— (581)

2139315-891900
دانشکده مذاهبپایان‌نامه کارشناسی ارشد رشته تصوف و عرفان اسلامی
تحقیق و تصحیح «أنس المنقطعین إلی عباده رب العالمین»
نوشته معافا بن اسماعیل موصلی (ثلث اول)
استاد راهنما: جناب آقای دکتر محمد سوریاستاد مشاور: جناب آقای سعید کریمیدانشجو: طاهره فیضی باشکندپاییز 139399441044577000997585837184000

8858256604000
11468103996055001697355443230000

تقدیم
تقدیم به روح پر فتوح عارفان و بزرگانی که در زنده نگاه داشتنِ شریعت، طریقت و حقیقت در سلوک إلی الله و معرفه الله گام نهادند.

تقدیر و تشکربر خود لازم میدانم که مراتب امتنان و تشکر خود را از استادان گرامی و فرزانه جناب آقای دکتر محمد سوری و جناب آقای سعید کریمی که همتشان فرا راه این پژوهش بوده و جناب آقای دکتر محمد ملکی در یاری و مساعدت و تشویقِ موضوع پایاننامه و دوست عزیزم خانم نورالهدی رضوانی شوشتری که سعی بسیار در جمعآوری و ارائهی اثر حاضر داشتهاند، اعلام دارم. والسلام.

چکیدهیکی از عارفان سده‌ی ششم و هفتم هجری قمری معافابن اسماعیل موصلی شافعی (551 ـ 630 هـ) است. وی دارای آثار متعددی به عربی در فقه و حدیث و تفسیر و عرفان بوده است. اثر مهم وی در عرفان أنس المنقطعین إلی عباده ربّ العالمین نام دارد. این کتاب شامل ۳۰۰ باب است و در هر باب دست‌کم یک حدیث و یک حکایت و یک قطعه شعر مندرج شده است. از این کتاب نسخه‌های خطی بسیاری باقی مانده است. در رساله‌ی حاضر ثلث نخست کتاب (از باب ۱ تا باب ۱۰۰) بر اساس سه نسخه‌ی خطی تصحیح شده است. هم‌چنین در مقدمه‌ی رساله زندگی و آثار مؤلف به‌تفصیل مورد بررسی قرار گرفته است.
واژگان کلیدی: معافابن إسماعیل موصلی شافعی، أنس المنقطعین إلی عباده ربّ العالمین

پیشگفتارتصحیح و انتشار متون برجسته و احیای نسخ خطی که در انزوا و گمنامی بهسر میبرند از جمله وظایف سخت و دشوار حافظان فرهنگ و ادب است و کاری بس ارزشمند، و پیرایش کتاب از تحریفاتِ برخی از کاتبان نسخ خطی و نزدیک ساختن آن به اصل اثر، کاری فراتر از مقابلهی نسخههاست که به شیوه و اصول فن تصحیح بستگی دارد.
پایان نامهی حاضر ، تصحیح و تحقیق بخشِ نخست از سه بخشِ کتاب أنس المنقطعین إلی عباده رب العالمین از عارف و مفسر ِ سدههای ششم و هفتم قمری، به نام معافابن إسماعیلبن أبومحمد موصلی، به شیوهی تلفیقی است. در اینجا این نکته را خاطر نشان میکنم که تصحیح بخشِ دوم و تحلیل کل کتاب و نیز معرفی نسخهبدلها و روش ارائهی تصحیح بر عهدهی دوست عزیزم خانم نورالهدی رضوانی شوشتری است. از این رو جهت ارائهی خوب، درصدد برآمدیم تا در نگارش رسالههایمان با یکدیگر همکاری لازم را داشته باشیم.
این تصحیح، حاصل مقابلهی سه نسخه از هشت نسخهی یافت شده از کتاب وی است که در کتابخانههای مجلس شورای اسلامی و مدرسهی نمازی خوی و محمد درویش پاشای ترکیه موجود نگهداری میشوند.این سه نسخه در محل ارائهی نسخهبدلها در پاورقی به ترتیب با علائم اختصاری «M»، «T»، «K» تعیین شدهاند. پس از مقایسهی سه نسخهی فوق، بهترین شیوه برای ضبط متن، شیوهی تلفیقی دانسته شد، زیرا هر یک از نسخهها دارای اشتباهاتی هستند. ولی در مجموع نسخهی مجلس با توجه به قدمت ـ که به قرن هشتم برمیگردد ـ و خواناتر بودن آن به عنوان نسخهی اصل و اساس قرار داده شد. در این اثر، سعی بر آن بوده است که ضبط نسخهها با توجه به نسخهی مذکور تنظیم گردد. اما گاهی نسخهبدلها به این دلیل که در نسخهی اساس اشتباهی وجود داشته و یا از لحاظ معنایی درستتر به نظر آمده، بر نسخهی اساس ترجیح داده شده است. در این گونه موارد ضبط نسخهبدلِ مرجّح در متن وارد شده و ضبط نسخه اساس، یعنی«M» در پاورقی پس از آن آمده است. روش ارائهی نسخهبدلها شبیه به شیوهی هلموت ریتر است به این صورت که شکل خلاصه شده و کمحجمتر از آن میباشد. این روش دقیقترین شیوهی ثبتِ اختلافات نسخهها، در تصحیح متن است، به همین دلیل برای این رساله، انتخاب شده است. دلیل دیگر انتخاب این شیوه، این است که گزارشی که به خواننده داده میشود کامل و آسان یاب میشود. همچنین علائم اختصاریِ نسخهها از حروف لاتین انتخاب شد؛ زیرا اگر از حروف فارسی یا عربی استفاده میشد، ممکن بود گاهی خواننده علامت اختصاری را با متنِ پاورقی اشتباه بگیرد، اما در علائم لاتین دیگر اشتباه یا خطا راهی ندارد. از طرفی حروف فارسی یا عربی وقتی کنار هم قرار میگیرند به یکدیگر میچسبند. لذا در ضبط سه نسخه کنار هم، این حروف چسبیده به هم خواهند بود؛ مثلاً در زبان فارسی اگر گفته شود که در سه نسخهی، «م»، «ت»، «خ»، فلان کلمه آمده است، برای اینکه این حروف به هم نچسبند نیاز به گذاشتنِ ویرگول یا خط فاصله است اما با انتخاب حروف لاتین از طرفی، نیازی به ویرگول یا خط فاصله نیست و از طرف دیگر، این احتمال که برای خواننده در خواندن پاورقیها مشکلی ایجاد شود به صفر میرسد، لذا چنین اقدامی از سویِ مصحح این اثر از رویِ غربزدگی نبوده است.
به تَبَع آنکه معافا خود در مورد صحت و سقم أحادیث گردآوری شده در کتابش و ضعیف و حَسَن بودن آنها، هیچگونه اظهار نظری نداشته است، مصحح نیز در این رساله دست به انجام این کار نزده است چرا که این کار، کاری تخصصی بوده و در حیطهی تخصص او نیست. هرچند علیرغم احترامی که برای نویسندهی کتاب قائل است، لازم است به این نکته اشاره کند که در برخی از احادیث، حکایات و اشعارِ بابها مطالبی چون تعریف و تمجید از خلفای راشدین و … مطرح شده است که با عقاید شیعی تناقض دارد. بابهایی که این چنیناند، عبارتند از: بابهای 68 تا 71 که مدح سه خلیفهی اول است و شعر باب 175 که به لحاظ محتوا و معنا معقول نیست، اما مصحح از باب امانت، مطالب کتاب را همان گونه که در آن آمده است، بدون کم و کاست آورده است.
مصحح در مقدمه به ترتیب اوضاع و احوال سیاسی، اقتصادی و ادبیِ سدههای ششم و هفتم و شرح احوال و آثار و افکار معافا را در پی آورده است و سپس متن تصحیح شده و پس از آن فهرست منابع و مآخذ و در پایان تعلیقات را ذکر کرده است.
تعلیقات نیز شامل مآخذ، احادیث و حکایات و اشعار أنس المنقطعین است. در این بخش نام مأخذ به همراه شمارهی جلد یا چنانکه اثری تک جلدی بود عنوان مأخذ و شمارهی صفحهی مورد نظر ذکر شده است. مثلاً مسند رویانی 2/43؛ و نیز الغربا، 31. در برخی موارد نیز احادیث و حکایات و اشعاری زدیک به متن أنس المنقطعین یافت شده است که در اینگونه موارد عبارت «با اندک اختلافی در لفظ» جلوی آن درج شده است. لازم به یادآوری است که حدیث، حکایت یا شعری که در منابع مورد جستجو یافت نشده است، در تعلیقات نیامده است.
علاوه بر این تمامی منابع مورد استناد در مقدمه برحسب تاریخ فوت نویسنده ترتیب یافتهاند. با همهی کوششی که برای تصحیح این متن انجام گرفته است باز هم مانند بیشتر آثار تصحیحی اشکالاتی در آن وجود دارد که باید در تحقیقات آینده برطرف شود.
با این همه، مهربان خدای خود را شاکرم که این توفیق و عنایت را نصیبم کرد که توانستم با لطف او و دعای اولیا و اهل معرفت، این مهم را ـ در حدِّ توان و بضاعتم به پایان برسانم.
-149860-25971500
فصل اول: کلیات
1ـ1ـ بیان اهمیت موضوع اهمیت و ضرورت تصحیح نسخ خطی که سند هویت ایرانی اسلامی است بر کسی پوشیده نیست. برای آگاهی از نظرات عرفا و علمای مختلف و سیرهی نبوی و تحولات علمی گذشتگانمان این نسخ میبایست تصحیح و منتشر شود. علاوه بر این با تصحیح نسخه خطی منبعی از منابع دسته اول احیا خواهد شد و مورد استفاده پژوهشگران قرار خواهد گرفت.
1ـ2ـ سؤالات تحقیقـ احیا و تصحیح کتاب «اُنس المنقطعین إلی عباده رب العالمین».
ـ تحقیق دربارهی نویسندی کتاب و آشنایی با آثار و اندیشههای وی.
1ـ3 ـ فرضیهی تحقیقـ بررسی دیدگاههای به کار گرفته شده در نسخه.
ـ آشنایی اجمالی با دیدگاه‌ها و استنادات موجود در نسخه.

-31115-56896000
فصل دوم: تحقیق و تصحیح
بخش اول: مقدمهی تحقیقی2ـ1ـ1ـ مدخلی بر حیات اجتماعی، تاریخ اوضاع و احوال سیاسی دورهی معافا
نیمهی دوم قرن ششم و آغازین سالهای قرن هفتم هجری، یعنی دورهی ممتد مورد مطالعه ما، قرن آشوبها و اغتشاشات، از مهم‌ترین دوره‌های تاریخ اسلام و تصوف به شمار میآید. ظهور بسیاری از مشایخ بزرگ صوفیّه، پایه‌گذاری کهن‌ترین طریقه‌های سازمان‌یافته، شکل‌گیری برخی آیینها همچُون خرقه‌پوشی و صدورِاجازهنامهی سلسلهها،رشد و توسعه و نظـام‌مند شدن خانقاهها به عنوان نهادهای رسمیِ اجتماعی از مشخصات بارز این دوره است. از سدهی ششم قمری به بعد با شکلگیری طریقههای متشکل، مرحله جدیدی از تاریخ تصوف آغاز گردید.
در این دوره، بر اثر تاخت ‌و‌ تاز قبایل ترک و چیرگیهای پی‌در‌پی آنان در وضع اجتماعی جامعهی اسلامی نابهسامانیهایی پدید آمد. با این همه، در این هنگام صوفیّه از جایگاه مطلوبی برخوردار بودند، زیرا بسیاری از امرا، وزرا و سلاطین این عهد، با ابراز ارادت به مشایخ صوفیّه، از آنان حمایت می‌کردند. برای نمونه، برخی خلفای عباسی ‌چون مستنصر، مستنجد، ناصر و نیز طغرل سلجوقی و برخی وزیران مانند نظام ‌الملکِ طوسی که خانقاهها و مدارس بسیاری را از جمله مدرسهی نظامیه بغداد بنا کرد، توجه خاصی به صوفیه داشتند.
در سدهی هفتم قمری، از یک سو حادثهی هجوم ویرانگر مغول و قتل عام مردم، جهان اسلام را به چنان مصیبتی گرفتار کرد که بی‌سابقه بود و از سویی دیگر، شگفتی و گسترش تصوف به عنوان بُعد باطنی اسلام، در همهی سرزمینهای اسلامی و ظهور ابن عربی ـ چهرهی برجستهی عرفان اسلامی که بیش از همه تأثیر فراوانی در جریان تصوف این دوره و دورههای بعدی گذاشت ـ باعث شد که این دوره نوعی بازگشت به عصر طلایی پیامبر (صلَّی الله علیه وآله وسلَّم) قلمداد شود.
در این سده، تصوف بیش از پیش در حیات فردی و اجتماعی مسلمانان ریشه دوانید و گرایش عمومی بدان فزونی یافت، چنان‌ که وقتی ابنبَطوطه، جهانگرد پرآوازهی مراکشی، در نیمهی نخست سدهی هشتم قمری، از مغرب تا مشرق جهان اسلامی به سفر پرداخت، در همه جا خانقاهها و رباطها و تکیه‌ها و لنگرها را پر از جنبو‌جوش دید.
در میان وقایعی که در این سده رخ داد، مغولان با هجوم حملات خود و کشتن المستعصم بالله در 656ق در بغداد، حکومت 525 سالهی عباسیان را از میان برداشتند.طی این حملات، مردم بسیاری کشته شدند، برخی از شهرها و برخی از مدارس، مساجد و کتابخانه‌های متعدد و حتّی برخی از صوفیان از میان رفتند.
در مجموع میتوان گفت قرن ششم و هفتم هجری از حیث کثرت مدارس و مراکز تعلیم، احترام و تکریم مشایخ و بزرگان تصوف و شکلگیری مشهورترین طریقههای صوفیه از مهمترین دورههای تصوف است. سلاطین، وزیران، امیران، بزرگان و ثروتمندان عهد، هر یک به نحوی در رشد و توسعه و آبادانی مراکز مختلف تعلیم از مدرسه و مسجد گرفته تا کتابخانه و خانقاهها میکوشیدند و مالهای فراوان در این راه صرف میکردند. پیداست که محرک اصلی در همهی این موارد، اعتقادات دینی و کسب ثواب اخروی بوده است، چرا که در این دوران غرض اصلی و هدف اساسی از هر بحث علمی، دین و مذهب است و بس؛ و ما حصل عقیدهی طالبان علم، این است که انسان برای بندگی و عبادت خلق شده و همهی جهد او باید برای آن باشد که در حدود توانایی خود بندگی خدا را به حد کمال برساند.
با توجه به آنچه گفته شد، در این نوشتار به معرفی یکی از چهرههای شاخص عرفان و تصوف، در سدهی ششم و هفتم هجری و اثر عرفانی او میپردازیم. نام او معافابن إسماعیلبن أبومحمد موصلی شافعی است و کتابی که معرفی میشود أنس المنقطعین إلی عباده رب العالمین نام دارد. در نوشتار حاضر نخست به حیات فردی، حیات اجتماعی، تاریخ اوضاع و احوال سیاسی و ادبی عصر معافا و پس از آن به شخصیت و آثار و اندیشهی معافا اشاره میشود و نیز گزارشی اجمالی از محتوای کتاب ارائه خواهد شد.
بایستهی یادسپاری است که در این نوشتار سعی شده است تا مهمترین مطالب ذکر شود. روشن است که به علت مفصل بودن مطلب و محدودیت این اوراق، از بیان بسیاری از جزئیات خودداری شده است.
بخش دوم: تصحیحمقدمهی مؤلفبسم الله الرحمن الرحیم
وبه الإعانه
الحَمدُ للهِ رَبِّ العالَمین، والصَّلوهُ والسَّلامُ علَی سیِّدنا محمدٍ وآله وصَحبِه أجمَعین. قالَ الفقیرُ المعافا بنُإسماعیلَ بنِالحسینِ بنِالحسنِ بنِ أبیالفَتحِ بنِ أبیالسِّنانِ المَوصِلیُّ، غفرَ اللهُ لهُ ورحمهُ: اِستخرتُ الله تَعَالی فی جَمعِ کتابٍ یَشتمِلُ علی ثلاثِمائهِ حدیثٍ عن رسولِ اللهِ (صلَّی الله علیه وسلَّم) وعلی ثلاثِمائهِ حکایهٍ وأثرٍ یتبعهما أبیاتٌ من الشعرِ مَحذوفَهِ الأسانیدِ، طَلَباً لِلاِختصارِ، قاصِداً وَجهَ العزیزِ الغَفّارِ؛ لِیَنتَفِعَ بِها مَن وقفَ علیها، ویَرشُدُ مَن أدّتْ فِکرَتَهُ إلیها، وسمّیتُه أنسَ المنقطعینوالله المُستَعَانُ، وعَلَیهِ التُّکَلانُ.
باب یکم: [الجَنَّهُ لِمَن]الحَدیثُ الأَوَّلُ
رُوِیَ عَن رَسولِ اللهِ (صلَّی الله عَلَیه وسَلَّم) أنَّه قال: «إنَّ الله (سُبحانَهُ وتَعَالی) لَمَّا خَلَقَ جنهَ عدنٍ، قال لها: تَکَلَّمِی، فَقالَت: ﴿لاَ إلَه إلاَ الله﴾ (37: 35)، (47: 19) ، فقال لها ثانیهً: تَکَلَّمِی، فَقالت: ﴿قَد أفلَحَ المُؤمنُونَ﴾ (23: 1)، فَقال لَها ثالِثهً: تَکلَّمِی، فَقالت: حُرِّمتُ علَی کلِّ بَخیلٍ ومُرائی.»
الحکایه الأولی
حُکِیَ عن وهبِ بنِمُنَبِّهٍ (رضی الله عنه) أنَّه قال: «إنَّ لِلجنَّهِ ثَمانیهَ أبوابٍ»، فإذا صارَ أهلُ الإیمانِ إلیها لیَِدخُلُوها، قال البَوَّابُون: وَعِزَّهِ اللهِ وَجلالِهِ (جلَّ جلالِهِ) لا یَدخُلُها أحدٌ قبلَ العلماءِ الزَّاهدینَ فِی الدُّنیا، الرَّاغبینَ فِی الآخرهِ، المطیعینَ ربَّهم، المُطَهَّرینَ مِن رذائِلِ الأَخلاقِ.
شعر
لا تقطعَنَّ عادهَ الإِحسانِ عن أحدٍ  ما دُمتَ تَقدِرُ فالأَیَّامُ تاراتُ  
وَاشکُر فضیلهَ صُنعِ اللهِ إذ جُعلَت  إلیکَ لا لکَ عندَ النَّاسِ حاجاتُ  



قیمت: 10000 تومان

متن کامل در سایت homatez.com

NameEmailWebsite

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *