بهکار می رود و حوزه موضوعی اصطلاح مرجح را تعیین کرده و نشان می دهد که این اصطلاح در چه حوزهای قرار دارد و به چه معناست. در برخی از اصطلاحنامهها مانند یونسکو از MT (Micro Term) به جای TT استفاده می شود (براتون، 2005، ص 118). در اصطلاحنامههای فارسی اصطلاح رأس را غالبا با علامت اختصاری ار نشان میدهند.
1 – 7 – 8 – اصطلاح وابسته
اصطلاح وابسته یا مرتبط اصطلاحی است که با اصطلاح مرجح در ارتباط بوده و در عین حال نه اخص و نه اعم است (همان، ص 117). اصطلاح وابسته با علامت اختصاری او نشان داده میشود.
1 – 7 – 9 – یادداشت دامنه:
یادداشت دامنه توضیحاتی است که برای نشان دادن محدودیت اعمال شده بر معنای اصطلاح مرجح، نشان دادن طیف موضوعهای تحت پوشش، دستورالعمل برای نمایهسازان در خصوص نحوه بهکارگیری اصطلاحات نمایهسازی، ذکر مثال در صورت لزوم و تاریخچه اصطلاحات بهکار میرود (همان، 2006، ص 55). از علامت اختصاری ید برای نمایش یادداشت دامنه استفاده میشود.
1 – 7 – 10 – توضیحگر:
توضیحگر عبارتی وصفی است که به منظور ابهامزدایی از حوزه کاربردی اصطلاح مرجح، مخصوصاً همنامها و همنویسهها به کار میرود و در مقابل اصطلاح مرجح درون پرانتز قرار داده میشود (انسی، 2005، ص 43-57). در نظام ذخیره و یا بازیابی اطلاعات وجود همنامها و همنویسهها سبب پراکندگی موضوعهای همانند و اجتماع موضوعهای بیربط میشود و در نتیجه کارآیی نظام را به طور قابل توجهی کاهش میدهد. استفاده از توضیحگر این مساله را حل مینماید (همان، ص 77؛ حریری، 1361، ص 2).
1 – 7 – 11 – رابطه ترادف:
رابطه موجود بین اصطلاح مرجح و اصطلاح نامرجح رابطه ترادف نام دارد. این رابطه بین هممعناها و شبههممعناها برقرار است که در فارسی از معادلهای همارزی، تعادلی، برابری و هممعنایی نیز برای بیان آن استفاده شده است. اما در اینجا برای حفظ یکدستی صرفاً از اصطلاح ترادف استفاده خواهد شد.
1 – 7 – 12 – رابطه سلسله مراتبی:
این رابطه سطوح حاکمیت و تابعیت را نشان داده و در مکانیابی مفاهیم اعم و اخص بهکار میرود و عاملی مهم در بهبودی جامعیت و مانعیت بازیابی اطلاعات است. در برخی از منابع رابطه سلسله مراتبی را رابطه ردهای نیز نامیدهاند.
1 – 7 – 13 – رابطه وابستگی:
رابطه وابستگی رابطهای مفهومی است که نه سلسلهمراتبی و نه هممعنایی است. این رابطه بین اصطلاحاتی برقرار است که به لحاظ ذهنی با یکدیگر پیوند داشته و حضور یکی آن دیگری را نیز تداعی میکند. هدف از تعیین این رابطه، دستیابی به مدارکی است که احیاناً از طریق روابط ترادف و سلسله مراتبی بازیابی نمیشوند و در عین حال به یکدیگر مرتبط هستند (انسی، 2005، ص 43-57). برای بیان این مفهوم از معادلهای فارسی دیگری نیز استفاده شده است مانند رابطه همایندی و رابطه مرتبط که در این پایاننامه از اصطلاح وابستگی استفاده خواهد شد.
1 – 7 – 14 – نمایش روابط اصطلاحنامهای:
اصطلاحات و روابط معنایی و مفهومی آنها را میتوان به شیوههای گوناگونی در یک اصطلاحنامه به نمایش گذاشت. شیوههای عمده نمایش اصطلاحنامهای سه شیوه الفبایی، سلسله مراتبی و گردان هستند.
1 – 7 – 14 – 1 – نمایش الفبایی:
در این نوع نمایش کلیه اصطلاحات نمایهای چه مرجح و چه نامرجح به ترتیب حروف الفبا ارائه میشوند و اصطلاحات نامرجح به معادل مرجح خود ارجاع میدهند. اطلاعاتی که همراه اصطلاح مرجح ذکر میشوند یادداشت دامنه، توضیحگر، اصطلاح اعم، اصطلاح اخص، اصطلاح وابسته و در صورت لزوم اصطلاح رأس را تشکیل میدهد (آوستین و دیل، 1365، ص 61؛ ایچسن، گلکریست و بادن، 1382، ص 166-169؛ انسی، 2005، ص 64).
1 – 7 – 14 – 2 – نمایش سلسله مراتبی:
در نمایش سلسله مراتبی همه سطوح اصطلاحات اعم و اخص یک اصطلاح، بلافاصله قابل رؤیت هستند. این شیوه نمایش به دو صورت سلسله مراتب چند سطحی و ساختار درختی ارائه میشود (آوستین و دیل، 1365، ص 65؛ ایچسن، گلکریست و بادن، 1382، ص 169-173؛ انسی، 2005، ص 69).
1 – 7 – 14 – 3 – نمایش گردان:
در این نوع نمایش، هر اصطلاح مرکب چندین بار و به تعداد اجزای واژگانیاش به ترتیب حروف الفبا مرتب میشود.
2
2326005247840500پیشینه و مبانی نظری پژوهش
فصل دوم
2 – 1 – مقدمه
هدف این فصل آشنایی با مباحث نظری و پیشینهی موجود در حوزهی پژوهش حاضر، در سطح بینالمللی و ملی است. از این رو مطالبی دربارهی تعریف اصطلاحنامه، تاریخچه، اهمیت و ضرورت تدوین اصطلاحنامه، اهداف اصطلاحنامه، تفاوت اصطلاحنامه با سرعنوانهای موضوعی و واژهنامه و طرحهای ردهبندی، روابط اصطلاحنامهای، انواع نمایشهای اصطلاحنامه، شیوههای تدوین اصطلاحنامه، انواع اصطلاحنامه، استانداردهای تدوین اصطلاحنامه، مدیریت اصطلاحنامه شامل مشاور اصطلاحنامه، گردآوری اصطلاحات و مفاهیم اصطلاحنامه، روزآمدسازی و ارزیابی اصطلاحنامه، نرمافزارهای تدوین اصطلاحنامه، چالشهای مطرح در حوزه اصطلاحنامهنگاری و سپس پیشینهی پژوهشی مرتبط با موضوع تحقیق ارائه میشود.
2 – 2 – تعریف اصطلاحنامه
اصطلاحنامه، تزاروس یا گنجواژه معادل فارسی واژه لاتین thesaurus به معنای مخزن و گنجینه است که ریشه اصلی آن یونانی است و در حال حاضر این اصطلاح به معنای مخزنی غنی از واژهها است. اصطلاحنامه از زمان آغاز تدوین اصطلاحنامهها بر اساس نوع کارکرد و هدف از تدوین آن، تعاریف مختلفی داشته است که در ذیل به مهمترین آنها اشاره میشود:
بر اساس دستورالعمل نظام جهانی اطلاعات علمی (یونی سیست) اصطلاحنامه، واژگان پویا و کنترل شدهای است برای مهارکردن واژهها و برگرداندن زبان طبیعی مدارک به زبان مشترک بین نمایهساز و کاربر. اصطلاحات اصطلاحنامه از لحاظ معنایی با یکدیگر مرتبط بوده و تصویری از یک حوزه خاص از دانش بشری را ترسیم میکند (یونسکو، 1973، ص 6).
برطبق تعریف استاندارد ملی آمریکا، اصطلاحنامه واژگان کنترل شدهای است که بر طبق الگویی مشخص سازماندهی شده تا بتواند روابط بین اصطلاحات را به روشنی به وسیله نمایشگرهای رابطه استاندارد شده به نمایش گذارد (انسی، 2005، ص 9).
بر طبق استاندارد بینالمللی ایزو 2788،اصطلاحنامه مجموعهای از واژههای کنترل شده زبان نمایهای است و به گونهای نظام یافته است که روابط از پیش تعیین شده بین مفاهیم (مانند اعم و اخص) را نشان میدهد (ایچسن و دکسترکلارک، 2004، ص6).
اصطلاحنامه نوعی طبقهشناسی است که نه تنها روابط سلسله مراتبی بلکه روابط وابستگی اصطلاحات، ارجاعات از اصطلاح نامرجح و یادداشتهای لازم هر اصطلاح را به نمایش میگذارد (هدن، 2008، ص 50).
اصطلاحنامه ابزار شناخته شده و تثبیت شده بازیابی اطلاعات است که از طریق زبان کنترل شده به نمایه سازی و بازیابی جهت میدهد. اصطلاحنامه ابزاری برای مدیریت دانش و تبادل اطلاعات است که از آن میتوان در محیطهای رایانهای برای طبقهبندی خودکار اسناد، نمایهسازی خودکار و گسترش جستجو استفاده کرد (نیلسن، 2004، ص 58).
اصطلاحنامه مانند نقشه یک راه و علائم رانندگی برای عبور از مسیرهای مختلف آن راه است. اصطلاحنامه زبان بازیابی اطلاعات است که نظامی از مفاهیم را به نمایش میگذارد و در جستجو و بازیابی، شبکه مفهومی یک حوزه خاص را برمیانگیزد (میلر، 1997، ص 458).
اصطلاحنامه یکی از دهها شیوه نمایش ارتباط واژگانی است. اصطلاحات اصطلاحنامه گرههایی هستند که روابط اصطلاحنامهای خطهای اتصال نمودار نقشه معنایی آنهاست. جهت خطهای اتصال اطلاعات اصطلاحنامه را نگهداری کرده و به نمایش میگذارد (هلندا و دیگران، 2004، ص530).
اصطلاحنامه برای مفاهیم و اصطلاحات یک حوزه، ساختاری را به دست میدهد که براساس آن میتوان به مفاهیم مرتبط دست یافت (لوسی، 2007، ص 958).
اصطلاحنامه فهرستی از اصطلاحات معناشناختی مرتبط است که محتوای مدارک را با هدف بهبود ردهبندی مدارک و بازیابی محتوا به نمایش میگذارد (بیتن کورت و دیگران، 2007، ص 655).
اصطلاحنامه یکی از سه نوع ابزار طراحی شده برای کنترل واژگان نظامهای ذخیره و بازیابی اطلاعات است. دو ابزار دیگر سرعنوانهای موضوعی و طرح ردهبندی است. اصطلاحنامه یک مجموعه گردآوری شده از اصطلاحات منتخب با روابط مناسب بین اصطلاحی است که به منظور افزایش حداکثری انسجام در توصیف مفاهیم و برای اهداف نمایهسازی و جستجو بهکار میرود (کیم، 1973، ص 148-149).
اصطلاحنامه ابزاری برای برخورد با مسائل تطبیق مفاهیم در نمایهسازی و جستجو است و ابزاری ضروری برای نمایهسازی یعنی بررسی فکری مدارک و تعیین و نامگذاری هماهنگ مفاهیم تحت پوشش آنها به شمار میرود و با برقراری رابطه و اتصال بین مفاهیم و تشکیل یک شبکه معنایی به شکل مناسبی حوزه موضوعی مورد نظر را به تصویر میکشد (پولیت، 1380، ص 52-66). اصطلاحنامه بر خلاف دیگر ابزارهای طبقهبندی اصطلاحات معمولاً تخصصی و محدود به یک حوزه خاص است و به ندرت اصطلاحنامه عمومی یافت میشود (براتون، 2006، ص 40-41).
2 – 3 – تاریخچه
واژه تزاروس (اصطلاحنامه) طبق فرهنگ مختصر آکسفورد،اولین بار در سال 1736 به معنای مخزن دانش (مانند فرهنگ، دائرهالمعارف و … ) وارد زبان انگلیسی شد. مشهورترین و اولین اصطلاحنامه در سال 1852، با عنوان “اصطلاحنامه لغات و عبارات انگلیسی” توسط پیتر مارک روژه تدوین شد. این اصطلاحنامه نه بر اساس ترتیب حروف الفبا بلکه بر اساس مفاهیم واژگانی مرتب شده بود (ایچسن و دکسترکلارک، 2004، ص6). هدف از تدوین اصطلاحنامه کمک به افرادی بود که قصد یافتن اصطلاحاتی دقیق برای بیان اندیشههای خود داشتند (امیرحسینی، 1386، ص 14). اما صد سال بعد یعنی در سال 1957 بود که این واژه برای اولین بار توسط پیتر لون در بازیابی اطلاعات به کار رفت. وی تحت تأثیر اصطلاحنامه روژه تصمیم گرفت که از روابط مفهومی به منظور دستهبندی لغات استفاده کند. البته اکثر متخصصان اصطلاحنامهنویسی اصطلاحنامه روژه را بیشتر یک طرح ردهبندی میدانند چرا که این اصطلاحنامه به شیوهای نظاممند مفاهیم مشابه را در کنار هم و به ترتیب حروف الفبا گردآوری کرده است (براتون، 2006، ص 4).
اولین اصطلاحنامهای که واقعاً به منظور بازیابی اصطلاحات بهکار رفت اصطلاحنامه شورای مشترک مهندسی (EJC) بود که توسط مرکز اطلاعرسانی مهندسی دوپونت در سال 1959 تدوین شد. اما اولین اصطلاحنامهای که بیشترین ویژگیهای یک اصطلاحنامه استاندارد امروزی را داشت اصطلاحنامه اصطلاحات مهندسی و علمی (TEST) است که در سال 1960 تدوین شد. این اصطلاحنامه روابط ترادف، وابستگی و سلسلهمراتبی را نشان میدهد. این اصطلاحنامه نقش بسزایی در تدوین دستورالعملها و راهنماهای تدوین و توسعه اصطلاحنامه داشت (ایچسن و دکسترکلارک، 2004، ص 7-10). برای مثال یونسکو درسال 1970 به انتشار راهنمای تدوین و توسعه اصطلاحنامه تکزبانه اقدام کرد (رهادوست، 1377، ص 3). از اصطلاحنامه ASTIA که توسط سازمان اطلاعات فنی نیروهای مسلح آمریکا در سال 1961 تدوین شد میتوان به عنوان اصطلاحنامه دیگری به معنای امروزی آن نام برد. در همان سال مؤسسه آمریکایی مهندسان شیمی، اصطلاحنامه مهندسی شیمی را منتشر کردند که بازتاب مستقیم اثر دوپونت بود. در سالهای 1965-1967 وزارت دفاع ایالات متحده برای پروژهای موسوم به LEX اصطلاحنامهای به نام “اصطلاحات مهندسی و علمی” منتشر کرد. راهنماییها و دستورالعملهای ارائه شده در این اصطلاحنامه بعدها خطمشی و الگوی تدوین اصطلاحنامه برای بسیاری از سازمانها شد.
نخستین ویرایش راهنمای تدوین اصطلاحنامه تکزبانه یونسکو در سال 1970 منتشر شد که بازتابی از تجارب به دست آمده از تدوین اصطلاحنامههای پیشین بود (خسروی، 1374، ص چهار-پنج). از اصطلاحنامه کلان ژان ویت میتوان به عنوان اصطلاحنامهای اشاره کرد که در سال 1972 منتشر شد و علاوه بر ارائه نمایش الفبایی به ارائه نمایش سلسلهمراتبی نیز پرداخته بود (ایچسن و دکسترکلارک، 2004، ص 10). در سال 1974 سازمان استاندارد ملی آمریکا به تهیه راهنمای تدوین اصطلاحنامه انسی/نیسو اقدام کرد. این ویرایش بیشتر بر اساس استانداردهای شورای مشترک مهندسین و شورای اطلاعات علمی و فنی شورای فدرال علوم و فناوری و یونسکو تدوین شد. در دهههای 70 و 80، راهنماها و استانداردهای بینالمللی مختلفی توسط یونسکو به منظور تدوین اصطلاحنامههای تکزبانه و چند زبانه تدوین شد. البته ذکر این نکته لازم است که اصطلاحنامهها تحت تأثیر نظام ابداعی رانگاناتان با تحولاتی روبرو شدند و چهریزهها نقش عمدهای را در تدوین اصطلاحنامهها ایفا نمودند. شیوه ابداعی رانگاناتان، مقولههای عمده را بر اساس اعمال، اشیاء، عامل، زمان و مکان طبقهبندی میکرد. این ایده در اواخر دهه 40 به بریتانیا رسید و علاقمندان این تکنیک از نظام تحلیل چهریزهای برای طبقهبندی کتابخانه شرکت الکترونیکی انگلیس استفاده کردند و بالاخره بعدها در سال 1969 اصطلاحنامهای به این شیوه تدوین شد که آن را تزاروفاست (اصطلاحنامه چهریزهای) خواندند (ایچسن و دکسترکلارک، 2004، ص 11).
یونسکو همچنین در سال 1976، راهنمایی برای تدوین اصطلاحنامههای چند زبانه تهیه و منتشر کرد و در سال 1979 ویرایش دوم آن را نیز منتشر ساخت که این اثر در تدوین استانداردهای سازمان بینالمللی استاندارد، تأثیر به سزایی داشت. در سال 1979 استانداردهای بریتانیایی تهیه اصطلاحنامه منتشر شد که بیش از هر چیز تحت تأثیر استانداردهای سازمان بینالمللی استاندارد بود. ویرایش دوم راهنمای تهیه و تدوین اصطلاحنامههای تکزبانه علمی و فنی یونسکو که در سال 1981 منتشر شد نشاندهنده تأثیر استانداردهای آمریکایی و نیز تجارب و دستاوردهای استانداردهای بریتانیایی است (خسروی، 1374، ص پنج). در اواخر دهه 70 استاندارد انسی توسط مدلین هندرسون تجدید نظر شد و ویرایش جدید در سال 1980 منتشر شد. در 1988 این اثر تحت نظارت بلا هاس واینبرگ تجدید نظر شد و با اعمال تغییرات عمده در سال 1993 به ویرایش سوم رسید. این سازمان در سال 1999 کارگاهی ملی در مورد اصطلاحنامههای الکترونیک و ضرورتهای تغییر در دستورالعملهای تدوین اصطلاحنامه تشکیل داد. دستاوردهای این کارگاه به صورت تغییراتی در ویرایش چهارم در سال 2005 منتشر شد (انسی، 2005، ص viii).
با گذشت بیش از نیم قرن از تهیه و تدوین اولین اصطلاحنامه استاندارد، هماکنون، استانداردها و راهنماهای مختلفی برای تعیین اصطلاحنامههای تکزبانه و چند زبانه وجود دارد و سازمانهای مربوطه به تهیه و تدوین اصطلاحنامههای مختلف در سطح ملی و بین المللی مشغولند. البته با پیشرفت فناوری، ظهور وب جهان گستر، افزایش موتورهای جستجو و تحولات چشمگیر در حوزه پایگاههای اطلاعرسانی، نقش و کارکرد اصطلاحنامه تغییرات عمدهای یافته است. اصطلاحنامهها در جهت هماهنگسازی با پیشرفت فناوری، در انواع مختلفی از قبیل اصطلاحنامههای نمایهسازی و بازیابی در دو شکل چاپی و الکترونیکی و حتی قابل پیمایش تهیه و تدوین میشوند. از آنجا که کاربران غالباً با اصطلاحنامه آشنایی نداشته و مفاهیم و علائم اختصاری اصطلاحنامهای نیز برای آنها نامأنوس است، اصطلاحنامهنویسان برای تهیه اصطلاحنامه بازیابی اطلاعات، تمایل دارند که سیستم را طوری طراحی کنند که اصطلاحنامه مخفی باشد و به طور خودکار از طریق جستجوی کاربر فعال شود. کتابخانههای دیجیتال معمولاً از این شیوه برای ساماندهی اطلاعات استفاده میکنند (گرین برگ، ، ص 117-118).
2 – 4 – اهمیت و ضرورت تدوین اصطلاحنامه
میتوان ادعا نمود که اهمیت و ضروت اصطلاحنامه بیشتر در حوزه نظامهای اطلاعرسانی است. اصطلاحنامه با ارائه مفاهیم، روابط معنایی بین مفاهیم و یادداشتهای دامنه موجب یکدستی اطلاعات در زمینههای موضوعی مختلف میشود و در نتیجه بهکارگیری آن در نظامهای ردهبندی و نمایهسازی به برقراری تعامل و تفاهم بین کاربر و اطلاعرسان منجر شده و در نتیجه بازیابی اطلاعات تا حد ممکن بهبود مییابد. در واقع اصطلاحنامه با ارائه یک مدل ذهنی و یک نقشه معنایی نیازهای اطلاعاتی نمایه ساز را در ساماندهی به انبوهی از مدارک و نیازهای کاربر را در جستجوی موفقتر مرتفع میسازد. اصطلاحنامه به عنوان واسط و زبان میانجی در بازیابی اطلاعات بهکار میرود که بین نمایهساز و کاربر تفاهم ایجاد میکند (محمدی و علیدوستی، 1386، ص 22-28).
2 – 5 – اهداف اصطلاحنامه
اهداف اصطلاحنامه را از دو منظر کاربرد و ساختار، میتوان به دو هدف عمده ذخیره و بازیابی اطلاعات و سازماندهی دانش یا همان ترسیم نقشه معنایی یک حوزه علمی تقسیم کرد که برای هر کدام از آنها میتوان اهداف فرعیتری ذکر نمود.
ذخیره و بازیابی اطلاعات
انطباق واژههای نمایهساز با زبان کاربر به منظور بهبود کیفیت بازیابی اطلاعات (ایچسن و دکسترکلارک، 2004، ص6)؛
مدیریت و کنترل ویژگی فازی بودن زبان و جلوگیری از ریزش کاذب مدارک (نیلسن، 2004، ص 74)؛
ساماندهی به مدارک چاپی پیشین؛
تبدیل زبان متفاوت نویسندگان مباحث یکسان به زبان مشترک و قابل بازیابی برای کاربر
حفظ یکپارچگی و انسجام مطالب چاپی و برخط با استفاده از یادداشتها و ارجاعات مناسب (بلمرز، 2006، 115-121)؛
افزایش سرعت جستجو و صرفهجویی در زمان بازیابی مدارک؛
کاهش چشمگیر تفاوتهای مفهومی نمایهساز و کاربر از یک اصطلاح موضوعی (میلر، 1997، ص 488-490)؛
افزایش جامعیت با بهکارگیری اصطلاحات اعم (چشمه سهرابی، 1379، ص 59)؛
افزایش مانعیت با بهکاربردن اصطلاحات اخص؛
افزایش میزان ربط در بازیابی مدارک؛
تسهیل تحلیل مفهومی و ترجمه در نمایهسازی؛
برقراری امکان جستجوی چندزبانه مطلوبتر (نوروزی چاکلی، 1383، ص 135-136)؛
رتبهبندی نتایج حاصل از جستجو (فیدل؛ 1991؛ به نقل از بهمنآبادی، 1379، ص 80)؛
استفاده از اصطلاحنامه در چکیدهنویسی و نمایهسازی (براتون، 2006، ص 6)؛
. استفاده از اصطلاحنامه در تهیه سرعنوانهای موضوعی (همان، ص 26)؛
ترسیم نقشه معنایی دانش
نمایش روابط ترادف، وابستگی و سلسلهمراتبی اصطلاحات حوزهای از دانش (ایچسن و دکسترکلارک، 2004، ص 105-119)؛
ارائه اصطلاحات استاندارد در حوزهای مشخص از دانش (نشاط و امیرحسینی، 1381، ص 214)؛
تحلیل و مفهومسازی نیاز اطلاعاتی (سورگل، 1998 ؛ به نقل از بهمنآبادی، 1379، ص 80)؛
یاری رساندن به پژوهشگر برای انتخاب موضوع پژوهش؛
ارائه گزینههای جایگزین در هنگام جستجو با استفاده از اصطلاحات مشابه؛
ارائه تصویری کلی از یک حوزه دانش به نمایهساز غیرمتخصص و کاهش خطاپذیری وی در امر نمایهسازی؛
افزایش اصطلاحات و مفاهیم جدید به نقشه معنایی دانش؛
حذف واژهها و مفاهیم مطرود از نقشه معنایی؛
اعمال تغییرات و اصلاحات صورت گرفته در واژهها و مفاهیم واژگانی.
2 – 6 – تفاوت اصطلاحنامه با سرعنوانهای موضوعی
سرعنوان موضوعی فهرستی از اصطلاحات ساده یا مرکب است که کتابداران و فهرستنویسان از آنها برای معرفی موضوع کتابها استفاده میکنند (زهادی، 1385،ص 1406 ذیل سرعنوان موضوعی). لازم به ذکر است که تا قبل از ظهور اصطلاحنامهها از سرعنوانهای موضوعی در نمایهسازی استفاده میشد اما تغییر بنیادین در نظامهای ذخیره و بازیابی اطلاعات و همچنین افزایش حجم مدارک، ضرورت استفاده از ابزار دقیقتری برای نمایهسازی و جستجو را ایجاب کرد. در واقع میتوان گفت که اصطلاحنامه صورت پیچیده و تکامل یافتهتری از سرعنوانهای موضوعی است (مهراد و فلاحتی فومنی، 1384، ص 110؛ لانکاستر، 1379، ص 47). اما علیرغم همپوشانی بین این دو ابزار تفاوتهای عمدهای بین آنها وجود دارد که در ذیل به آنها فهرستوار اشاره میشود:
اصطلاحنامه ابزار مهم نمایه سازی و سرعنوان موضوعی ابزار مهم فهرستنویسی است؛
سرعنوان موضوعی فقط به ترتیب الفبایی مرتب میشود در حالی که اصطلاحنامه به شکل سلسله مراتبی نیز تنظیم میشود؛
در اصطلاحنامه ارجاعهای اعم، اخص و وابسته کاملاً تفکیک شدهاند در حالی که در سرعنوان موضوعی چنین تمایزی مورد توجه نیست؛
در اصطلاحنامه از اصطلاح خاص به اصطلاح عام ارجاع وجود دارد در حالیکه در سرعنوان موضوعی چنین ارجاعی وجود ندارد؛
اصطلاحنامه بر خلاف سرعنوان موضوعی به کاربرد اخص اصطلاحات توجه بیشتری دارد؛
در اصطلاحنامه از به کاربردن اصطلاح مقلوب اجتناب میشود در حالیکه در سرعنوان موضوعی به استفاده از عبارت مقلوب گرایش وجود دارد؛
اصطلاحنامه یک نظام پسهمارا و سرعنوان موضوعی یک نظام پیشهمارا است؛
اصطلاحنامه بر خلاف سرعنوان موضوعی به روابط معنایی و مفهومی اصطلاحات توجه ویژهای دارد؛
ارجاعهای موجود در اصطلاحنامه در نمایه ظاهر نمیشود اما ارجاعهای موجود در سرعنوان موضوعی به طور گزیده در فهرست الفبایی ذکر میشود (خسروی، 1374، ص نوزده- بیست؛ مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی، 1382، ص 15؛ بابایی، 1384، ص 38)؛
از سرعنوان موضوعی برای تحلیل و بازیابی اکثر مدارک کتابخانهای و از اصطلاحنامه، برای ذخیره و بازیابی برخی مدارک کتابخانهای مانند مقالات مجلهها و برخی از ادواریها استفاده میشود (رهادوست، 1377، ص پنج).
2 – 7 – تفاوت اصطلاحنامه با واژهنامه
منظور از واژهنامه، سیاهه و صورتی الفبایی از واژههای یک زبان است که اطلاعات لازم مانند تلفظ، ریشه، معنا، هممعنایی و … از واژه مورد نظر را بهدست میدهد (مرادی، 1382، ص 125). اگر چه بسیاری از افراد و حتی متخصصان فرهنگنگاری، اصطلاحنامه را همان واژهنامه میپندارند اما باید اذعان داشت که بین آنها تفاوتهایی اساسی وجود دارد که در ذیل به آن اشاره میشود:
در اصطلاحنامه رایجترین اصطلاح، به عنوان اصطلاح مرجح، مشخص شده و رابطه معنایی آن با سایر اصطلاحات و غالبا با نظم الفبایی، سلسلهمراتبی و گردان به تصویر کشیده میشود اما در واژهنامه واژهها بدون رعایت ارجحیت و تنها با شیوه الفبایی ارائه میشوند؛
در واژهنامه تعاریف و معنای واژهها حائز اهمیت است در حالی که در اصطلاحنامه فقط روابط معنایی نشان داده میشود و تنها در صورت لزوم، به معنای واژه در ذیل یادداشت دامنه اشاره میشود؛
اصطلاحنامه با داشتن یادداشت دامنه، روابط اعم، اخص و وابسته، ارجاعات وتدابیر دیگر، کاربرد هر اصطلاح را به دقت تعیین میکند در حالیکه در واژهنامه راهنمای کاربرد مورد به مورد واژهها وجود ندارد (مرکز مطالعات و تحقیقات اسلامی، 1382، ص 16؛ بابایی، 1384، ص 38)؛
هدف از تهیه واژهنامه اطلاعیابی درباره واژهها و هدف از تهیه اصطلاحنامه افزایش حداکثر جامعیت و مانعیت در بازیابی اطلاعات است (رهادوست، 1377، ص چهار)؛
اصطلاحنامه به زبان کنترل شده و مقید و واژهنامه به زبان طبیعی و غیرمقید نگارش میشود.
2 – 8 – تفاوت اصطلاحنامه با طرحهای ردهبندی
“ردهبندی به طور عام به عمل سازماندهی علوم با شیوهای نظاممنداطلاق میشود”(چان،1379، ص 269) و طرح ردهبندی، واژگان یک زبان مصنوعی و کنترل شده است که برای اهداف ویژهای، مخصوصاً برای پردازش و بازیابی اطلاعات، سازماندهی شده است (میلر، 1997، ص 488). همان طور که از تعریف طرح ردهبندی مشخص است بین طرح ردهبندی و اصطلاحنامه شباهتهایی وجود دارد اما موارد زیر تمایز این دو را مشخص میسازد:
اصطلاحنامه اساساً زبانشناختی است در حالیکه طرح ردهبندی مقولههای مفهومی را تشکیل میدهد؛
هدف از اصطلاحنامه یافتن واژههای مناسب و فشرده برای توصیف مدارک است در حالی که تأکید طرح ردهبندی بر روی داشتن مقولههای مفهومی کاملاً متمایز و جامع، به منظور ردهبندی و تنظیم انواع مدارک کتابخانهای است؛
شیوه تحلیل اصطلاحنامه، شیوه مقولهای و شیوه تحلیل ردهبندی، شیوه خوشهای است؛
اصطلاحنامه یک نظام پسهمارا و طرح ردهبندی یک نظام پیشهمارا است؛
تغییر مداوم اصطلاحنامه که ناشی از انعطافپذیری آن است مشکلی برای نظام نمایهسازی ایجاد نمیکند در حالی که تغییر سریع نشانههای ردهبندی مشکلات عملی بسیاری برای کتابخانهها بوجود میآورد؛
زبان طرح ردهبندی، زبان نشانهها و کدهای ردهبندی است مانند ردهبندی کنگره و دیویی، در حالی که زبان اصطلاحنامه یک زبان طبیعی مقید و کنترل شده است؛
نظم عمده طرح ردهبندی، نظم سلسلهمراتبی است و نظم الفبایی نسبت به آن فرعیتر است در حالی که در اصطلاحنامه نظم عمده، نظم الفبایی است و نظم سلسله مراتبی نسبت به آن فرعیتر است؛
اصطلاحنامه ابزار نمایهسازی اطلاعات برخی از انواع مدارک (عمدتاً مقالات مجلهها است) ولی طرح ردهبندی عمدتاً به منظور ردهبندی و تنظیم انواع مواد کتابخانهای بخصوص کتاب به کار میرود (میلر، 1997، ص 486-488؛ رهادوست، 1377، ص هفت-هشت)؛
اصطلاحنامه واژه-بنیاد و الفبایی است در حالی که طرح ردهبندی نظاممند و ردهای است (براتون، 2006، ص 5-6).
2 – 9 – روابط اصطلاحنامهای
همانگونه که در تعریف اصطلاحنامه ذکر شد اصطلاحنامه مجموعهای از واژگان کنترل شده است که روابط مفهومی بین اصطلاحات را به نمایش میگذارد. در این بخش به معرفی این روابط خواهیم پرداخت.
ویژگی قابل توجه روابط در واژگان کنترل شده این است که این روابط دو سویه هستند یعنی در ازای هر رابطهای که بین اصطلاح الف و ب وجود دارد باید رابطه متقابلی از اصطلاح ب به الف نیز وجود داشته باشد. این قانون در مورد همه روابط مفهومی لازم است.
سه نوع رابطه اصطلاحنامهای را میتوان در تمام اصطلاحنامهها مشاهده کرد:
2 – 9 – 1 – رابطه ترادف
رابطه ترادف زمانی برقرار است که یک مفهوم یکسان به وسیله دو یا چند اصطلاح بیان شود. همیشه یکی از این اصطلاحات نقش اصطلاح مرجح و اصطلاحات دیگر نقش اصطلاحات نامرجح را ایفا میکنند. این رابطه میتواند به دلایل مختلفی بین دو اصطلاح برقرار شده باشد که در ذیل به برخی از مهمترین آنها اشاره میشود.
اصطلاح مرجح و نامرجح میتوانند از دو ریشه زبانی متفاوت باشند مانند: حریق و آتش سوزی؛ و یا نامهای رایج و علمی یک مفهوم باشند مانند: نمک و کلرید سدیم؛ و یا اصطلاح رایج و منسوخ یک مفهوم باشند مانند: هواپیما و طیاره. این اصطلاحات میتوانند سرنام و نام کامل یک مفهوم باشند مانند: هما و هواپیمای ملی ایران. از آنجا که اصطلاحنامه باید از لحاظ واژگانی غنی بوده و تمام احتمالات ممکن را در مورد نقاط دسترسی کاربر در نظر داشته باشد و کاربر ممکن است با هر اصطلاحی به جستجو بپردازد، اصطلاحنامهنویس تا حد ممکن تمام معادلها را با به کارگیری بج نشان میدهد.
لازم به ذکر است که در اصطلاحنامه هیچ نوع رابطه اصطلاحنامهای بین واژههای نامرجح برقرار نمیشود و صرفاً برای ارجاع بهکار میروند (براتون، 2006، ص 119).
2 – 9 – 2 – رابطه سلسله مراتبی
رابطه سلسله مراتبی یکی از ویژگیهای مهم اصطلاحنامه است که اصطلاحنامه را از سیاهه لغات متمایز میسازد و بر اساس رابطه حاکمیت و تابعیت شکل میگیرد. اصطلاح حاکم نشانگر یک رده یا کل است و اصطلاح تابع بخش یا عضوی از آن رده یا کل. رابطه سلسله مراتبی میتواند از رابطه جنس و نوع باشد مانند: رابطه فلز و آهن؛ میتواند رابطه کل و جز باشد مانند: رابطه گوش و گوش خارجی؛ و بالاخره میتواند رابطه موردی باشد مانند: رابطه دریا و دریای خزر. اصطلاح اعم کاربر را به اصطلاح بالای سلسله مراتب و اصطلاح اخص کاربر را به اصطلاح پایین سلسله مراتب هدایت میکند (همان، ص 129).
2 – 9 – 3 – رابطه وابستگی
رابطه وابستگی رابطهای است که میان دو اصطلاح غیرمعادل و غیرسلسله مراتبی برقرار میشود. این رابطه، رابطهای است که به علت نزدیکی و قرابت مفهومی بین دو اصطلاح وجود دارد. رابطه وابستگی، یک رابطه دوسویه است. بنابراین رابطه وابستگی، رابطه بین دو اصطلاحی است که حضور یکی آن دیگری را نیز تداعی میکند. این رابطه میتواند به شکلهای مختلفی بین دو اصطلاح برقرار باشد که به برخی از آنها در اینجا اشاره میشود، مثلاًً عمل و محصول مانند: نساجی و پارچه؛ عمل و مفعول مانند: تدریس و درس؛ عمل و ابزار مانند: کنترل دما و ترموستات؛ و یا علت و معلول مانند: مرگ و سوگواری (آوستین و دیل، 1365، ص 38-58؛ ایچسن، گلکریست و بادن، 1382، ص 86-116؛ انسی ،2005، ص 43-57؛ براتون، 2006، ص 54).
2 – 10 – انواع نمایش اصطلاحنامه
در آثار مربوط به تدوین اصطلاحنامه نمایشهای مختلفی را برای اصطلاحنامه معرفی کردهاند که این تقسیمبندیها با یکدیگر همپوشانی زیادی دارد. اما صرف نظر از انواع و تعداد نمایشها، اکثر آثار سه نوع نمایش عمده اصطلاحنامه را نمایش الفبایی، سلسله مراتبی و گردان میدانند که هر کدام از آنها به نوبه خود تقسیماتی را در بر میگیرد. استاندارد انسی تنها استانداردی است که نمایشهای مختلف اصطلاحنامه را با دقت و جزئیات بیشتری بیان کرده است. لذا در زیر تقسیم بندی انسی ارائه میشود و هر جا که لازم باشد به اختلاف آنها با استانداردهای دیگر اشاره میشود.
2 – 10 – 1 – نمایش الفبایی
این نوع نمایش خود به دو نوع نمایش فهرست الفبایی و نمایش مسطح تقسیم میشود. فهرست الفبایی اساسیترین نوع نمایش واژگانی است که اصطلاحات مرجح و نامرجح را با ارجاعات لازم و استفاده از بک (به کار برید) و بج (به جای) به نمایش میگذارد. در اصطلاحنامههای ماشینخوان اشکال مختلف املایی و املاهای غلط مصطلح نیز به منظور بهبود بازیابی با ارجاع بک ذخیره میشوند، البته نمایش این بخش برای کاربر ضروری نیست. نمایش الفبایی بیشتر مناسب صورت چاپی اصطلاحنامه است (براتون، 2006، ص 51).
فلکه بک میدان
میدان بج فلکه
(میدان اصطلاح مرجح و فلکه اصطلاح نامرجح است)
نمایش الفبایی مسطح رایجترین نوع نمایش اصطلاحنامه است. این نوع نمایش همه اصطلاحات را به ترتیب الفبایی با جزئیات و یک سطح از رابطه سلسله مراتبی اعم و اخص ارائه میدهد.
2 – 10 – 2 – نمایش گردان/چرخشی یا جایگشتی
این نوع نمایش در استاندارد انسی به عنوان یک نوع نمایش مجزا در نظر گرفته میشود در حالی که در ایزو 2788 تحت نمایش الفبایی گنجانده شده است (ایچسن، گیلکرست و بادن، 1382، ص 164). در این نوع نمایش، هر اصطلاح مرکب چندین بار و به تعداد اجزای واژگانیاش به ترتیب حروف الفبا مرتب میشود. این نوع نمایش به دو گونه نمایه درونبافتی (کلیدواژه در بافت) و نمایه برونبافتی (کلیدواژه بیرون از بافت) تقسیم میشود.
KWIC
–iation
very high frequency –iation
–iation therapy
KWOC
–iation
–iation therapy
very high frequency –iation
2 – 10 – 3 – نمایش دقیق اصطلاح
در نمایش دقیق اصطلاحجزئیات کامل هر اصطلاح، به نمایش گذاشته میشود. در قالبهای چاپی معمولاً این جزئیات در نمایش سلسله مراتبی ارائه میشود. در اشکال الکترونیکی، کاربران میتوانند اصطلاحی را از هر نوع نمایش انتخاب کرده و جزئیات کامل آن اصطلاح را ببینند.
2 – 10 – 4 – نمایش سلسله مراتبی
نمایش سلسله مراتبی یکی از نمایشهای حائز اهمیت است که روابط اصطلاحنامهای را به یکی از صورتهای زیر نشان میدهد.
2 – 10 – 4 – 1 – نمایش سلسله مراتبی چند سطحی
در نمایش سلسله مراتبی چند سطحی همه سطوح اصطلاحات اعم و اخص مربوط به یک اصطلاح به نمایش گذارده میشوند. این نوع نمایش با نمایش الفبایی مسطح از این جهت در تقابل است که در نمایش الفبایی مسطح تنها یک سطح از اصطلاحات اعم و اخص به نمایش گذاشته میشود و کاربر مجبور است از یک اصطلاح به اصطلاح دیگر برود تا بتواند به سلسله مراتب کامل دست پیدا کند اما در نمایش سلسله مراتبی چند سطحی، کاربر در ذیل یک اصطلاح میتواند به تمام سطوح اعم و اخص آن اصطلاح دسترسی داشته باشد.
این نوع نمایش نیز به نوبه خود به دو نوع نمایش سلسله مراتبی چند سطحی اصطلاحات اعم و اخص و نمایش سلسلهمراتبی ساختار جنس و نوع تقسیم میشود. در نمایش سلسله مراتبی چند سطحی اصطلاحات اعم و اخص از نشانهگذاری ا. ع 1 و ا. ع 2 و یا ا. خ 1 و ا. خ 2 برای نمایش سلسله مراتب کامل هر اصطلاح استفاده میشود.
2 – 10 – 4 – 2 – ساختار درختی
در ساختار درختی به هر اصطلاح یک شناسه یا کد تعلق میگیرد که میتواند کاربر را از نمایش الفبایی به نمایش کل سلسله مراتبی که در توالی جداگانهای قرار دارد، هدایت کند. به این نوع نمایش، نمایش نظاممند یا ردهای هم اطلاق میشود.
در ساختار درختی، سلسله مراتب اغلب از شیوه بالا به پایین تهیه میشود در حالی که در ساختار مسطح و ساختار چند سطحی، روابط سلسله مراتبی اغلب به شیوه پایین به بالا ساخته میشود.
در تدوین ساختار درختی شناسه و کد را باید با دقت تهیه نمود به گونهای که اعمال تغییرات (افزایش و حذف یک اصطلاح) به راحتی امکانپذیر باشد.
2 – 10 – 4 – 3 – ساختار اصطلاح رأس
در این ساختار همه روابط نمایش مسطح دیده میشود با این تفاوت که یک اصطلاح رأس سلسله مراتب را به نمایش میگذارد. اصطلاح رأس کاربر را به توالی جداگانهای از واژگان کنترلشده هدایت میکند که در آن اصطلاحهای رأس به صورت الفبایی مرتب شدهاند و در ذیل آن اصطلاحات اخص به صورت سلسله مراتبی در سطوح مختلف ارائه میشوند.
2 – 10 – 4 – 4 – ساختار سلسله مراتبی دو سویه
در نمایش ساختار سلسله مراتبی دو سویه معمولاً ضمیمه نمایش مسطح است و در آن اصطلاح یک نقطه دستیابی تلقی میشود که همه سطوح اصطلاحات اعم و اخص را غالباً بدون نشانهگذاری اما با تورفتگی سطوح به تصویر میکشد. این ساختار منطقاً به ساختار کلی/نوعی شباهت دارد چرا که همه اصطلاحات اعم و اخص یک اصطلاح را میتوان تنها در یک نمایش دید.
2 – 10 – 4 – 5 – نمایش مقولههای عام/گسترده
نمایش الفبایی برخی از واژگان کنترل شده با اعداد و ارقامی همراه است که مقوله عام هر اصطلاح را نشان میدهد. این ارقام مخصوصاً در جستجوی برخط به کار میرود. نمایش مقولههای عام/گسترده بخش جداگانهای دارد که اصطلاحات هر مقوله یا زیرمقوله شمارهگذاری شده را، در توالی الفبایی نشان میدهد ولی از جهت سطوح سلسله مراتبی متفاوت نیستند.
2 – 10 – 4 – 6 – نمایش چهریزهای
نمایش چهریزهای به گونهای سازمان یافته است که مقولههای عام یا چهریزههایی را که اصطلاحات به آن تعلق دارند به نمایش میگذارد. چهریزهها ممکن است که نظم سلسله مراتبی هم داشته باشند به طوری که چهریزههای اخص درون مقولههای اعم منظم شده باشند.
2 – 10 – 5 – نمایش ترسیمی
تحقیقات نشان داده است که نمایش ترسیمی روابط بین مفاهیم را بهتر از نمایشهای خطی به تصویر میکشد و علاوه بر این کاربرپسندتر نیز است. نمایشهای ترسیمی منطقاً معادل ساختار درختی هستند با این تفاوت که شناسه ندارند. این نوع نمایش بیشتر مناسب محیطهای رایانهای است اما در قالبهای چاپی هم بهکار میرود که در این صورت ایستا است و در قالبهای الکترونیک پویا بوده و اطلاعات هر اصطلاح در همان لحظه بر روی صفحه نمایش ترسیم میشود. البته در استاندارد ایزو 2788 نمایش درختی نوعی از نمایش ترسیمی تلقی میگردد (ایچسن، گلکریست و بادن، 1382، ص 164-198؛ انسی، 2005، ص 64-74؛ آوستین و دیل، 1365، ص 60-78). اگر چه در اصطلاحنامه نمایش الفبایی از اهمیت و برجستگی بیشتری برخوردار است اما نمیتوان اهمیت نمایشهای دیگر مخصوصاً نمایش سلسله مراتبی را دست کم گرفت چرا که روابط اصطلاحنامهای در نمایش سلسله مراتبی کاملاً واضح و دیداری است. نمایش سلسله مراتبی بیشتر مناسب قالب الکترونیک اصطلاحنامه و قابل پیمایش است (براتون، 2006، ص 49).
2 – 11 – شیوههای تدوین
تدوین اصطلاحنامه و یا هر واژگان کنترل شدهای میتواند با یکی از رویکردهای زیر صورت گیرد.
2 – 11 – 1 – رویکرد شورایی
در رویکرد شورایی متخصصان حوزه موضوعی فهرستی از کلیدواژههای حوزه مورد نظر را تهیه کرده و روابط بین آنها را با کمک متخصصان اطلاعرسانی تعیین میکنند. رویکرد شورایی میتواند با دو شیوه بالابه پایین و پایین به بالا صورت گیرد.
2 – 11 – 1 – 1 – بالا به پایین
در این شیوه در ابتدا عامترین اصطلاحات و مقولهها شناسایی شده و سپس اصطلاحات خاصتر انتخاب میگردند و ساختهای سلسله مراتبی و روابط در حین تعیین میزان اخص بودن اصطلاحات تهیه میشوند.
2 – 11 – 1 – 2 – پایین به بالا
این شیوه اغلب زمانی به کار میرود که فهرستی از اصطلاحات از پیکرهای از مدارک تهیه شده باشد. در این شیوه ساختهای سلسله مراتبی و روابط در حین انجام کار تعیین میشوند با این تفاوت که نقطه آغاز اصطلاحاتی هستند که گستره و دامنه محدودی دارند و سپس به سمت اصطلاحات عامتر حرکت میشود.
اگر اصطلاحنامه در دست تدوین جدید باشد بهتر است از شیو بالا به پایین استفاده شود. اما اگر اصطلاحنامه از قبل موجود باشد بهتر است از شیوه پایین به بالا برای افزایش اصطلاحات و مفاهیم جدید استفاده شود (انسی، 2005، ص 91).
2 – 11 – 2 – رویکرد تجربی
در رویکرد تجربی از دو شیوه قیاسی و استقرایی استفاده میشود.
2 – 11 – 2 – 1 – روش قیاسی
در این شیوه اصطلاحات از طریق مدارک (به وسیله نیروی انسانی یا رایانه) گردآوری میشود اما بررسی اصطلاحات و تعیین ساختارها و روابط تا یافتن اصطلاحات کافی به تعویق میافتد. کافی بودن تعداد اصطلاحات برای شروع تدوین اصطلاحنامه به حوزه موضوعی و نظر متخصصان آن حوزه بستگی دارد. بعد از گردآوری اصطلاحات مورد نظر، فهرست واژهها توسط گروهی از متخصصان موضوعی و اطلاعرسانی بررسی میشود. آنها در وهله اول به شناسایی اصطلاحاتی میپردازند که طبقه و مقولههای عامتر را تشکیل میدهند و سپس اصطلاحات دیگر را بر اساس روابط منطقیشان وارد آن طبقهها میکنند. بنابراین ساخت سلسلهمراتبها از مقولههای عام آغاز شده و با مقولههای خاص پیش میرود.
2 – 11 – 2 – 2 – روش استقرایی
در این روش، اصطلاحات جدید به محض مشاهده در مدارک، برای ورود به اصطلاحنامه پذیرفته میشوند. از همان آغاز کنترل واژهها شروع میشود و هر اصطلاح در یک سلسله مراتب تحت مقولههای عامتری قرار میگیرد که در همان مرحله مقدماتی تدوین، به طور موقت ایجاد شدهاند. بنابراین در این شیوه تدوین اصطلاحنامه از مقوله خاص به مقوله عام پیش میرود. از آنجا که در این شیوه تدوین اصطلاحنامه از همان آغاز گردآوری اصطلاحات شروع میشود قویاً توصیه میشود که از مراحل ابتدایی از متخصصان موضوعی استفاده شود (انسی، 2005، ص 91-92؛ ایچسن، 2003، ص 212؛ آویستن و دیل، 1365، ص 79).
2 – 11 – 3 – رویکرد تلفیقی
در عمل ممکن است که از هر دو روش قیاسی و استقرایی در مراحل مختلف تدوین اصطلاحنامه استفاده شود. برای مثال سلسله مراتبها و روابطی که در ابتدا به شیوه استقرایی تهیه شدهاند ممکن است بعداً توسط گروهی متشکل از متخصصان موضوعی و اطلاعرسانی از دیدگاه قیاسی مورد بررسی و تجدید نظر قرار گیرند. از آغاز باید پذیرفت که تصمیمات مربوط به اصطلاحات و روابطشان یک فرایند تجربی است که ممکن است بر اساس تجربههای بعدی تدوین کننده، مدام مورد تجدید نظر واقع شود. تدوین کنندگان باید پیوسته سلسلهمراتب و روابط اصطلاحات را بررسی کرده تا از بهکارگیری دقیق اصول تدوین در مراحل مختلف، اطمینان حاصل کنند (انسی، 2005، ص 92؛ آویستن و دیل، 1365، ص 79-80).
2 – 12 – انواع اصطلاحنامه
اصطلاحنامه را میتوان از دیدگاههای مختلف به انواع زیر تقسیم نمود :
اصطلاحنامه از دیدگاه پوشش موضوعی به دو نوع خرد و کلان تقسیم میشود:
2 – 12 – 1 – اصطلاحنامه خرد
اصطلاحنامه خرد، اصطلاحنامهای است که تنها یک حوزه موضوعی را پوشش میدهد و به ترسیم روابط معنایی و مفهومی آن حوزه و نه موضوعات دیگر، میپردازد.
2 – 12 – 2 – اصطلاحنامه کلان
زمانی که اصطلاحنامههای خرد بر روی ساختار سلسلهمراتبی اصطلاحنامههای عامتر انطباق نقشهای پیدا کنند و کاملاً درون آن واقع شوند آن اصطلاحنامه پدیدآمده اصطلاحنامه کلان نامیده میشود (ایچسن، گلکریست و بادن، 1382، ص 254).
اصطلاحنامهها را از دیدگاه کاربرد میتوان به دو گونه زیر تقسیم نمود:
2 – 12 – 3 – اصطلاحنامه نمایهسازی
از این اصطلاحنامه برای نمایهسازی مدارک علمی استفاده میشود، کاربران آن کتابداران و نمایهسازان هستند که از آن برای مشاوره در امر نمایهسازی استفاده میکنند تا احتمال بازیابی موفق مدارک علمی را توسط کاربران نهایی افزایش دهند.
2 – 12 – 4 – اصطلاحنامه کاوش
از این نوع اصطلاحنامه که از اواخر دهه هشتاد معرفی شده است تنها در کاوش پایگاه اطلاعاتی متن آزاد از طریق پیشنهاد اصطلاحات هممعنا، اعم و اخص به منظور بهبود بازیابی خودکار اطلاعات استفاده میشود (ایچسن، گلکریست و بادن، 1382، ص 4).
اصطلاحنامه را میتوان از دیدگاه زبانی به دو نوع زیر تقسیم کرد:
– 12 – 5 – اصطلاحنامه تکزبانه
در اصطلاحنامه تکزبانه اصطلاحات و مفاهیم حوزه موضوعی مورد نظر تنها به یک زبان ارائه میشود.
2 – 12 – 6 – اصطلاحنامه چند زبانه
در اصطلاحنامه تکزبانه تمام اصطلاحات، روابط و نمایشها به یک زبان خاص ارئه میشود در حالی که در اصطلاحنامههای چند زبانه از دو یا چند زبان در نمایش اصطلاحات و روابط اصطلاحنامهای استفاده میشود. در این نوع اصطلاحنامه یک زبان به عنوان زبان مبدأ و زبان یا زبانهای دیگر به عنوان زبان مقصد شناخته میشوند.
استاندارد ایزو 5964، استانداردی بینالمللی است که در تدوین اصطلاحنامه چند زبانه به کار میرود. البته این نوع استاندارد معادل بریتانیایی 6723 نیز دارد (همان، ص 199).
اصطلاحنامهها را از دیدگاه فیزیکی میتوان به چهار نوع زیر تقسیم نمود:
– 12 – 7 – اصطلاحنامه چاپی
اصطلاحنامه چاپی در شکل سنتی و به صورت یک کتاب ارائه میشود.
– 12 – 8 – اصطلاحنامه الکترونیکی
اصطلاحنامه الکترونیکی به صورت pdf ارائه میشود.
– 12 – 9 – اصطلاحنامه تحت وب
از مزایای اصطلاحنامه تحت وب میتوان به موارد زیر به صورت خلاصه اشاره کرد:
این اصطلاحنامه قابل جستجو و مرور است؛
از درون یک اصطلاحنامه میتوان به اصطلاحنامهای دیگر وارد شد؛
از یادداشت دامنه میتوان به صفحات وب پیوند برقرار کرد؛
دستیابی به زیربخشهای مختلف اصطلاحنامه؛
بین خدمات اصطلاحنامه و خدمات واژگانی دیگر میتوان پیوند برقرار نمود (جانسن، ، ص 148). در اینجا ذکر این نکته مفید به نظر میرسد که با ظهور وب و موتورهای کاوش، جستجوی چند زبانه مورد توجه قرار گرفته به طوری که گرایش زیادی برای تهیه اصطلاحنامههای تحت وب چند زبانه وجود دارد. متخصصان اطلاعرسانی به دنبال مدلهای زبانی مناسب برای تدوین چنین اصطلاحنامههایی هستند (لندری، ، ص 188).
– 12 – 10 – نرم افزار اصطلاحنامه
این نوع نرمافزار که بر روی رایانههای شخصی قابل نصب است در حوزه موضوعی مورد نظر، روابط منطقی بین مفاهیم آن حوزه را در اختیار کاربر قرار میدهد (انسی، 2005، ص 74).
2 – 13 – استانداردهای تدوین اصطلاحنامه
استاندارد، زبان و الگوی مشترک برای دریافت مفاهیم است و روشهایی را بوجود میآورد که توجه به آنها موجب تسهیل و افزایش کیفیت امور میشود. از سوی دیگر، استاندارد میتواند مبنای مقایسه یک یا چند فعالیت با معیارهای مطلوب و آرمانی باشد. به همین دلیل، بسیاری از مؤسسهها و واحدهای صنعتی، اقتصادی،‌ آموزشی و خدماتی تلاش میکنند تا با مقایسه خود با استانداردها وضعیت خود را ارزیابی کنند و برای رسیدن به وضعیت مطلوب، بیشتر تلاش نمایند. در عین حال، مهمترین وجه استاندارد، استفاده از آن به منزله الگو و معیار است. با در اختیار داشتن استاندارد، دیگر لازم نیست فعالیتی را از نقطه صفر آغاز کرد و به تدوین خط مشی و معیارهای کاری پرداخت.
در بحث زبانهای نمایهسازی کنترل شده، چون اصطلاحنامهها زبان مشترک نمایهساز و کاربر به شمار میروند، برای سازگاری و تطبیق هر چه بیشتر درخواست با متون نمایه سازی شده لازم است که اصطلاحنامهها از دستورالعملها و استانداردهای مدونی پیروی نمایند. در ذیل به سیر تحول مختصری از این استانداردها و معرفی استانداردهای مطرح در تهیه و تدوین اصطلاحنامهها پرداخته میشود.
دستورالعملها و استانداردهای تدوین اصطلاحنامه، اسنادی ضروری برای تهیهکنندگان اصطلاحنامه بهشمار میروند. مطالعه این استانداردها و درک کامل آنها قبل از شروع کار لازم و ارجاع دائمی به آنها در حین تدوین امری ضروری و غیرقابلاجتناب است. از همان اوائل ظهور اصطلاحنامه، استانداردها و دستورالعملهای لازم برای تدوین آن به نگارش درآمده است. در این بین میتوان به یوجین وال به عنوان مهمترین چهره تدوین کننده استانداردها اشاره کرد چرا که وی اکثر مسائل به مربوط به اصطلاحنامه الفبایی را حل نموده بود. از درک آوستین و پیتر دیل میتوان به عنوان چهرههای دیگر برجسته در تهیه و تدوین استانداردها نام برد. آنها به تدوین دستورالعملهای تدوین و گسترش اصطلاحنامههای تکزبانه سازمان یونسکو پرداختند که این دستاوردها بعدها در تهیه استاندارد ایزو 2788 بهکار گرفته شد. این دو شخصیت مفهوم اصطلاحنامه نظام یافته و تحلیل چهریزهای را وارد استاندارد فوق الذکر کردند (ایچسن، گلکریست و بادن، 2003، ص 27-29؛ ایچسن و دکسترکلارک، 2004، ص 9). از استانداردهای مطرح در تهیه و تدوین اصطلاحنامه، میتوان به استانداردهای یونسکو، انسی/نیسو و ایزو 2788 اشاره کرد که در تاریخچه اصطلاحنامه به آنها اشاره شده است. البته استانداردهای ملی مانند استانداردهای ملی بریتانیا، فرانسه و آلمان نیز وجود دارد اما در حال حاضر در تهیه و تدوین اصطلاحنامهها بیشتر به آخرین ویرایش استاندارد ایزو 2788 یعنی ویرایش 1986 و آخرین ویرایش انسی یعنی 2005 ارجاع داده میشود. اگر چه استاندارد انسی، استاندارد ملی ایالات متحده آمریکا است اما به علت دقت و بیان جزئیات لازم در حوزه تدوین اصطلاحنامه بیشترین کاربرد را دارد.
2 – 14 – مشاوران اصطلاحنامه
یکی از نکاتی که در مورد اصطلاحنامه و قبل از آغاز به کار باید به آن توجه کرد آن است که اصطلاحنامه یک ابزار ثابت و نامتغیر نیست بلکه یک ارگان در حال رشد است. نمیتوان توقع داشت که اصطلاحنامه تا آیندهای نامعلوم و در همان شکل اولیه بهکار رود. اصطلاحنامه یک بخش پویا از نظام مدیریت دانش و اطلاعات یک سازمان است و باید آن را بهگونهای پروراند که به همراه اهداف سازمان تغییر کرده و پیشرفت نماید. بنابراین ضروری است که قبل از تصمیمگیری در مورد پروژه اصطلاحنامه و تعیین دقیق دامنه آن، از مشاورانی از حوزه کتابداری و اطلاعرسانی و حوزه موضوعی مورد نظر به منظور همکاری دعوت به عمل آید. مشاوران به سازمان دید وسیعتری میدهند، تا صرفاً نیازهای فوری سازمان را مد نظر نداشته باشد، بلکه به تحولات احتمالی سازمان و اصطلاحنامه نیز توجه کند و امکان و احتمال ادغام نظام اطلاعاتی خود را با نظامهای دیگر سازمان و یا سازمانهای دیگر در نظر بگیرد، علاوه بر این مشاوران با توجه به نوع نیاز سازمان، کاربران آن و نوع منابع مورد استفاده گزارشی را از شیوه تدوین، دامنه و محدودیتهای آن تهیه مینمایند، افزون بر این، مشاوران



قیمت: 10000 تومان

متن کامل در سایت homatez.com
NameEmailWebsite

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *