— (578)

2249901-466844
دانشکده شیعه شناسی
پایان نامه کارشناسی ارشد رشته شیعه شناسی
بررسی انشعابات ایجاد شده در میان امامیه
(از نیمه‌ی دوّم قرن سوّم هجری- پایان غیبت صغرا)
استاد راهنما: جناب آقای دکتر خدامراد سلیمیان
استاد مشاور: جناب آقای امیرمحسن عرفان
نگارش: طیبه نقی ‌پور
تابستان 1392
بهار1392

398780233045

-812801301115

تقدیم به :
با خود می‌اندیشیدم که این اثر را به مولایم بقیه الله الاعظم (روحى له الفداء) تقدیم نمایم….
از سویی در دل داشتم بهترین‌هایم را به پدر و مادرم تقدیم نمایم…
دل مانده بود بین ولّی و ولّی..
پس این اثر ناچیز را از طرف پدر و مادرم به مولایم تقدیم می‌نمایم…
به امید یاوری در غیابش و شهادت در رکابش.
اللهم ارزقنا.

من لم یشکر مخلوق لم یشکر الخالق
باسپاس:
از: ربّ الارباب و چهارده ستاره‌ی هادی که دستان حمایتشان همواره دستگیر، در تمام مراحل زندگی‌ام بوده است.
از: پدر ومادرم که همواره در راه به ثمر رسیدن فرزند ناچیزشان در تلاش بوده‌اند.
از: اساتید محترم و گرامیم که زبان از تقدیر آن‌ها قاصر است.اساتیدی که جهت هرچه پرثمرتر شدن این اثر از ابتدا تا به پایان در نهایت تواضع از هیچ زحمتی دریغ ننموده و یاری‌گر بنده با تمام وجود بوده‌اند. جناب حجت الاسلام و المسلمین دکتر سلیمیان و جناب آقای عرفان.«اجرکم عندالله».
از: اساتید محترم دانشگاه که پیشرفت علمی خود را مدیون آن‌ها هستم.
از: آقایان دکتر ایمانی و دکتر آقانوری که از راهنمایی آن‌ها بهره برده‌ام.
از: کادر اداری دانشگاه ادیان، جناب آقای فرخ و جناب آقای مهدوی که زحمات فراوانی را متحمل شده‌اند.
از: خانواده‌ی محترم و دوستان گرامیم که حضورگرمشان آرام بخش بوده.

چکیده:
تاریخ اهل بیت را به لحاظ حضور ظاهری و غیبت امامان معصوم می‌توان به دو دوره تقسیم نمود: دوره‌ی حضور؛ و دوره‌ی غیبت. هر یک از این دوره‌ها، دارای ویژگی‌هایی متمایز از دوره‌ی دیگر است. دوره‌ی نخست به مدد حضور ظاهری معصومین، زمینه‌ی هدایت به سوی حق بیشتر و زمینه‌ی انحرافات و بی‌راهه‌ها کمتر بود اما در دوره‌ی دوم با غیبت امام زمینه‌ی جریان‌های انحرافی رو به گسترش گذاشت. بنابراین یکی از دوره‌های حساس تاریخ شیعه که به واسطه‌ی عدم حضور ظاهری امام معصوم در جامعه فرقه‌ها و جریان‌های انحرافی در آن گسترش یافت، عصر غیبت و به ‌ویژه دوران غیبت صغرا است. در تعداد این فرقه‌ها میان فرقه‌نگارن اختلاف نظر هست، اما با وجود این اختلافات، می‌توان آن‌ها را پنج گروه واقفیه، جعفریه، محمدیه، قائلین به انقطاع امامت و قطعیه دانست. عوامل مختلفی در پدید آمدن این فرقه‌ها، نقش داشتند که مهمترین آن‌ها را می‌توان جو خفقان و حیرت حاکم بر فضای جامعه، بروز پاره‌ای جاه طلبی‌ها و فاصله گرفتن از خط امامت اصیل دانست. اما در کنار این فرقه‌ها، تنها گروهی که توانست حضور قاطع خود را در مرکز خلافت اسلامی حفظ نماید، امامیه-اثنی عشریه بودند که حضرت حجت بن الحسن العسکری را آخرین امام منصوص الهی می‌دانستند، که این امر معلول عواملی بود از جمله هدایت‌گری‌های امام مهدی، اقدامات نائبان و فعالیت‌های علمای این عصر و همچنین زمینه‌سازی‌های ائمه و این حقیقت روشن می‌شود که غیبت حضرت جزئی است و هرچند ایشان در پرده‌ی غیبت بسر برده اما آثار وجودی ایشان در هدایت جامعه آشکار است. نگارنده در این رساله با روش توصیفی-تحلیلی در صدد اثبات این فرضیه‌ است که در روزگار غیبت صغرا، به علت عدم اعلام عمومی ولادت حضرت مهدی، فشار سیاسی حاکم بر جامعه‌ و مواجهه با چالش « غیبت» شیعیان دچار شک و حیرت شدند و انشعاباتی در میان امامیه شکل گرفت. البته این انشعابات با رهبری امام زمان، روشنگری‌های نائبان خاص وتلاش علمای زمان و همچنین زمینه‌سازی‌های معصومین بسیار محدود و کم اثر بوده است و منجر به تشکیل هیچ جنبش یا قیام و یا حکومتی در جامعه نشد.
واژه‌گان کلیدی: شیعه، غیبت، فرقه، مهدویّت، واقفیه، جعفریه، محمدیه، انقطاع، قطعیه.
یک

فهرست مطالب صفحه
فصل اول: مقدمه وکلیات TOC \o “1-3″ \h \z \u
1. مقدمه……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………… PAGEREF _Toc359624007 \h 31.1 بیان مسأله PAGEREF _Toc359624008 \h 31.2 اهمیت و ضرورت تحقیق: PAGEREF _Toc359624009 \h 31.3 سؤالات تحقیق: PAGEREF _Toc359624010 \h 31.3.1 سؤال اصلی: PAGEREF _Toc359624011 \h 31.3.2 سؤال‌های فرعی: PAGEREF _Toc359624013 \h 31.4 اهداف تحقیق: PAGEREF _Toc359624014 \h 31.4.1 هدف اصلی: PAGEREF _Toc359624015 \h 31.4.2 اهداف فرعی: PAGEREF _Toc359624016 \h 31.4.3 اهداف کاربردی: PAGEREF _Toc359624017 \h 31.5 فرضیه‌ی تحقیق: PAGEREF _Toc359624018 \h 31.6 پیشینه‌ی تحقیق: PAGEREF _Toc359624019 \h 31.7 معرفی منابع: PAGEREF _Toc359624020 \h 31.8 سازماندهی تحقیق: PAGEREF _Toc359624021 \h 31.9 جنبه‌ی نوآوری وجدید بودن تحقیق: PAGEREF _Toc359624023 \h 31.10 مفاهیم اصلی تحقیق: PAGEREF _Toc359624024 \h 31.11 روش و رویکرد تحقیق: PAGEREF _Toc359624025 \h 31.12 تنگناها: PAGEREF _Toc359624026 \h 32. کلیات…………………………………….. PAGEREF _Toc359624027 \h 32.1 بازتبیین مفاهیم کلیدی PAGEREF _Toc359624029 \h 31.2.1 معنا شناسی شیعه و تشیُّع PAGEREF _Toc359624030 \h 31.2.2 معنا شناسی مهدی و مهدویت: PAGEREF _Toc359624031 \h 3دو
1.2.3 معنا شناسی غیبت: PAGEREF _Toc359624032 \h 31.2.4 معنا شناسی انشعاب: PAGEREF _Toc359624033 \h 31.2.5 معنا شناسی فرقه PAGEREF _Toc359624034 \h 32.2 گستره‌ی اندیشه‌ی منجی موعود در اسلام: PAGEREF _Toc359624035 \h 32.2.1 آموزه‌ی مهدویت از نظرگاه قرآن کریم: PAGEREF _Toc359624036 \h 32.2.2 آموزه‌ی مهدویت از نظرگاه اهل سنت: PAGEREF _Toc359624037 \h 32.2.3 آموزه‌ی مهدویت در اندیشه‌ی شیعه امامیه- اثناعشریه : PAGEREF _Toc359624038 \h 32.3 اولین اندیشه‌های فرقه‌گرایی در اسلام: PAGEREF _Toc359624039 \h 32.4 بازتبیین علل و زمینه‌های فرقه‌گرایی دراسلام: PAGEREF _Toc359624040 \h 32.4.1 سیاست و سیاست مداران: PAGEREF _Toc359624041 \h 32.4.2 تبادل فرهنگی با فرهنگ‌های موجود: PAGEREF _Toc359624042 \h 32.4.3 تعصُّبات قبیله‌ای : PAGEREF _Toc359624043 \h 32.4.4 اختلافات فردی: PAGEREF _Toc359624044 \h 3فصل دوم: زمانه‌شناسی روزگار غیبت صغرا
1. زمینه سازی معصومین در باورپذیری غیبت: PAGEREF _Toc359624045 \h 31.1 غیبت در آینه‌ی کلام معصوم: PAGEREF _Toc359624046 \h 31.2 غیبت در آینه‌ی عمل معصوم PAGEREF _Toc359624047 \h 32. بازتاب باورداشت غیبت در آینه‌ی تاریخ: PAGEREF _Toc359624048 \h 32.1 بازتاب باورداشت اندیشه‌ی غیبت (از قرن اول تا قبل از غیبت صغرا): PAGEREF _Toc359624049 \h 33. غیبت صغرا………………………………………………………………………………………………………………… PAGEREF _Toc359624050 \h 33.1 ویژگی‌های غیبت صغرا PAGEREF _Toc359624051 \h 33.2 دورنمایی از اوضاع شیعیان در عصر غیبت صغرا: PAGEREF _Toc359624052 \h 33.2.1 موقعیت سیاسی شیعیان PAGEREF _Toc359624053 \h 33.2.2 موقعیت اجتماعی PAGEREF _Toc359624054 \h 3سه
3.2.3 موقعیت علمی و فرهنگی PAGEREF _Toc359624055 \h 3فصل سوم: بررسی انشعابات ایجاد شده در روزگار غیبت صغرا
1. سیر تاریخی انشعابات ایجاد شده در میان امامیه: PAGEREF _Toc359624056 \h 31.1 واقفیه: PAGEREF _Toc359624057 \h 31.1.1 دیدگاه گروه اول: PAGEREF _Toc359624058 \h 31.1.2 دیدگاه گروه دوم: PAGEREF _Toc359624059 \h 31.1.3 دیدگاه گروه سوم: PAGEREF _Toc359624060 \h 31.1.4 واقفیه در آئینه‌ی نقد و بررسی: PAGEREF _Toc359624061 \h 31.2 جعفریه: PAGEREF _Toc359624062 \h 31.2.1 دیدگاه گروه اول: PAGEREF _Toc359624063 \h 32.2.2 دیدگاه گروه دوم: PAGEREF _Toc359624064 \h 32.2.3 دیدگاه گروه سوم : PAGEREF _Toc359624065 \h 34.2.2 دیدگاه گروه چهارم: PAGEREF _Toc359624066 \h 32.2.5 جعفریّه در آیئنه‌ی نقد و بررسی: PAGEREF _Toc359624067 \h 31.3 محمّدیه PAGEREF _Toc359624068 \h 31.3.1 محمّدیه درآئینه‌ی نقد و بررسی: PAGEREF _Toc359624069 \h 31.4 انقطاع امامت (عسکریّه): PAGEREF _Toc359624070 \h 31.4.1 دیدگاه گروه اول: PAGEREF _Toc359624071 \h 31.4.2 دیدگاه گروه دوم: PAGEREF _Toc359624072 \h 31.4.3 عسکریّه در آیئنه‌ی نقد و بررسی : PAGEREF _Toc359624073 \h 31.5 قطعیه: PAGEREF _Toc359624074 \h 31.5.1 دیدگاه گروه اول: PAGEREF _Toc359624075 \h 31.5.2 دیدگاه گروه دوم: PAGEREF _Toc359624076 \h 31.5.3 دیدگاه گروه سوم: PAGEREF _Toc359624077 \h 31.5.4 دیدگاه گروه چهارم: PAGEREF _Toc359624078 \h 3چهار
1.5.5 دیدگاه گروه پنجم: PAGEREF _Toc359624079 \h 31.5.6 دیدگاه گروه ششم: PAGEREF _Toc359624080 \h 31.5.6 امامیه در آئینه‌ی نقد و بررسی: PAGEREF _Toc359624081 \h 31.5.7وجوه تشابه و تمایز امامیه با سایر انشعابات: PAGEREF _Toc359624082 \h 3فصل چهارم: تحلیل و بررسی انشعابات ایجاد شده در روزگار غیبت صغرا
1. زمینه‌ها و عوامل شکل گیری انشعابات PAGEREF _Toc359624083 \h 31.1 عوامل زمینه ساز PAGEREF _Toc359624084 \h 31.1.1 حیرت حاکم بر فضای جامعه: PAGEREF _Toc359624085 \h 31.1.2 فاصله گرفتن از خط اصیل امامت PAGEREF _Toc359624086 \h 31.1.3 نجات باوری مهدوی: PAGEREF _Toc359624087 \h 31.2 عوامل تسهیل کننده PAGEREF _Toc359624088 \h 31.2.1 زمینه‌های فرهنگی PAGEREF _Toc359624089 \h 31.2.2 نابسامانی اجتماعی و اقتصادی: PAGEREF _Toc359624090 \h 31.2.3 باورهای غلط PAGEREF _Toc359624091 \h 31.2.4 نگاه سطحی و عاطفی به آموزه مهدویت: PAGEREF _Toc359624092 \h 31.2.5 برداشت‌های نادرست از روایات: PAGEREF _Toc359624093 \h 31.2.6 ناآگاهی دینی: PAGEREF _Toc359624094 \h 31.3 عوامل شتاب زا PAGEREF _Toc359624095 \h 31.3.1 شبهه PAGEREF _Toc359624096 \h 31.3.2 پشتیبانی خلافت عباسی از مدعیان مهدویت: PAGEREF _Toc359624097 \h 31.3.3 سست نمودن پایگاه اجتماعی معتقدان به مهدویت: PAGEREF _Toc359624098 \h 31.3.4 تکلیف‌گریزی و اباحه‌گری: PAGEREF _Toc359624099 \h 32. امتداد تاریخی و پیامدهای انشعابات: PAGEREF _Toc359624100 \h 33. بررسی و تحلیل عوامل مؤثر در از بین رفتن انشعابات ایجاد شده : PAGEREF _Toc359624101 \h 31.3 حضور امام در هدایت ( تشریعی و تکوینی) جامعه: PAGEREF _Toc359624102 \h 3پنج
2.3 نقش نائبان خاص در انسجام جامعه‌ی شیعی: PAGEREF _Toc359624103 \h 33.3 نقش علمای شیعه در انسجام جامعه‌ی شیعی: PAGEREF _Toc359624104 \h 33.4 نقش زمینه سازی‌های ائمه در انسجام جامعه‌ی شیعی PAGEREF _Toc359624105 \h 3جمع‌بندی و نتیجه گیری:………………………………………………………………………………………………… PAGEREF _Toc359624106 \h 3پیشنهادات کاربردی………………………………………………………………………………………………………. PAGEREF _Toc359624107 \h 3فهرست منابع……………………………………………………………………………………………………………….. PAGEREF _Toc359624109 \h 3پیوست………………………………………………………………………………………………………………………… PAGEREF _Toc359624110 \h 3
شش

فصل اول
مقدمه و کلیات
1. مقدمه
2.کلیات
1. بازتبیین مفاهیم کلیدی
2. گستره‌ی اندیشه منجی موعود دراسلام
3. اولین اندیشه‌های فرقه گرایی در اسلام
1. مقدمه1.1 بیان مسألهدین اسلام به عنوان پایان بخش ادیان الهی دارای ویژگی‌هایی است که از مهمترین آنها ـ پس از جهانی‌بودن ـ پاسخ‌گوبودن آن به همه نیازهای جامعه‌ی جهانی تا پایان تاریخ، است. شیعه بر این باور است که راهنمایی انسان‌ها پس از پیامبرخاتم در جانشینان وی که دوازده نفرند، تا پایان تاریخ ادامه خواهد یافت. اگرچه تاریخ شیعه، دوره‌های پر فراز و فرودی سرشار از حوادث تلخ و شیرین را پشت سرگذاشته است؛ اما آنچه دارای اهمیت است اینکه در هیچ دوره‌ای از حرکت و تکاپو باز نایستاده است.
تاریخ اهل‌بیت را در یک تقسیم‌بندی کلی، به لحاظ حضور ظاهری و غیبت امامان معصوم می‌توان به دو دوره تقسیم کرد:
دوره حضور؛
دوره غیبت.
البته دوران غیبت به دو دوره‌ی کاملاً متمایز تقسیم شده است:
– غیبت کوتاه مدت (صغرا)
– غیبت طولانی مدت (غیبت کبرا)
هر یک از دوره‌های پیش‌گفته دارای ویژگی‌هایی است که آن را از دوره‌ی دیگر متمایز می‌سازد. مثلاً دوره‌ی نخست با حضور ظاهری پیشوایان معصوم و به مدد حضور آنان، زمینه‌ی هدایت به سوی حق بیشتر و زمینه‌ی انحرافات و بی‌راهه‌ها کمتر بود. اما در دوره‌ی دوّم با غیبت امام، جریان برعکس شده، زمینه‌ی جریان‌های انحرافی رو به گسترش گذاشت.
بنابراین به روشنی می‌توان دریافت که یکی از دوره‌های حساس تاریخ شیعه که فرقه‌های گوناگون در آن گسترش یافت، عصر غیبت و به ‌ویژه دوران غیبت صغرا است. این دوره از تاریخ، به سبب شرایط ویژه‌ی پدیدآمده در جامعه‌ی شیعه و پیامدهایی که غیبت امام به همراه داشت، دوران حائز اهمیتی است. عصری که در باور شیعه به دلایل گوناگون، از جمله عدم آمادگی جامعه برای حضور آخرین امام منصوص الهی، ایشان از چشم آدمیان پنهان شد. غیبت امام دوازدهم به معنای عدم حضور امام در متن جامعه که براساس حکمت الهی بوده، پی‌آمدش محروم شدن انسان‌ها از هدایت ظاهری ایشان است. که این خود سبب شد تا در پنهان بودن حضرت از چشم آدمیان، فرقه‌ها و جریانهای انحرافی آشکار شوند و پی‌آمدهای ناگواری را بر جامعه‌ی شیعی هزینه کنند. این فضای بوجود آمده که به‌ویژه در دوران غیبت صغرا به چشم می‌آید، اگرچه دیری نپایید وهمه‌ی این جریان‌ها به تاریخ پیوستند جز شیعیان اثنی عشری، اما خسارت‌های جبران ناپذیری در تاریخ شیعه داشته است.
عوامل مختلفی در پدید آمدن فضای موجود، نقش داشتند اما مهمترین آنها را می‌توان فضای حیرت حاکم بر جامعه به خاطر عدم حضور امام در جامعه، بروز پاره‌ای جاه طلبی‌ها و همچنین فاصله گرفتن از خط امامت اصیل و…دانست. که این عوامل سبب شد تا عده‌ای از شیعیان در امر امامت و پیشوایی دینی، دچار سردرگمی شوند، که این وضعیت، امام و نائبان ایشان را با چالش‌هایی مواجه نمود که در سال‌های نخست انشعاب و تفرّق در مسأله‌ی جانشینی امام یازدهم بود و منجر به پیدایش فرقه‌های نوپدید شد، به طوری که سعد بن عبدالله قمی(م301ق) که در همان عصر می‌زیسته است به 15 فرقه اشاره می‌کند، درحالی که نوبختی(م310ق) و شیخ مفید(413ق) به وجود 14فرقه اتفاق نظر دارند، در همین حال مسعودی(م 346) به وجود 20 فرقه اشاره می‌کند، اما شهرستانی(م548 ق‏) فقط 11گروه را نام می‌برد. اگرچه شمار این فرقه‌ها در سخنان بزرگان و مورخان به گونه‌های مختلفی ذکر شده اما؛ آنچه در آن اتفاق نظر است شمار فراوان فرقه‌های پدید آمده در دوران غیبت صغرا است که رسالت اصلی این نوشتار پرداختن به انشعابات ایجاد شده در میان امامیه در این دوره( ازنیمه‌ی دوم قرن سوم تا پایان غیبت صغرا) است.
1.2 اهمیت و ضرورت تحقیق:بدون شک انجام چنین پژوهش میان رشته‌ای که از یک سو به مطالعات تاریخی پیوند خورده و از دیگر سو با پژوهش‌های فرقه‌شناسی و کلامی مرتبط است، اهمیتی دو چندان دارد. و می‌تواند گامی هرچند کوچک در مسیر روشن‌گری بردارد. چراکه در مباحث تاریخی به ویژه مسائل مربوط مهدویت و فرقه‌های عصر غیبت صغرا کارهای علمی و روشمند کمتری صورت گرفته است در حالی که پرداختن به چنین مسأله‌ای ضرورت دارد از جمله ضروریات انتخاب این مسأله عبارتند از: اثبات حقانیت شیعه از راه اثبات امامت حضرت مهدی، پاسخ به برخی شبهات مطرح شده در این زمینه.
1.3 سؤالات تحقیق:1.3.1 سؤال اصلی: در عصر غیبت صغرا، جامعه‌ی امامیه با چه انشعاباتی مواجه بوده است؟1.3.2 سؤال‌های فرعی:زمینه‌ها و عوامل پیدایش فرقه گرایی دراسلام چه بوده است؟
نقش ائمه در آماده‌سازی شیعیان برای مواجه با غیبت امام معصوم چگونه بوده است؟
جامعه‌ی شیعه تا قبل از غیبت صغرا با چه انشعاباتی مواجه بوده است؟
جامعه‌ی امامیه در روزگار غیبت صغرا با چه شرایطی روبرو بوده است؟
مهمترین چالش فرا روی نائبان و امام درروزگار غیبت صغرا چه بوده است؟
عوامل ظهور و سقوط انشعابات در میان امامیه در دوره‌ی غیبت صغرا کدامند؟
1.4 اهداف تحقیق:1.4.1 هدف اصلی:- بررسی انشعابات ایجاد شده در بین امامیه از نیمه‌ی دوم قرن سوم هجری تا پایان غیبت صغرا، مانند: جعفریه، محمدیه، عسکریه،. . . و امامیه.
1.4.2 اهداف فرعی:- بررسی زمینه و عوامل پیدایش فرقه‌گرایی در اسلام.
– بررسی نقش ائمه در آماده سازی جامعه‌ی شیعه برای ورود به عصر غیبت.
بررسی سیر تاریخی انشعابات ایجاد شده در میان امامیه در عصر غیبت صغرا.
بررسی فضای حاکم بر جامعه‌ی شیعیان در دوره‌ی غیبت صغرا.
بررسی عوامل ظهور و سقوط انشعابات ایجاد شده.
1.4.3 اهداف کاربردی:- افزایش منابع مورد استفاده پژوهشگران در موضوع روزگار غیبت صغرا.
– کاربست نتایج و ارائه الگوی جهت ریشه‌یابی ومبارزه با انشعابات در عصر کنونی.
1.5 فرضیه‌ی تحقیق:
– در روزگار غیبت صغرا، شیعیان به علت عدم اعلام عمومی ولادت حضرت مهدی، فشار سیاسی حاکم بر جامعه‌ی شیعیان و مواجهه با چالش « غیبت» دچار شک و حیرت شدند و انشعاباتی در میان امامیه شکل گرفت. البته این انشعابات به دلیل رهبری امام زمان، روشنگری‌های نائبان خاص وتلاش علمای زمان و همچنین زمینه‌سازی‌های معصومین بسیار محدود و کم اثر بوده است و منجر به تشکیل هیچ جنبش یا قیام و یا حکومتی در جامعه نشد.
1.6 پیشینه‌ی تحقیق:با توجه به اهمیت آموزه‌ی مهدویت در جامعه‌ی شیعی کتاب‌های فراوانی در این موضوع و موضوعات مرتبط از جمله غیبت حضرت نگاشته شده است، اما در آثار مذکور به طور عمده جای انشعابات فرقه‌ای در عصر غیبت صغری خالی است، هرچند به طور پراکنده در بعضی از این منابع و همچنین آثار ملل و نحل‌نگاران اشاراتی به آن شده است که عبارتند از:
1- کتاب تاریخ سیاسی غیبت امام دوادزهم نوشته‌ی جاسم حسین، که از اولین و بهترین پژوهش‌های جدید در این موضوع است که بیشتر بر مسایل سیاسی این دوران متمرکز شده است، اگرچه توجه مؤلف در اشاره به فرقه‌گرایی در این عصر نیز قابل توجه است و ما در فصل سوم به این فرقه‌ها ارجاع داشته‌ایم اما جاسم حسین نیز به مانند سایر منابع در دسترس، به صورت کلی به فرقه‌های عصر غیبت اشاره نموده هرچند که می‌توان گفت اطلاعات ایشان تکمیل کننده‌ی سایر منابع بوده است و بیشترین سعی این کتاب این بوده که فضای وکالت را در جامعه‌ی عصر غیبت نشان دهد. نقش وکلا در مبارزه با جریان‌های انحرافی و معرفی حضرت به جامعه در این کتاب به‌ خوبی به تصویر کشیده شده ‌است.
2- کتاب «تاریخ غیبت صغری» نوشته‌ی محمد صدر، دراین کتاب سعی شده تا محدوده‌ی بحث شده در کتاب فوق الذکر بازتر شود. به صورت پراکنده در بخشی از قسمت‌ها از این کتاب بهره برده‌ایم.
3- کتاب «اوضاع سیاسی، اجتماعی و فرهنگی شیعه در غیبت صغری» اثر حسن حسین‌زاده شانه ‌چی. در اثر حاضر سعی شده است تا بر اساس اطلاعات تاریخی قابل اعتماد و معتبر، اوضاع سیاسی، اجتماعی و فرهنگی دوران غیبت صغری به تصویر کشیده شود. فصل اول به بحث‌هایی درباره مسئله‌ی غیبت و مشکلات آن، و تلاش‌های امامان جهت زمینه‌سازی در جامعه شیعه برای مواجهه با این پدیده اختصاص یافته است. فصل دوم را به فضای کلی و عمومی جهان اسلام را در عصر غیبت صغری اختصاص داده است تا خواننده درک بهتری از موقعیت جامعه‌ی شیعه در عصر مورد نظر، داشته باشد. فصول بعدی به مباحث سیاسی، اجتماعی و فرهنگی جامعه‌ی شیعه پرداخته است و در هر بخش شاخصه‌هایی که نشان‌گر وضعیت شیعیان در زمینه‌های یاد شده است مورد توجه قرار گرفته است، چنان ‌که در مبحث اوضاع سیاسی، از فعالیت‌های سیاسی دولت‌ها، احزاب و شخصیت‌های شیعی بحث شده و در بخش وضعیت فرهنگی، از مراکز علمی، دانشمندان و اندیشمندان و دستاوردهای فرهنگی و علمی سخن به میان آمده‌ است. که ارجاعات این کتاب بسیار قابل توجه بوده و علاوه بر این ‌که، این ارجاعات راه‌گشای رساله‌ی حاضر بوده، در ترسیم فضای حاکم بر جامعه در عصر غیبت صغرا و همچنین نقش وکلا و علما در مدیریت جامعه‌ از این کتاب بسیار بهره‌برده‌ایم. با همه‌ی این امتیازات، نقص این منبع این بوده که اطلاعات تکراری بسیاری را در اختیار خواننده قرار می‌دهد و تکرار مکررات به وفور در آن پیدا می‌شود و همچنین برخی از مطالب بدون ارجاع به منبع ذکر شده است.
4- از دیگر کتب معاصر، کتاب «خاستگاه تشیع و پیدایش فرقه‌های شیعی در عصر امامان» نوشته‌ی «علی آقانوری» است که در هفت فصل، به چگونگی بسط و گسترش فرهنگ تشیع و چگونگی پراکندگی آن در میان گروه‌های مختلف و نیز نوع نگرش و تعامل آن‌ها با یکدیگر، پرداخته است. در این اثر به چگونگی، محورها، زمینه‌ها و عوامل کلی و مهم پیدایش فرقه‌گرایی به اختصار پرداخته است که ما در نگارش فصل اول از این مطالب استفاده نموده‌ایم. نویسنده در این اثر سعی دارد تا با مدارک مختلف، به انشعابات و فرقه‌های شیعی در عصر امامان بپردازد و آنان را معرفی کند. هرچند که ایشان، به انشعابات شیعی در زمان غیبت صغری نیز اشاره نموده، اما این عنوان مختصر و به دور از بررسی سایر جوانب می‌باشد. وجه تشابه رساله‌ی حاضر با این فصل این است که در این فصل به بیان انشعابات در عصر امامان پرداخته، اما در رساله، انشعابات ایجاد شده در عصر عدم حضور امام بررسی شده است.
علاوه بر منابع ذکر شده، کتاب «گونه‌شناسی اندیشه‌ی منجی موعود در ادیان» نوشته‌ی جمعی از نویسنده‌گان، با ویراستاری «علی موحدیان عطار» شامل مقالات مناسبی، مرتبط با موضوع بود. از جمله‌ی مقاله‌ی«گونه‌شناسی اندیشه‌ی منجی موعود در قرآن و سنت» نوشته‌ی«محمدحسن محمدی‌مظفر» مقاله‌ی «بازتاب مهدویت در تاریخ سیاسی اسلام» نوشته‌ی«مهدی فرمانیان» مقاله‌ی «گونه‌شناسی ‌اندیشه‌ی منجی موعود در تشیّع» نوشته‌ی «محمد جاودان» و همچنین «جوهره‌ی مهدویت» علی موحدیان عطار. این مقالات حاوی تحلیل‌ها و ارجاعات مناسبی است که در نگارش پایان‌نامه از آن‌ها استفاده شده است. همچنین پایان‌نامه‌ی کارشناسی ارشد آقای موسوی آقداش از دانشجویان دانشگاه ادیان و مذاهب که با عنوان «نقش و کارکرد اندیشه‌ی مهدویت در قیام‌های شیعی سه قرن نخست هجری» که زمستان 1390 دفاع شده است. استاد راهنما دکتر«سید علی موسوی نژاد» و استاد مشاور حجت‌الاسلام و المسلمین دکتر«علی رضا ایمانی». این اثر در چهار فصل با عناوین؛ کلیاتی از منجی‌گرایی در ادیان و اسلام، گزارش‌هایی از نهضت‌های شیعی در سه قرن نخست هجری، نقش مهدویت در قیام‌های شیعی سه قرن نخست هجری، بررسی آراء اندیشمندان در مورد قیام‌ها و پاسخ به شبهات و جمع‌بندی می‌باشد که از ارجاعات ایشان در فصل اول در باب منجی‌گرایی در اسلام در این رساله بهره برده‌ام.
همانطور که گفته شد در این منابع به طور پراکنده به مطالبی درباره‌ی رساله‌ی حاضر پرداخته شده است. ولی درباره‌ی انشعابات فرقه‌ای در این روزگار، چرایی پیدایش این فرقه‌ها، سیر تاریخی این فرقه‌ها و.. . اثر مستقلی یافت نشد و یا راقم این سطور به آن دسترسی پیدا نکرده است. همچنین برخلاف سایر موضوعات تاریخی که تاریخ صرف است این موضوع پیوندی است بین تاریخ و کلام. بنابراین با توجه به جدید بودن موضوع و کمبود منابع قابل دسترس در این باب، آنچه عرضه گردیده با استفاده از اطلاعات قابل دسترس و در حد توان نگارنده می‌باشد که در آن سعی شده تا بر اساس منابع موجود، تصویری از انشعابات ایجاد شده در میان امامیه در عصر غیبت صغرا ارائه شود.
1.7 معرفی منابع:
با توجه به اینکه رساله‌ی حاضر از سویی با مسأله‌ی غیبت پیوند خورده و از سویی نیز پیرامون فرقه‌شناسی می‌باشد، منابعی که مورد استفاده قرار گرفته برخی در خصوص غیبت حضرت بوده که به ویژه در فصل‌های مقدماتی از آنها استفاده شده و برخی نیز کتاب‌های رجالی، تاریخی، فرقه‌ای می‌باشند که در زیر برخی از مهمترین منابعی را که در این زمینه استفاده نموده و معرفی آن‌ها راهنمای پژوهشگران می‌باشد را به اختصار معرفی می‌کنیم:
الف( کتب روایی:
1- «الکافی» اثر کلینی (م329ق) ایشان بخش قابل توجهی از کتاب را تحت عنوان «الحجه» به مسأله‌ی غیبت اختصاص داده است. وی این مطالعه را با تکیه بر اطلاعات مهمی در وضعیت کلی امامت، بین سال‌های (260-339 ه -/874-940م)، با تأکید خاص بر نقش سفرای امام در این دوران انجام می‌دهد. کلینی احادیثی منسوب به امامان را درباره غیبت امام دوازدهم ثبت می‌کند که آنها را از نویسنده‌گان قدیمی «واقفیه» و «امامیه» گرفته است. گذشته از اینها وکلای امام دوازدهم مأخذ اصلی اطلاعات وی در زمینه‌ی فعالیت‌های مخفی امامیه بوده‌اند. که با توجه به معتبر بودن این سند شیعی ما بسیاری از روایات را از این منبع گرفته‌ایم و به روایات این کتاب ارجاع داده‌ایم. به ‌خصوص در فصل سوم بخش اثبات ادعای اثناعشریه، احادیث امامان دوازده‌گانه، احادیث خالی نبودن زمین از حجت و…
2- «الغیبه» اثر نعمانی (م360ق) ایشان این کتاب را پس از رحلت امام یازدهم در سال(260ه‍) که در جامعه‌ی امامیه ‌هاله‌ای از حیرت و شگفتی به وجود آمده بود نوشت. وی کوشید، تا ضرورت غیبت امام دوازدهم را با روایت احادیثی از پیامبر و ائمه که غیبت آن بزرگوار را پیش‌بینی نموده‌اند، اثبات نمایند. ایشان اکثر اطلاعات خود را از نویسنده‌گان قدیمی که در این‌باره کتاب نوشته‌اند، بدون در نظر گرفتن دیدگاه‌های عقیدتی ایشان کسب نمودند. سهم ارزنده نعمانی در این است که، پس از مسعودی (م345ق) نخستین کسی بود که تفسیر احادیث منسوب به ائمه در موضوع غیبت را از کلینی گردآوری نمودند که ابعاد تفسیر ایشان اساس آثار بعدی امامیه در این موضوع قرار گرفت. این کتاب شامل 26 باب می‌باشد و از باب نهم تا آخر، به مباحث مختلفی در خصوص امام مهدی پرداخته و در هر فصل، روایت‌های متناسب را به تفصیل ذکر نموده است. ایشان در ابتدا حدیث‌های مربوط به غیبت و سختی‌ها و مشقّات دوره‌ی غیبت و نابسامانی‌های آن دوره و آن‌گاه، حدیث‌های مرتبط با ویژگی‌های حضرت، مانند رفتار آن حضرت، نام مادر وی، آیات نازل شده درباره‌ی ایشان را ذکر کرده است و سپس حدیث‌های نشانه‌های ظهور و نابسامانی‌های پیش از زمان خروج سفیانی، وضعیت شیعه هنگام ظهور حضرت، سن حضرت هنگام ظهور و نیز مدت حکومت ایشان و دیگر موضوعات مرتبط را عنوان نموده است. اما نویسنده در این اثر اخبار و نقل‌هایی که حکایت از دیدار با حضرت مهدی دارد را ذکر ننموده که این گونه حدیث‌ها در کتاب‌های «کمال الدین» شیخ صدوق و «الغیبه» شیخ طوسی فراوان یافت می‌شود. که ما نیز در بخش روایات ائمه در باب پیش‌گویی غیبت حضرت مهدی و همچنین در قسمت‌های اثبات امامت حضرت، از این کتاب بهره برده‌ایم.
3- «کمال الدین و تمام النعمه» اثر محمد بن علی بن بابویه، معروف به صدوق (م 386ق). این کتاب یک دائره المعارف روایی است با دسته‌بندی مناسب پیرامون موضوعات مربوط به امام دوازدهم. این اثر بر مآخذ اصلی شیعه که قبل از سال (260ه‍) گردآوری شده تکیه دارد. کمال الدین که آن را«اکمال الدین» نیز می‌گویند به دو بخش اصلی تقسیم شده است: در بخش اول، مؤلف پس از بیان بحثی در رابطه را امامت و عصمت به ادعای بعضی از گروه‌ها در رابطه با غیبت پرداخته است. صدوق پس از عنوان این گروه‌ها با ذکر حدیث‌هایی، ادعای آن‌ها را مردود دانسته و آن‌گاه به پاره‌ای از اشکالات در باب غیبت حضرت پرداخته و بدان‌ها پاسخ داده است. در ادامه‌ی همین بخش، حدیث‌هایی در مورد غیبت انبیای گذشته ذکر نموده و آن‌گاه روایت‌هایی را که بر غیبت امام مهدی دلالت دارند را عنوان کرده است. ایشان بخش دوم را نیز با روایت‌هایی درباره‌ی قائم آغاز نموده و به مباحثی درباره‌ی امامت آن حضرت، ولادت، دلایل غیبت، افرادی که وی را دیده‌اند، توقیعات صادر شده از سوی ایشان، مسأله‌ی انتظار فرج و نشانه‌های ظهور پرداخته و در هر قسمت حدیث‌هایی را ذکر نموده است. با توجه به ارزشمند بودن این اثر و گستردگی مطالب هرچند که در بخش‌های مختلف از این منبع بهره برده‌ایم، اما در فصل سوم، در معرفی انشعابات و همچنین در اثبات گروه اثناعشریه ارجاعات فراوانی را به این کتاب داشته‌ایم.
4- «کتاب الغیبه» اثر شیخ طوسی (م460ه) امتیاز این کتاب بر سایر کتاب روایی این است که شیخ طوسی، هم با استفاده از احادیث و هم با استدلال عقلی ثابت می‌کند که امام دوازدهم مهدی قائم است که در پرده‌ی غیبت به‌ سر می‌برد. ایشان ادعای دیگر گروه‌های شیعه که سایر امامان یا فرزندان ایشان را قائم می‌دانستند، رد می‌کند. این اثر گرانبها در هشت فصل تنظیم شده است: فصل یکم آن با عنوان «بحثی در غیبت» می‌باشد و آخرین فصل آن نیز تحت عنوان «ذکر بعضی از صفات و سیرت آن حضرت» است. با توجه به امتیاز این کتاب بر سایر کتب، بیشترین ارجاع را به این منبع داشته‌ایم، هم در بخش روایات و هم در فصل سوم در معرفی انشعابات و نیز تکیه‌ی اصلی ما در قسمت نقد انشعابات در فصل سوم بر این منبع بوده، هر چند که از منابع دیگری هم در کنار این منبع بهره ‌برده‌ایم.
ب) کتب رجالی
آثار شیخ طوسی موسوم به «الفهرست» و «الرجال» دو کتاب از چهار کتاب اصلی امامیه در رجال است. وی اسناد مختلفی را که موثق هستند یادآور شده، و خواننده را قادر می‌سازد تا روابط بین علمای امامیه و وکلای آن حضرت را در روزگار غیبت صغری کشف کند.
ج) فرقه شناسی
1- «فرق‌الشیعه»: ابومحمدحسن‌بن‌موسی نوبختی(م310ق) این کتاب یکی از منابع اصلی شناخت فرقه‌های شیعی می‌باشد. ملل و نحل نگاران پس از نوبختی در بیان تعداد و کثرت نمایی فرقه‌های شیعی پا را فراتر از وی نگذاشته‌اند، بلکه کمتر از او نیز شمارش نموده‌اند، محور انشعاب فرق شیعی در این اثر، موضوع امامت و رهبری و اختلاف دیدگاه گروه‌های شیعی در مصادیق و شرایط امامت است. درست است که وی یکی ازمتکلمان بزرگ شیعه امامیه قلمداد شده و محور افتراق و انشعاب گروه‌های شیعه را بر اساس انشعاب از امامت امامان دوازده‌گانه شیعی قرار داده، اما بی‌طرفی او در بیان اختلافات دیگر دسته‌های شیعی کاملاً مشهود است. این متکلم بزرگ شیعی، به طور گسترده انشعابات و انحرافات فرقه‌های مختلف شیعی را پس از شهادت هریک از امامان و از جمله امام حسن عسکری گزارش نموده است، که ما در معرفی این انشعابات در فصل سوم ارجاعات فراوانی را به این منبع داشته‌ایم.
2- «المقالات و الفرق» اثر سعد بن عبدالله ابن خلف الاشعری القمی(م301ق) اثر حاضرتفاوت ماهوی و شکلی قابل توجهی با«فرق الشیعه» نوبختی ندارد وحتی برخی به خاطر تشابه زیاد با کتاب فرق الشیعه، آن را با این کتاب یکی تلقی کرده‌اند. نویسنده که گویا گرایش حدیثی او بر گرایش کلامی غالب است، همانند نوبختی به فرقه‌های انشعابی شیعیان بعد از در گذشت هریک از امامان شیعه می پردازد و این شیوه را تا شهادت امام حسن عسکری ادامه داده که تعداد این فرقه‌ها را بعد از شهادت حضرت عسکری را 15 گروه دانسته، که ما در فصل سوم علاوه بر کتاب مذکور از این کتاب نیز بهره‌برده‌ایم. هرچند که بسیاری از اطلاعات این دو منبع شبیه به هم بوده و فقط در الفاظ با هم تفاوت‌هایی داشته‌اند. لازم به ذکر است فرق الشیعه و المقالات والفرق توسط دکتر محمد جواد مشکور ترجمه شده‌اند.
3- «الملل والنحل» اثر محمد بن عبدالکریم شهرستانی(م548ق) این اثر مشهورترین کتابی است که در زمینه‌ی علم فرقه‌شناسی نگاشته شده و نویسنده درآن به طور گسترده به ارائه اطلاعات در باره‌ی فرقه‌های اسلامی پرداخته و حجم بیشتری از گزارش‌های خود را به تاریخ و عقاید فرقه‌های شیعی اختصاص داده که این منبع تکمیل کننده‌ی اطلاعات ما در فصل سوم در باب معرفی انشعابات بوده است.
1.8 سازماندهی تحقیق:این پژوهش بر اساس مطالعات انجام شده در چهار فصل تنظیم شده است:
فصل اول: این فصل با عنوان «مقدمه و کلیّات» که در مقدمه به تبیین و طرح مسأله و پیشینه و سؤالات و فرضیه، اهداف و ضرورت و… پرداخته شده و کلیات به بازتبیین مفاهیم مقدماتی (شیعه و تشیّع، مهدی و مهدویّت، غیبت، فرقه، انشعاب) و بازنمایی اندیشه‌ی منجی موعود در اسلام، آغاز فرقه‌گرایی در اسلام و زمینه‌ها و عوامل فرقه‌گرایی در اسلام اختصاص دارد. این فصل جزء فصول زمینه‌ای می‌باشد و در پاسخ به یکی از سؤالات فرعی.
فصل دوم: این فصل با عنوان «زمانه شناسی روزگار غیبت صغرا» شامل: زمینه‌سازی معصومین در باورپذیری غیبت، بازتاب باور داشت غیبت تا قبل از غیبت صغرا، غیبت صغرا و اوضاع سیاسی، اجتماعی و فرهنگی حاکم بر شیعیان در زمان غیبت صغرا، می‌باشد. در این فصل به بیان روایات ائمه در باب غیبت و همچنین روش عملی آنان در آماده‌سازی جامعه برای پذیرش امر غیبت پرداخته شده است. سپس برخی از مهمترین انشعاباتی که در نتیجه‌ی ادعای مدعیان مهدویت تا قبل از غیبت صغرا شکل گرفته عنوان شده و در ادامه به بررسی روزگار غیبت صغرا و فضای حاکم بر آن پرداخته شده است. این فصل از فصول زمینه‌ای می‌باشد و در پاسخ به یکی از سؤالات فرعی آورده شده است.
فصل سوم: «انشعابات شیعی در روزگار غیبت صغرا» شامل: بررسی فرقه‌ی ایجاد شده در این دوره (واقفیه، جعفریه، محمدیه، قائلین به انقطاع امامت و قطعیه ) دراین فصل پس از معرفی و بیان دیدگاه‌هایی این انشعابات از نگاه کتاب‌های ملل و نحل و کتب تاریخی، به نقد آن‌ها پرداخته شده است و در پایان فصل با ارائه‌ی دیدگاه گروه امامیه- اثناعشریه به ناحق بودن سایر گروه‌ها اثبات می‌شود. این فصل، فصل اصلی است و در پاسخ به سؤال اصلی می‌باشد.
فصل چهارم: «تحلیل و بررسی انشعابات شیعی در روز گار غیبت صغرا» شامل: زمینه‌ها و عوامل پیدایش فرقه‌ها، امتداد تاریخی و زمینه‌ها و عوامل افول فرقه‌ها. در این فصل ابتدا به ذکر عوامل پیدایش این فرقه‌ها پرداخته شده( عوامل زمینه‌ساز، عوامل تسهیل کننده و عوامل شتاب زا) و سپس به ذکر امتداد تاریخی و پیامدهای این فرقه‌ها پرداخته شده و با توجه به اینکه امتداد تارخی طولانی نداشته و به زودی به تاریخ پیوستند و این مهم معلول عواملی بوده در ادامه به بیان عوامل نابودی و از بین رفتن این فرقه‌ها(نقش امام در هدایت تکوینی و تشریعی جامعه و ارتباط با شیعیان از طریق مکاتبه و همچنین از طریق نائبان، و همچنین به نقش متکلمان و نائبان امام) در این زمینه پرداخته شده است. سپس نتیجه‌گیری و پیشنهادات کاربردی و فهرست منابع ذکر شده است.
1.9 جنبه‌ی نوآوری وجدید بودن تحقیق:
اگر چه محتوای این پژوهش، به طور عمده مبتنی بر زحمات گذشتگان از دانشمندان و بزرگان پیرو مکتب اهل بیت، و ادامه‌ی کار آنان است، اما نوآوری پایان نامه در این است که:
– برخلاف تحقیقات انجام شده در این زمینه که تاریخی صرف یا کلام صرف می‌باشند، سعی ما در این پژوهش این می‌باشد که آمیزه‌ای باشد از تاریخ و کلام.
– نکته‌ی دیگری که قابل تأمل است در این پژوهش سعی شده است که سیر و چینش مطالب به نحوی باشد که بین انشعابات ایجاد شده در قرون اولیه، در غیبت صغرا و همچنین در عصر غیبت کبرا ارتباط برقرار شود، به طوری که ما به مناسبت در فصل‌های مختلف و بیشتر در فصل آخر ضمن بررسی زمینه‌های ایجاد این انشعابات به موارد مشابه آن در سایر زمان‌ها و بخصوص در زمان حال بپردازیم و به این طریق دامنه‌ی بحث کاربردی شود.
– در این پژوهش، تلاش شده است تا در ضمن مباحث مطرح شده، منابع گوناگونی نیز به خواننده معرفی شود. و با توجه به اهمیت بحث، مطالب مهم با استناد به آیات و روایات و یا منابع اصلی و معتبر ذکر شده است مخصوصا‍‍ً در فصل سوم. و همچنین بخش‌هایی که ارتباط مستقیم با حضرت مهدی داشته است.
– با توجه به این‌که محتوای این پایان نامه تاریخی- کلامی است، سعی نگارنده بر این بوده که سیر طرح مطالب بر اساس تاریخ زندگی مؤلفان باشد و هم در متن و هم در فهرست منابع وفات مؤلفین قرون گذشته ذکر شده است.
– از آنجایی که بیشتر کتاب‌هایی که در موضوع مورد نظر نگاشته شده، فقط به نقل تاریخی این فرقه‌ها پرداخته‌اند و کمتر به تحلیل و بررسی زمینه‌های پیدایش آن‌ها اشاره شده است. برجسته‌ترین نوآوری در این اثر تحلیل چرایی و چگونگی این فرقه‌ها و نیز سرانجام آن‌ها در غیبت صغرا است.
1.10 مفاهیم اصلی تحقیق:مفاهیم اصلی تحقیق شامل شیعه، مهدی، غیبت، انشعاب و فرقه می‌باشد که در فصل اول به بررسی این مفاهیم پرداخته خواهد شد.
1.11 روش و رویکرد تحقیق:با توجه به اینکه در بحث از یک موضوع، هم توصیف و تحلیل آن امکان‌پذیر است و هم می‌توان آن را علت‌یابی نموده و توضیح داده، که کار اول را تحت عنوان توصیف، وقایع‌نگاری و تحلیل وضع موجود شی و عمل دوم را تبیین و پیدا کردن چرایی آن می‌نامند. بر همین اساس در این جستار ابتدا با استفاده از گزاره‌های موجود در منابع با روشی توصیفی- تحلیلی به انشعابات ایجاد شده در دوره‌ی غیبت صغرا پرداخته شده است، سپس به نقد و تحلیل آن‌ها روی آورده و در ادامه به بررسی و تحلیل علل پیدایش این انشعابات و همچنین علل ازبین رفتن آن‌ها پرداخته‌ایم. در این تحقیق، سعی بر این بوده است که تا حد امکان از منابع اصلی استفاده شود و کمتر از ترجمه‌ی کتب استفاد شده و جز در مواقع ضروری که منبع عربی اصلی در دسترس نبوده و یا اینکه از پاورقی ترجمه مطلبی نقل شده، به ترجمه ارجاع داده‌ایم. همچنین تحقیق حاضر از نوع تحقیقات نظری کتابخانه‌ای است که از منابع مختلف استفاده شده است و ابزار گردآوری اطلاعات فیش‌نویسی رایانه‌ای می‌باشد
1.12 تنگناها:
نوشتن این پایان نامه با تنگناها و مشکلاتی نیز روبرو بوده است، از جمله می‌توان به کم بود منابع در رابطه با این فرقه‌ها، دور بودن نگارنده از شهر قم وعدم امکان استفاده از کتابخانه‌های تخصصی اشاره نمود و همچنین دور بودن از محضر اساتید محترم را یاد نمود.
ان شاء الله با معرفی این مدعیان فریب‌کار و فرقه‌های دروغین مهدویت، مهدی موعود اصلی شناخته شود و سره از ناسره تفکیک شده و امامیه از تهمت‌ها و افتراها مبرا گردد
2. کلیاتپیش درآمد
با توجه به اینکه همواره در بهره‌مندی از دانش‌ها، بررسی واژه‌گانی هر دانش از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. این پژوهش نیز از آنجایی که دارای برخی واژه‌گان تخصصی است، نخست لازم است توضیح کوتاهی درباره‌ی آنها داده شود.
2.1 بازتبیین مفاهیم کلیدی1.2.1 معنا شناسی شیعه و تشیُّعبرای واژه‌ی شیعه درکتاب‌های لغت معانی فراوانی ذکر شده است، مانند؛ دوستان، پیروان، اشاعه‌کننده‌گان، فرقه، شریک، همراهانو.. . افزون بر معانی یاد شده، شیعه، به معنای گسترش و نیرومندی و شجاعت نیز به کار رفته است.جمع این واژه، «شیع» و «شیاع» است. همچنین در قرآن نیز به این واژه و مشتقات آن بار‌ها اشاره شده است. برخی نیز واژه‌ی «شیعه» را به معنای گروهی از مردم که بر امر واحدی اجتماع کرده‌اند بکار برده‌اند، همچنین اصل واژه‌ی شیعه برگروهی از مردم اطلاق می‌شود و برای مفرد و مثنی و جمع و مذکر و مؤنث در لفظ واحد و معنای واحد بکار می‌رود و این واژه عنوانی غالب و جا افتاده برای دوستان و پیروان پیامبر و اهل بیت وی بوده است.
بنابراین شیعه به لحاظ لغوی بر فرد یا جماعتی اطلاق می‌شود که از فرد دیگری پیروی یا او را همراهی نماید یا با او همکاری کند یا اسباب نیرومندی وی را فراهم سازد یا کیش و آیین او را رواج بخشد. بدین ترتیب معنای لغوی تشیّع یعنی؛ عمل فرد یا جماعت شیعه که همان پیروی از شخص متبوع، یاری او، همراهی و همکاری کردن با اوست.
البته باید گفت از نظر لغوی، تشیّع، پیروی صرف از متبوع نیست، بلکه باید با گرایش، محبت و همراهی درونی همراه باشد. و بر این اساس مفهوم ولایت‌پذیری نیز در معنای شیعه نهفته است. چنانکه شیخ مفید(م 413ه) با استناد به آیه‌ی فَاسْتَغاثَهُ الَّذِی مِنْ شِیعَتِهِ عَلَى الَّذِی مِنْ عَدُوِّه‏ معتقد است با تقابل شیعه و عدو، قید پیروی خالصانه و ولایت‌پذیری در مفهوم شیعه گنجانده شده است. چنانکه خداوند نیز در قرآن به این امر اشاره فرموده است: وَ إِنَّ مِنْ شِیعَتِهِ لَإِبْراهِیم.
علاوه بر معنای لغوی در برخی منابع، به معنای اصطلاحی نیز اشاره شده است، که با توجه به اختلاف دیدگاه‌ها در تعریف اصطلاحی شیعه، نمی توان تعریف واحدی از آن بیان نمود. اما به طور کلی چند نظر در مفهوم اصطلاحی آن در کتب معاصر و قدیمی یافت شده از جمله این‌که نوبختی (م310ق) کسانی را شیعه می‌داند که در زمان حضرت رسول پیرو و هواخواه حضرت علی بوده‌اند و پس از رحلت حضرت معتقد به امامت حضرت علی بوده و اطاعت از ایشان را واجب دانسته. شهرستانی(م548ق)‏ نیز معتقد است:
«به همه‌ی کسانی که امام علی را را همراهی نموده و او را بر سایر اصحاب مقدم می‌دارند، شیعه گفته می‌شود».
همچنین لقب شیعه ویژه‌ی کسانی دانسته شده که قائل به برتری حضرت علی بر سایر اصحاب پیامبر بوده‌اند. علاوه بر این موارد، این واژه، در مورد کسانی آورده شده که معتقد به امامت حضرت علی بر اساس اراده‌ی الهی و وصیت پیامبر بودند و بر این باورند که امامت از فرزندان ایشان خارج نمی شود و جانشینى پیغمبراکرم را حق اختصاصى خانواده رسالت مى‌دانند. و اگر این حق از آن‌ها گرفته شده یا به واسطه‌ی ظلم دیگران و یا امتناع خود آنان به جهت رعایت تقیه بوده است و در معارف اسلام پیرو مکتب اهل بیت مى باشند بدون اینکه در حق آن‌ها غلو کنند.
بنابراین با توجه به اختلاف دیدگاه‌ها در این زمینه، هرچند که ارائه‌ی یک تعریف واحد از میان تعاریف ذکر شده مشکل است، اما اگر بخواهیم شیعه را به گونه‌ای تعریف کنیم که تمامی انشعابات شیعی را در بربگیرد، دو تقسیم‌بندی خاص و عام را برای این واژه در نظر می‌گیریم:
– معنای خاص: طبق این تعریف واژه‌ی شیعه در مقابل واژه‌ی سنی قرار می گیرد و شیعه نامی است ویژه‌ی پیروان علی و اهل بیت او. شیخ مفید(م413) در اشاره به این تعریف عنوان نموده‌اند: اگر واژه‌ی شیعه همراه با”ال” تعریف بکار رود، به کسانی اختصاص دارد که از باب اعتقاد به ولایت و امامت بلافصل علی پس از پیامبر و نفی کسانی که در خلافت بر او پیش گرفتند از آن حضرت پیروی کردند.
– معنای عام: طبق این تعریف، شیعه بر کسانی اطلاق می شود که به برتری امام علی برای امامت و خلافت چه به واسطه‌ی شایستگی شخصی و چه به واسطه‌ی اراده‌ی الهی و وصیت پیامبر معتقد باشند. بر اساس این تعریف واژه شیعه سایر گروه‌های شیعی از جمله؛ اسماعیلیه، واقفیه، محمدیه، افطحیه و.. . را به جز غالیان را شامل می‌شود.
نکته‌ی قابل ذکر این است که از جمله واژه‌گان مترادف با شیعه که در این رساله کاربرد داشته است، واژه‌ی امامیه می‌باشد که در نام‌گذاری و کاربرد این اصطلاح در تاریخ ظهور و رشد گستره‌ی مصادیق آن، دیدگاه یکسانی وجود ندارد. برخی این نام را ویژه‌ی گروه‌های غیر زیدی می‌دانند که از زمان صادقین به بعد شکل گرفته و اعتقادشان بر اساس باور به امامان معیّن و مشخّص از سوی پیامبر است که بر نصّ جلی استوار بوده. بر مبنای این تعریف، فرقه‌های «قطعیّه»، «واقفیّه»، «اسماعیلیّه» و «اثناعشریه» نیز از زیر مجموعه‌های امامیه به حساب می‌آیند.
همچنین «امامیّه» نام عمومی فرقه‌هایی دانسته شده که به امامت بلافصل حضرت علی و فرزندان او معتقد بوده، و می‌گویند: جهان، هیچ‌گاه خالی از امام نخواهد بود و منتظر خروج یکی از علویانند که در آخرالزّمان ظهور می‌کند. علاوه بر این تعاریف امامیه لقب کسانی دانسته شده که معتقدند، سلسله‌ی امامت در حجت بن حسن العسکری به پایان رسیده و او را «قائم منتظر» می‌دانند که ولادتش از طریق نص ثابت شده است. شیخ مفید(م413ق) در اشاره به این تعریف می‌گویند:
« شیعه‌ی امامی مذهب، کسی است که به وجوب امامت و وجود آن در هر زمانی باور داشته باشد؛ و نصّ جلّی بر امام و عصمت و کمال را برای او واجب بداند؛ و به تدوام و انحصار امامت در فرزندان امام حسین معتقد و سلسله‌ی امامت را به امام رضا پیوند دهد».
این تعریف از امامیّه با «اثنی‌عشریه-شیعیان دوازده امامی» به صورت مرادف به حساب آمده‌اند. البته باید اراده‌ی مفهوم «شیعه اثناعشری» از کاربرد اصطلاح «امامی»، را مربوط به زمانی دانست که دوازده امام و پیروان آنها وجود خارجی و تاریخی پیدا کرده باشند. زیرا این اصطلاح از امامیه پس از رحلت امام حسن عسکری به شیعیان نسبت داده شده است. البته مقصود تفکیک عقاید امامیه اثناعشریه در این دوره با دوره‌های قبل نیست، زیرا شواهد نشان می دهد که تصوری از اثناعشریه از آغاز در میان شیعیان وجود داشته، و در این دوره این واژه مختص آن‌ها شد. بنابراین اصطلاح «امامیّه» تا شروع غیبت امام دوازدهم از نشانه‌های ویژه‌ی هیچ یک از دسته‌های شیعی نبوده و غیبت را می‌توان ریشه و خاستگاه اصلی این عنوان به حساب آورد که به قائلین به امامت امامان دوازده‌گانه نسبت داده شده است.
با توجه به آنچه گفته شد، مقصود ما از عنوان شیعه در این نوشتار همان معنای عام است و مراد هر گروهی است که به نوعی شیعه‌ی امام علی و اهل بیت وی هستند، هر چند که در دوره‌ی غیبت صغرا دچار انحراف در مصداق امام زمان خود شدند و هر کدام در این باره ادعایی نمودند. همچنین مراد از امامیه در عنوان رساله (بررسی انشعابات ایجاد شده در میان امامیه. . . ) مقصود همان معنای عام و مرادف با معنای عام شیعه می‌باشد که گروه‌های واقفیه، جعفریه و… را در زمان غیبت صغرا را شامل می‌شود. اما، افزون بر معنای عام امامیه ما معنای خاص را نیز به‌ کار برده‌ایم و مقصود از آن شیعیان اثنی‌عشریه می‌باشد که تنها گروه باقی مانده از شیعیان که در زمان غیبت صغرا شکل گرفتند، می‌باشد و مراد کسانی است که به وجوب امامت و وجود آن در هر زمانی باور داشته باشد؛ و نصّ جلّی بر امام و عصمت و کمال را برای او واجب بداند؛ و به تدوام و انحصار امامت در فرزندان امام حسین معتقد و سلسله‌ی امامت را به امام رضا پیوند دهد.
1.2.2 معنا شناسی مهدی و مهدویت:
در اسلام از موعود نجات‌بخش با عنوان «مهدی» یاد می‌شود و در این خصوص تفاوتی میان فرقه‌های شیعه وسنی وجود ندارد. واژه‌ی مهدی صفت مفعولی از ریشه‌ی هدی می‌باشد به معنای هدایت کردن. این واژه در لغت ‌نامه‌های کهن به طور مستقل ذکر نشده است، بلکه فقط ریشه‌ی لغوی آن (ه د ی) و برخی مشتقات این واژه اشاره شده است. با گذشت زمان این واژه در لغت نامه‌ها جای خود را یافت و واژه‌ی مهدی در مقام یک اشتقاق در شکل مستقل مطرح شد. این نام بر کسی اطلاق می‌شود که به رشد و رستگاری هدایت شده و از گمراهی به دور باشد. برخی گفته‌اند: مهدی کسی است که خداوند او را به سوی حق و حقیقت راهنمایی کرده است. مهدی در اسلام، عنوان امامی که در آخرالزمان پیدا می‌شود و زمین را پر از عدل و داد میکند واژه‌ی مهدی، گاهی نیز در معنای فاعلی به معنای «هدایت کننده» به کار میرود. اما آنچه بیشتر در روایات آمده همان معنای نخست است. لقب مهدی اگر چه اختصاص به آخرین امام ندارد و بقیه ائمه نیز مهدی هستند، ولی تنها از آخرین پیشوا به عنوان «مهدی» یاد شده است. این لقب از همان ابتدای شکلگیری بحث «مهدویت» بر زبان معصومین رایج بوده و در روایات فراوانی از پیامبر اکرم این لقب به چشم میخورد.
طبق تعریفی که از واژه‌ی مهدی شد، مهدویت که از اصطلاحات متناسب با این واژه است در لغت به معنای مهدی بودن و در اصطلاح به مباحثی اطلاق می‌شود که در باره‌ی حضرت مهدی است. برای روشن شدن این واژه، و پی بردن به اصالت این آموزه، بررسی آن در اسلام ضروری به‌نظر می‌رسد.
1.2.3 معنا شناسی غیبت:طبق دیدگاه شیعه دوازدهمین امام شیعیان، فرزند امام حسن عسکری در سپیده دم جمعه، نیمه‌ی شعبان «سال 255 ه » در سامرا چشم به جهان گشود؛ و به سال 260 هجری به امامت رسید و در غیبت بسر برد.
غیبت اسم مصدر از ثلاثی مجرد ماده‌ی(غ ی ب) وبه معنای ناپدید شدن وپنهان شدن از دیده‌گان است. غایب به کسی گفته می‌شود که حاضر و ظاهر نیست. و در اصل درباره پنهان شدن خورشید، ماه و ستارگان به کار می‌رود. همچنین درباره‌ی کسی به کار می‌رود که مدتی در جایی حضور دارد وپس از آن از دیده‌گان رفته و دیگر دیده نمی‌شود
غیبت در اصطلاح به پنهان زیستی حضرت مهدی گفته می‌شود. پس از شهادت امام حسن عسکری ‏ماموران دستگاه عباسی، به خانه ‏امام هجوم برده و در جستجوی‏ فرزند و جانشین آن حضرت ‏برآمدند. از این حادثه و پیشامد، معلوم شد که خطر جدی جان امام‏ آینده را تهدید می‏کند. لذا لازم بود جهت محفوظ ماندن جان باقیمانده‌ی ‏سلسله امامت و سلاله نبوت و مصلح بزرگ بشریت، اقدامی جدی ‏به عمل آید و به همین خاطر حضرت ‏از تیررس چشمان کارگزاران خلفای‏عباسی پنهان گردید. و دوران غیبت امام آغاز گردید.
غیبت حضرت مهدی از نظر زمانى به دو بخش غیبت صغرا و غیبت کبرا تقسیم شده است:
– بخش اوّل، غیبت صغرا : از وفات امام یازدهم (260ق) آغاز مى‏شود و با وفات «علی بن محمد سمری » چهارمین و آخرین نایب حضرت، درنیمه شعبان سال 329 ق پایان یافته است.
– بخش دوم، غیبت کبرا یا تامّه: از پایان غیبت صغرى آغاز مى‏شود و تا حال ادامه دارد، وتا فرا‌رسیدن روز ظهور آن حضرت نیز ادامه خواهد یافت.
1.2.4 معنا شناسی انشعاب:
انشعاب که ریشه‌ی آن (شَعْب) می‌باشد، در لغت به معنای جداشدن، پراکنده شدن، شعبه شعبه گردیدن است. جمع این واژه (شُعُوب) به معنای قبیله و گروه می‌باشد. همچنین (شعبه) نیز از مشتقات این واژه است که در معنای فرقه، گروه و شاخه‌ای از یک شیء بکار رفته است. همچنین این واژه به معنای جدا شدن از یک مسیر و رفتن در مسیر دیگر آورده شده است. (شُعَب) نیز جمع این واژه است، به معنای گروه‌ها. با توجه به تعریف لغوی این واژه و مشتقات آن باید گفت این واژه در اصطلاح به معنای گروه‌هایی است که عقیده‌ای بر خلاف عقیده‌ی دیگران دارند. همچنین علامه طباطبایی در تعریف اصطلاحی این واژه می‌گوید: که هر مذهبى یک رشته مسائلى کم یا زیاد دارد که اصول اولیه‌ی آن مذهب را تشکیل مى دهند و مسائلى دیگر که در درجه دوم قرار دارند و اختلاف اهل مذهب در چگونگى مسائل اصلى، وقوع آنها با حفظ اصل مشترک انشعاب نامیده مى شود. انشعاب در همه مذاهب و خاصه در چهار دین آسمانى کلیمى و مسیحى و مجوسى و اسلام و حتى در شعب آنها نیز وجود دارد.در مذهب شیعه نیز انشعابات مختلفی وجود دارد که با القاب مختلفی از جمله؛ رافضه، زیدیه، کیسانیه و… که در زمان ائمه به وجود آمدند نامگذاری شده و همچنین بعد از شهادت امام حسن عسکری و زمان غیبت نیز این انشعابات ادامه داشته و شیعیان به گروه‌های مختلفی از جمله:واقفیه، جعفریه، محمدیه، قائلین به انقطاع امامت و قطعیه انشعاب پیدا نمودند. که همه‌ی این انشعابات را داخل در فرق اسلامی و مذهب شیعه دانسته شده هرچند در آراء آن‌ها اختلافاتی وجود دارد.
1.2.5 معنا شناسی فرقهدر میان آثار رایج و مشهور و مورد استناد دانش فرقه‌شناسى تعریف مشخصی از فرقه و تمایز آن از واژه‌هاى مترادف آن نشده است. اما به طور کلی باید گفت: واژه فِرْقَه که جمع آن فِرَقْ است از ماده «فَرْق» و در لغت به معناى جدا کردن بین دو چیز، و پراکندن و اختلاف و بخش بخش شدن است و به مطلق دسته، گروه، جماعت و طایفه‌اى گفته مى‌شود که از بقیه جدا شده باشند. فریق نیز اگرچه در کاربرد فرقه‌شناسى و در آثار فرهنگ اسلامى گاهى به معناى فرقه است اما از نگاه برخى از ارباب لغت به جماعت و طایفه‌اى از مردم مى‌گویند که تعداد نفرات آن از فرقه بیشتر باشد. فُرْقَه نیز اسم مصدر افتراق و به معناى جدایى مى باشد. این واژه در اصطلاح قرآنى، برخلاف مشتقات آن تنها یک بار به کار رفته. اصطلاح «مذهب» نیز در برخى از متون کهن فرقه‌شناسى در ردیف و همسان فرقه بکار رفته است. فرقه، نزد برخی در معنای ضد جماعت، به کار برده شده است و نشانگر ویژگی دسته‌های پراکنده و اهل هوا و هوس است که دارای آراء و اندیشه‌های مختلف، همراه با تنازع و اختلاف بودند، زیرا اجتماع، ویژگی کسانی است که با تمسّک به سنّت پیامبر خدا گرد یک امام جمع شده و از پیروی از وی مخالفت نکنند، اما فرقه‌گرایان خواسته‌ و دیدگاه‌ی مختلفی دارند و از هم جدا هستند و میان آن‌ها دشمنی است و پراکندگی از ویژگی آنان است.
در اصطلاح؛ فرقه به دسته‌اى از مردم، بدون ملاحظه تعداد آنها، گفته مى‌شود که به لحاظ اعتقادات هماهنگ باشند و معمولاً به گروه‏هاى مذهبى گفته‏اند، گر چه در قرون اخیر برای همه‌ی گروه‏هاى مذهبى و یا سیاسى کاربرد داشته اشت. تقریباً در تمام مذاهب آسمانى فرقه‏ها بوجود آمده‏اند، در مذهب اسلام نیز فرقه‌گرایی وجود داشته است. این اصطلاح در بیشتر آثار رایج ملل و نحل، ویژه‌ی گروه‌هایی است که اندیشه‌هایی کلاملاً سیاسی و کلامی متمایز دارند. عالمان و فرقه‌شناسان اسلامی، شرط اصلی تمایز فرقه‌ی اسلامی از غیراسلامی در اقرار به شهادتین و پذیرش آموزه‌های پیامبر می‌دانند و بر این اساس، متکلمان، غلو، اباحی‌گری و قول به تناسخ و ناصبی‌گری را خروج از ملت اسلام تلقی می کنند.
2.2 گستره‌ی اندیشه‌ی منجی موعود در اسلام: 2.2.1 آموزه‌ی مهدویت از نظرگاه قرآن کریم:اندیشه‌ی «مهدویّت»، در اسلام ریشه قرآنی دارد و این کتاب آسمانی، با قاطعیت تمام، پیروزی نهایی «حق» بر «باطل» را به تمامی انسان‌ها نوید داده است. برخی از دانشمندان شیعه، شمار آیات مربوط به «مهدویت » را افزون بر 120 آیه ذکر کرده‌اند.
در تبیین آموزه مهدویت در قرآن کریم می‌توان به دو دسته از آیات استناد کرد:
دسته‌ی اول آیاتی است که به طور کلی در بردارنده‌ی نوعی وعده نجات می‌باشد که آموزه مهدویت را می‌توان به عنوان یکی از مصادیق آن مطرح کرد. آیاتی که در بردارنده‌ی وعده‌هایی چون «غلبه‌ی دین حق»، «وراثت صالحان بر زمین»، «جانشینی مؤمنان نیکوکار در زمین»، « تمکُّن مستضعفان در زمین» است.
دسته‌ی دوم آیاتی است که با کمک تفسیرها و تأویل‌هایی که در مجامع تفسیری و حدیثی آمده است بر آموزه‌ی مهدویت منطبق می‌شود. به معنای دقیق‌تر آیات دسته‌ی دوم به تنهایی، دلالت روشنی بر نجات و منجی ندارند و فقط با کمک روایات بر مقصود دلالت می‌کند.
گرچه به لحاظ تفسیری اندیشه‌ی منجی موعود مدلول صریح آیات قرآن نیست؛ و قرآن نامی از منجی نبرده است و البته چنین انتظاری از قرآن نیست که در این گونه موارد به صریح سخن گفته باشد. اما به طور مسلّم برخی از آیات قرآن کریم یکی از سرچشمه‌های قرآنی اندیشه‌ی مهدویت در اسلام است. از دیدگاه قرآن منجی موعود یک« موعود شخصی بشری است» و از الوهیت برخوردار نیست. رسالت اصلی این موعود تحقق اراده‌ی حق تعالی بر روی زمین است. ظهور موعود قرآنی و اجرای برنامه‌های او وفای وعده‌ی خداوند متعال است و با دخالت مستقیم حق تعالی صورت می‌گیرد. 2.2.2 آموزه‌ی مهدویت از نظرگاه اهل سنت:موضوع مهدویت از جمله مباحثی است که نه تنها در میان شیعیان، بلکه در میان اهل سنت نیز روایات زیادی در باب مهدویت وارد شده است. بطوریکه می‌توان گفت در حوزه‌ی اعتقادات اسلامی کمتر موضوعی یافت می‌شود که تا این حد به آن پرداخته شده باشد و در اصل اعتقاد به ظهور منجی نوعی اتفاق نظر و وحدت فکر شکل گرفته است؛ مثلاً فقط درباره‌ی اصل موضوع ظهور مصلح جهانی، حضرت مهدی بیش از 600 روایت از کتب عامه از قبیل صحیح بخاری، سنن ابن داوود، سنن ترمذی، مسند احمد، ‌ینابیع الموده، منتخب کنز العمال، صوائق المحرقه و.. . نقل شده است.
ابن ابی الحدید(م655ق) شارح نهج البلاغه می‌نویسد:
«موضوع آمدن مهدی موعود منتظر، قبل از انقضاء عالم مورد اتفاق اصحاب حدیث است».
با نگاهی گذرا به آثار علمای اهل تسنن درباره‌ی مهدویت می‌توان به جایگاه بحث مهدویت در میان آنها پی‌برد.در مجموع در نظر اهل سنت، حتی آن‌ها که سختگیرانه روایات مهدوی را بحث کرده‌اند، ظهور مهدی موعود به عنوان یکی از نشانه‌های آخرالزمان، اعتقادی قطعی و انکارناپذیر است، مشهور اهل سنت معتقدند که حضرت مهدی همنام پیامبر و از اولاد فاطمه است، هنوز متولد نشده است و در آخرالزمان به دنیا می‌آید و از مکه ظهور خواهد کرد و زمین را پر از عدل و داد خواهد نمود. البته در میان اهل‌سنت نیز افرادی حضور دارند که منکر مهدویت هستند، اما این گونه افراد در مقابل باورکنندگان بسیار اندک هستند که بیشتر آنها در عصر حاضر می‌زیسته‌اند.
ابن خلدون (م808ق)، با اینکه نسبت به روایات مهدویت معاندانه رفتار کرده است در مقدمه‌ی کتاب «العبر» می‌گوید:
«آنچه در میان عموم مسلمانان به مرور زمان شهرت یافته، این است که به ناچار باید در آخرالزمان مردی از خاندان پیامبر، ظهور کند و دین را تأیید بخشد و عدل و داد را آشکار سازد، مسلمانان از او پیروی خواهند کرد و بر کشورهای اسلامی استیلا خواهد یافت، او را مهدی می‌نامند… و در این باره به احادیثی استدلال می‌کنند که محدثان ائمه، آنها را تخریج کرده‌اند».
2.2.3 آموزه‌ی مهدویت در اندیشه‌ی شیعه امامیه- اثناعشریه :منجی موعود یا «مهدی قائم» در شیعه‌ی امامیه شخصی «متعین» است. او فرزند امام حسن عسکریاست، با تبار قریشی، از نسل پیامبر اسلام و از فرزندان امام علی و فاطمه. شیعه منجی و آخرین امام خود را «محمد» می‌نامد. اسمی که پیامبر بر او نهاده است. این همنامی گویای این مطلب است که همان گونه که رسول گرامی اسلام با طلوع خود جهانیان را از گمراهی نجات داد، دوزادهمین امام نیز با ظهور خود بشر را از ضلالت نجات خواهد داد. القاب آن حضرت عبارتند از:« مهدی، قائم، منتظر، حجّت، خلف، صاحب الزمان، ولی عصر، منصور، بقیه الله و صاحب الامر» که معروف‌ترین آن‌ها مهدی است.
ویژگی منحصر به فرد منجی در شیعه «زنده بودن» اوست. مسأله‌ی غیبت و مهدویت در امامیه تفکیک ناپذیر است. و این به جهت روایات فراوانی است که در آن‌ها بر وقوع غیبت و مسائل مربوط به آن تأکید شده است. شیخ طوسی در این‌باره می‌نویسد:
«…روایات فراوان و رایج که از پدران امام مهدی قبل از وقوع غیبت صادر شده است، دلالت بر امامت وی دارند؛ روایاتی که گویای آن است صاحب این امر غیبتی خواهد داشت».
در دیدگاه شیعه مهدی از مقام «امامت» برخوردار است. باید برای درک این مقام و ویژگی‌های آن در مدلول آیات و روایات ناظر به آن‌ها درنگ کرد. از جمله‌ی این مقامات و ویژگی‌ها «نصب» است. بدین معنا که مقام امامت تنها با جعل ونصب خدای متعال ممکن است. «عصمت» و «علم» دو ویژگی دیگر امامت است. این معارف از مفاد آیه‌ی إبتلی به خوبی قابل اثبات است. شیعیان مهدی را از اهل بیت می‌دانند و بر این اساس جایگاه، اوصاف و حقوق اهل بیت چون «حق مودت»، «حقوق مالی»، «حق وراثت کتاب»، «حق مرجعیت علمی»، « حق ولایت» را که برگرفته از قرآن کریم و روایات است را برای امام مهدی قائلند.
آرمان مهدی موعود حاکمیت بخشیدن به دین اسلام و زدودن انحراف‌ها از آن است که این آرمان در قالب یک قیام جهانی از سوی حضرت حاکم می‌شود که بزرگترین دستاوردهای این قیام ‌عبارتند
از: دستاوردهای تربیتی دستاوردهای معرفتی، دستاوردهای اجتماعی، دست آوردهای کیهانی و آفاقی و دست آوردهای دینی.
2.3 اولین اندیشه‌های فرقه‌گرایی در اسلام:طبق آنچه در کتب تاریخی در باب فرقه‌ها آمده است، باید گفت که، درباره‌ی زمان شروع فرقه‌گرایی مسلمانان، میان تاریخ نگاران‌ اختلاف نظر وجود دارد. بر اساس این اختلافات، گروهی آغاز فرقه‌گرایی را دسته‌بندی‌های سیاسی صحابه درباره‌ی مصداق و شرایط خلافت میدانند و قدمت آن را به نخستین روز رحلت پیامبررسانیده‌اند. گروهی نیز، فرقه‌گرایی به معنای دقیق آن را از زمان شکل‌گیری خوارج و بعد از عصر خلفای راشدین، به حساب آورده‌اند و در پی آن شکل گیری فرقه‌هایی نظیر مرجئه، قدریه، وجبریه را مربوط به نیمه دوم قرن نخست دانسته‌اند.
براساس دیدگاه نخست آغاز فرقه‌گرایى در اسلام را باید از نخستین روز رحلت پیامبر دانست که مسلمانان در یک صف‌بندى کاملاً متمایز به مناقشه بر سر موضوع امامت و رهبرى جامعه پرداختند و نه‌تنها اختلاف خویش را درباره مصادیق امام و جانشین پیامبر آشکار نمودند، بلکه در شأن و ویژگى‌هاى آن نیز به مشاجره پرداختند. بر اساس این دیدگاه حتى مى‌توان از این نیز عقب‌تر رفته، و زمینه‌ها و عوامل اصلى و ظهور مواردى از فرقه‌گرایى را در زمان پیامبر به ویژه در اواخر عمر آن حضرت، دانست. با چنین نگاهى مى توان نخستین فرقه‌ى اسلامى را تحت عنوان انصار، طرفداران ابوبکر، طرفداران امام على نام برد که بلافاصله بعد از رحلت پیامبر اسلام شکل گرفتند و بر این اساس رویارویی این گروه‌ها، نقطه‌ی آغازین و سنگ بنای اختلاف و گروه‌بندی‌های سیاسی امت اسلامی و تفکیک بعدی آنان به دو گروه بزرگ شیعه و سنی شد.
بر اساس دیدگاه گروه دوم ؛ تحولاتی که در عصر عثمان رخ داد، ازجمله شورشی که منجر به قتل وی شد، سرآغاز فرقه‌گرایی اسلامی می باشد. دکتر عبدالله فیاض با اشاره به این مطلب می گوید:
«شیعه قبل از فاجعه‌ی کربلا در سال 61 هجری فرقه یا فرقه‌هایی تشکیل نداد، بلکه شیعیان فقط به صورت یاران وپیروان یا حزب بودند».
از این رو برخی معتقدند سلسله حوادث سیاسی که از اواسط خلافت عثمان شروع شد و نیز حوادثی که در دوره خلافت امام علی رخ داد به شکل‌گیری فرقه‌هایی چون خوارج، مرجئه و معتزله انجامید و ریشه‌ی اختلاف و انشعاب آنها هم قتل عثمان بوده است.
طبق آنچه گفته شد می توان گفت، در دین اسلام در زمان حیات رسول خدااز فرقه‌گرایی در میان مسلمانان خبری نبود؛ اما پس از رحلت ایشان اختلاف‌های بر سر مسأله‌ی جانشینی آن حضرت، میان مسلمانان به وجود آمد و همین اختلاف‌ها، کم کم به پیدایش فرقه‌های گوناگون انجامید. و با توجه به اینکه زمان شکل‌گیری گروه‌های طرفداران علی، طرفداران مهاجرین و انصار بلافاصله پس از رحلت پیامبر و پیش از شکل‌گیری مرجئه، خوارج و…بوده است و نمی‌توان ماجرای مهمی چون سقیفه را که با دیدگاه تشیّع و فرقه‌گرایی شیعیان مرتبط است و در آن زمان شکل گرفت را نادیده انگاشت و همچنین نمی‌توان پذیرفت مردمی که تازه از جاهلیت نجات یافته‌اند و مدت‌ها رهبر و راهنمایی در میان خود داشته که کارهای خود را با مشورت با او پیش می‌بردند، اکنون که چنین رهبری در میان آن‌ها نیست، بتوانند مدت‌ها بدون اختلاف به زندگی خود ادامه داده و دچار انشعابی نشوند، پس شاید بتوان زمان رحلت رسول خدا را آغاز اولین اختلافات دانست که در طول تاریخ با سیری گاه تند و گاه آهسته به روند خود ادامه داده تا اینکه در زمان غیبت امام دوازدهم به خاطر فضای حاکم بر جامعه‌ی شیعی به اوج خود رسید.
2.4 بازتبیین علل و زمینه‌های فرقه‌گرایی دراسلام:پژوهشگران عوامل فرقه‌گرایی در میان مسلمانان را به چند دسته، تقسیم نموده‌اند: از جمله عواملی‌داخلی، خارجی، بیرونی، درونی، ویا طبیعی و غیر طبیعی و چنین مسأله‌ای را، در مجموع ناشی از اسباب متعدد نفسانی، فکری، سیاسی، مذهبی و اجتماعی دانسته‌اند. در اینجا تلاش شده تا ازمیان این عوامل به عوامل برجسته‌ای اشاره نمود که تقریباً در شکل‌گیری تمام فرقه‌ها نقش مهم و اساسی را داشته‌اند.
2.4.1 سیاست و سیاست مداران:بدون شک پیوند سیاست و سیاست مداران با دیانت و مذهب، همواره به صورت دوسویه جریان داشته و دارد. این پیوستگی را می توان هم در ظهور و رواج فرقه‌ها و اندیشه‌های کلامی، سیاسی و فقهی مشاهده نمود و هم در ضعف و احیاناً سقوط آن‌ها. عده‌ای بر این باورند که گرچه برای اختلاف عقاید، تمام عوامل و اسباب فراهم بوده اما آغاز آن را سیاست ‌می‌دانند. گروهی نیز ساختار و جوهره‌ی فرقه‌های بزرگ اسلامی در قرون نخست را از نوع جنبش‌هایی می دانند که با انگیزه‌های سیاسی شکل گرفته اما با گذر زمان، رنگ و وبوی مذهبی و فلسفی به خود‌‌ گرفتند.
صدر اسلام را می‌توان سرشار از حوادث مهم سیاسی و تأثیرگذار در قرون بعدی دانست. از جمله این حوادث اختلاف برانگیز می‌توان از اختلاف درباره‌ی جانشینی پیامبر و حوادث پیرامونی آن، اختلاف در شورای شش نفره‌ی گزینش شده توسط خلیفه‌ی دوّم، شورش علیه عثمان و قتل وی، جنگ‌های عصر امام علی و سرکشی ناکثان و قتل امام علی‌ را نام برد. از این جهت، برخی از پژوهشگران ضمن تقسیم جوانب تفکر اسلامی به دو مرحله‌ی تفکر اسلامی خالص و تفکر فلسفی



قیمت: 10000 تومان

متن کامل در سایت homatez.com

NameEmailWebsite

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *