— (600)

دانشکده علوم انسانی و اجتماعی
پایان نامه دوره کارشناسی ارشد در رشته علوم اجتماعی گرایش پژوهشگری
موضوع:
بررسی تاثیر سرمایه اجتماعی بر رفتارهای زیست محیطی
(مطالعه موردی: استان کردستان)
استاد راهنما:
دکتر: صادق صالحی
استاد مشاور:
دکتر: قربانعلی ابراهیمی
نام دانشجو:
لقمان امامقلی
تیر ماه 1390

دانشکده علوم انسانی و اجتماعی
پایان نامه دوره کارشناسی ارشد در رشته علوم اجتماعی گرایش پژوهشگری
موضوع:
بررسی تاثیر سرمایه اجتماعی بر رفتارهای زیست محیطی
(مطالعه موردی: استان کردستان)
استاد راهنما:
دکتر: صادق صالحی
استاد مشاور:
دکتر: قربانعلی ابراهیمی
نام دانشجو:
لقمان امامقلی
تیر ماه 1390

رسول خدا فرمودند:
« مَن عَلَّمَنی حَرفاً فَقَد سَیَرنی عَبداً »
با تشکر و سپاس فراوان از همه عزیزانی که در این پژوهش ما را از کمک خویش دریغ ننمودند. به خصوص تشکر و قدردانی ویژهای دارم از آقای دکتر صادق صالحی استاد راهنما و آقای دکتر قربانعلی ابراهیمی استاد مشاور اینجانب که با راهنمایی و مشاوره هایشان همواره مددرسان این توشه علمی بودهاند. همچنین، از آقای دکتر احمد رضایی و آقای دکتر محمد فاضلی نیز به پاس راهنمایی خود نهایت تقدیر و تشکر دارم. در اینجا، بر خود لازم می دانم از زحمات بسیار ارزنده خانم ادیبه ویسی و آقایان علی صیدی و مومن اصلانی تشکر و قدردانی ویژهای را به پاس زحمات آن عزیزان به عمل آورم، باشد که این عزیزان در تمامی عرصههای زندگیشان موفق و موید باشند.

تقدیم به
آنانی که اندیشیدن را به ما میآموزند،
نه اندیشهها را
(دکتر شریعتی)

چکیده:
امروزه، تهدیدات زیست محیطی در مرکز مهمترین پرسشهای وجدان انسان قرن بیست و یکم قرار دارد. این پرسشها افکار عمومی جهان را به طرز نگران کنندهای به خود معطوف کرده و حساسیت شدیدی نسبت به محیط زیست در سطح جهانی به وجود آورده است. هیچ کس نمیتواند این ادعا را بکند که پیدایش مواد آلوده کننده بر روی کره خاکی ما نتیجه برخی دگرگونیهای طبیعی و مستقل از اراده انسان است. اشتباهاتی که در افکار، نگرش و رفتار انسان در نتیجه فعالیتهای خود بر روی زمین مرتکب شده است، یکی از علتهای اصلی خساراتی است که محیط زیست متحمل آن گردیده است.
هدف اصلی این پژوهش، سنجش رفتار زیست محیطی و شناخت تاثیر سرمایه اجتماعی بر رفتارهای زیست محیطی میباشد. به عبارت دیگر، هدف اصلی پژوهش حاضر پاسخ به این سوال است که آیا با افزایش و یا کاهش سرمایه اجتماعی، در رفتارهای زیست محیطی تغییری به وجود میآید یا خیر؟ روش تحقیق در این پژوهش از نوع پیمایش است. نمونه آماری شامل 440 نفر از افراد بالای 18 سال ساکن در مناطق شهری استان کردستان بوده که با روش نمونهگیری خوشهای چند مرحله انتخاب شدهاند.ابزار این تحقیق پرسشنامه بوده است. علاوه براین، متناسب با دو وجه موضوع تحقیق و سؤالاتی که در مطالعه و بررسی حاضر مهم بوده‌اند، نظریه‌های مربوطه، ارائه و بررسی شدند. برای آنکه تحقیق حاضر انجام گیرد از نظریههای روبرت پاتنام (در مورد سرمایه اجتماعی) ودانلپ و ونلیر(در مورد پارادایم جدید زیست محیطی) به عنوان چارچوب نظری مورد استفاده قرار گرفته بود.
نتایج تحقیق حاضر نشان میدهد که با وجود شرایط نامناسب و امکانات محدود زیست محیطی در استان کردستان رفتارهای مسئولانه زیست محیطی افراد مورد مطالعه در حد بالایی بوده است. علاوه بر این، یافتهها حاکی از در حد نزدیک به متوسط بودن سرمایه اجتماعی افراد مورد مطالعه است. همچنین، نتایج تحقیقی حاضر نشان میدهد که از یک سو، بین شهر، جنسیت، وضعیت اشتغال و طبقه ذهنی با رفتار مسئولانه زیست محیطی افراد رابطه وجو ندارد و از سوی دیگر، بین سن، وضعیت تاهل، نگرش زیست محیطی، آگاهی زیست محیطی، سرمایه اجتماعی و تحصیلات و رفتار زیست محیطی افراد رابطه وجود دارد.
در خاتمه، به دلایل احتمالی کم بودن میزان سرمایه اجتماعی، وجود رابط معکوس بین تحصیلات و رفتارهای زیست محیطی و عدم رابطه بین تحصیلات و نگرش زیست محیطی پرداخته شد. براین اساس، از جمله دلایل احتمالی کم بودن سرمایه اجتماعی مردم استان کردستان اولاً، ضعف رابطه دولت با نیروهای اجتماعی، ثانیاً، عدم توانایی جامعه در تامین حقوق افراد و نهایتاً، فقدان امنیت میباشد. همچنین، به علت جدید بودن آموزش محیط زیست در ایران و فقدان محتوا و کیفیت مناسب برای آموزش محیط زیست در نظام آموزشی ایران، اولاً، دانش زیست محیطی در سطح پایینی بوده و ثانیاً، نمیتوان از کسانی که دارای تحصیلات بالای هستند، انتظار داشت که رفتارهای مسئولانهای نسبت به محیط زیست داشته باشند.
واژه‌های کلیدی: رفتارهای زیست محیطی، سرمایه اجتماعی، دانش زیست محیطی، نگرش زیست محیطی، تحصیلات.

فهرست مطالب
عنوان صفحه
TOC \o “1-3” \h \z \u فهرست جداول PAGEREF _Toc296460724 \h ز‌فهرست نمودارها PAGEREF _Toc296460725 \h ص‌فصل اول کلیاتبیان مسئله: PAGEREF _Toc296460727 \h 2ضرورت و اهمیت موضوع: PAGEREF _Toc296460728 \h 7اهداف پژوهش: PAGEREF _Toc296460729 \h 9سؤالات اساسی تحقیق: PAGEREF _Toc296460730 \h 10فصل دوم پیشینه تاریخی وتجربی تحقیقمقدمه PAGEREF _Toc296460732 \h 12پیشینه تاریخی PAGEREF _Toc296460733 \h 12رفتارهای زیست محیطی PAGEREF _Toc296460734 \h 12وضعیت محیط زیست PAGEREF _Toc296460735 \h 13تاریخچه اجلاس و کنفرانسهای زیست محیطی PAGEREF _Toc296460737 \h 14 تاریخچه و تعاریف مفهوم سرمایه اجتماعی: PAGEREF _Toc296460742 \h 17پیشینه تحقیق: PAGEREF _Toc296460744 \h 21الف- تحقیقات داخلی: PAGEREF _Toc296460746 \h 21ب- تحقیقات خارجی: PAGEREF _Toc296460748 \h 24جمعبندی PAGEREF _Toc296460749 \h 28فصل سوم پیشینه نظری و چارچوب نظریمقدمه PAGEREF _Toc296460757 \h 31رفتار زیست محیطی PAGEREF _Toc296460758 \h 31نگرش جدید نسبت به محیط زیست: PAGEREF _Toc296460760 \h 35سرمایه اجتماعی PAGEREF _Toc296460761 \h 37پیر بوردیو: PAGEREF _Toc296460765 \h 39جیمز کلمن: PAGEREF _Toc296460767 \h 41فرانسیس فوکویاما: PAGEREF _Toc296460768 \h 43روبرت پاتنام: PAGEREF _Toc296460769 \h 44الف- شبکههای مشارکت اجتماعی: PAGEREF _Toc296460770 \h 46ب- هنجارهای اجتماعی: PAGEREF _Toc296460771 \h 47ج- اعتماد اجتماعی: PAGEREF _Toc296460772 \h 49جمعبندی: PAGEREF _Toc296460773 \h 51چارچوب نظری: PAGEREF _Toc296460774 \h 52فرضیات تحقیق: PAGEREF _Toc296460775 \h 53فرضیه اصلی پژوهش: PAGEREF _Toc296460776 \h 53فرضیات فرعی پژوهش: PAGEREF _Toc296460777 \h 53مدل تحقیق: PAGEREF _Toc296460778 \h 54فصل چهارم روش تحقیقمقدمه: PAGEREF _Toc296460781 \h 57روش شناسی تحقیق: PAGEREF _Toc296460782 \h 57جامعه آماری: PAGEREF _Toc296460783 \h 58واحد تحلیل PAGEREF _Toc296460784 \h 58شیوه نمونهگیری : PAGEREF _Toc296460785 \h 58تعیین حجم نمونه: PAGEREF _Toc296460786 \h 59سنجش و اندازهگیری مفاهیم PAGEREF _Toc296460787 \h 60تعاریف نظری و عملیاتی مفاهیم PAGEREF _Toc296460788 \h 60 ویژگیهای فردی پاسخگویان PAGEREF _Toc296460789 \h 61پایگاه اجتماعی- اقتصادی PAGEREF _Toc296460792 \h 62 رفتارهای زیست محیطی PAGEREF _Toc296460794 \h 62 سرمایه اجتماعی PAGEREF _Toc296460796 \h 64 شبکههای مشارکت اجتماعی: PAGEREF _Toc296460797 \h 64هنجارهای اجتماعی: PAGEREF _Toc296460801 \h 66 اعتماد اجتماعی PAGEREF _Toc296460804 \h 67آگاهی زیست محیطی: PAGEREF _Toc296460809 \h 70 نگرش زیست محیطی: PAGEREF _Toc296460810 \h 71ابزار تحقیق PAGEREF _Toc296460811 \h 72اعتبار و پایایی ابزار سنجش PAGEREF _Toc296460812 \h 72اعتبار تحقیق PAGEREF _Toc296460813 \h 72پایایی تحقیق PAGEREF _Toc296460814 \h 73جمعبندی: PAGEREF _Toc296460816 \h 73فصل پنجم یافتههای پژوهشمقدمه PAGEREF _Toc296460818 \h 76بخش اول: توصیف دادههامقدمه PAGEREF _Toc296460820 \h 785.1.1 متغیرهای زمینهای PAGEREF _Toc296460821 \h 781- توزیع پاسخگویان بر حسب شهر PAGEREF _Toc296460822 \h 782-توزیع پاسخگویان بر حسب جنسیت PAGEREF _Toc296460824 \h 793- توزیع پاسخگویان بر حسب سن PAGEREF _Toc296460826 \h 794- توزیع پاسخگویان بر حسب وضعیت تاهل PAGEREF _Toc296460828 \h 805- توزیع پاسخگویان بر حسب وضعیت اشتغال PAGEREF _Toc296460830 \h 806- وضعیت طبقه ذهنی پاسخگویان PAGEREF _Toc296460832 \h 817- وضعیت تحصیلات پاسخگویان PAGEREF _Toc296460834 \h 825.1.2 متغیر موقعیتی- ساختاری PAGEREF _Toc296460836 \h 825.1.3 متغیر وابسته (رفتارهای زیست محیطی) PAGEREF _Toc296460838 \h 831- مصرف بهینه گاز PAGEREF _Toc296460839 \h 832- مصرف بهینه برق PAGEREF _Toc296460842 \h 853- مصرف بهینه آب PAGEREF _Toc296460845 \h 864- استفاده از تولیدات دارای استاندارد زیست محیطی PAGEREF _Toc296460848 \h 875- حفاظت از منابع طبیعی PAGEREF _Toc296460851 \h 886- استفاده از وسایل بازیافتی PAGEREF _Toc296460854 \h 907- وضعیت رفتارهای زیست محیطی PAGEREF _Toc296460857 \h 915.1.4 متغیرهای مستقل PAGEREF _Toc296460861 \h 931- سرمایه اجتماعی PAGEREF _Toc296460862 \h 93الف-شبکههای اجتماعی PAGEREF _Toc296460863 \h 931. شبکههای رسمی PAGEREF _Toc296460864 \h 932. شبکههای غیر رسمی PAGEREF _Toc296460867 \h 943. وضعیت شبکههای اجتماعی PAGEREF _Toc296460870 \h 95ب- هنجارهای اجتماعی PAGEREF _Toc296460874 \h 971. هنجارهای فردی PAGEREF _Toc296460875 \h 972. هنجارهای جمعی PAGEREF _Toc296460878 \h 983. وضعیت هنجارهای اجتماعی PAGEREF _Toc296460881 \h 100ج- اعتماد اجتماعی PAGEREF _Toc296460885 \h 1011. اعتماد بین شخصی PAGEREF _Toc296460886 \h 1012. اعتماد تعمیم یافته PAGEREF _Toc296460889 \h 1023. اعتماد نهادی PAGEREF _Toc296460892 \h 1034. وضعیت اعتماد اجتماعی PAGEREF _Toc296460895 \h 105د- وضعیت سرمایه اجتماعی PAGEREF _Toc296460899 \h 1062- آگاهی زیست محیطی PAGEREF _Toc296460903 \h 108الف- آگاهی خاص زیست محیطی PAGEREF _Toc296460904 \h 108ب- آگاهی عام زیست محیطی PAGEREF _Toc296460906 \h 109ج- وضعیت آگاهی زیست محیطی PAGEREF _Toc296460908 \h 1093- وضعیت نگرش زیست محیطی PAGEREF _Toc296460912 \h 111بخش دوم: تحلیل دادههامقدمه: PAGEREF _Toc296460915 \h 1135-2-1- مقایسه تفاوتهای بین متغیرهای زمینهای و رفتارهای زیست محیطی PAGEREF _Toc296460917 \h 1145-2-2- آزمون فرضیهها PAGEREF _Toc296460924 \h 1205-2-3- تحلیل رگرسیون خطی ساده (دو متغیره) PAGEREF _Toc296460935 \h 1285-2-4- تحلیل رگرسیون چند متغیره PAGEREF _Toc296460937 \h 1305-2-5- تحلیل مسیر (آزمون مدل تحلیلی) PAGEREF _Toc296460940 \h 132جمع بندی PAGEREF _Toc296460943 \h 133فصل ششم: بحث نتیجهگیری6-1- بحث و نتیجهگیری PAGEREF _Toc296460945 \h 1376-2- محدودیتهای تحقیق PAGEREF _Toc296460946 \h 1406-3- پیشنهادات تحقیق PAGEREF _Toc296460947 \h 140ضمایم نمودار ماتریس روابط خطی PAGEREF _Toc296460949 \h 144 پرسشنامه PAGEREF _Toc296460950 \h 145 منابع و ماخذ PAGEREF _Toc296460951 \h 151

فهرست جداولعنوان صفحه
TOC \o “1-3” \h \z \u (جدول شماره 1-2): تاریخچه کاربرد مفهوم سرمایه اجتماعی PAGEREF _Toc296458276 \h 18(جدول شماره 1-4): فرآیند شاخصسازی مشخصات فردی PAGEREF _Toc296458323 \h 61(جدول شماره 2-4): فرآیند شاخص سازی متغیر ساختاری- موقعیتی PAGEREF _Toc296458324 \h 62(جدول شماره 3-4): فرآیند شاخص سازی متغیر پایگاه اجتماعی-اقتصادی PAGEREF _Toc296458326 \h 62(جدول شماره 4-4): فرآیند شاخصسازی رفتارهای زیست محیطی PAGEREF _Toc296458328 \h 63(جدول شماره 5-4): فرآیند شاخصسازی شبکههای اجتماعی رسمی PAGEREF _Toc296458331 \h 65(جدول شماره6-4): فرآیند شاخصسازی میزان شرکت در فعالیتهای جمعی PAGEREF _Toc296458332 \h 66(جدول شماره 7-4): فرآیند شاخصسازی شبکه دوستان و همسایگان PAGEREF _Toc296458333 \h 66(جدول شماره 8-4): فرآیند شاخصسازی هنجارهای فردی PAGEREF _Toc296458335 \h 67(جدول شماره 9-4): فرآیند شاخصسازی هنجارهای جمعی PAGEREF _Toc296458336 \h 67(جدول شماره 10-4): فرآیند شاخصسازی اعتماد بین شخصی PAGEREF _Toc296458338 \h 68(جدول شماره 11-4): فرآیند شاخصسازی اعتماد تعمیمیافته PAGEREF _Toc296458339 \h 68(جدول شماره 12-4): فرآیند شاخصسازی اعتماد نهادی PAGEREF _Toc296458340 \h 69(جدول شماره 13-4): فرآیند شاخصسازی سرمایه اجتماعی PAGEREF _Toc296458341 \h 69(جدول شماره 16-4): ضرایب آلفای کرونباخ برای متغیر وابسته و متغیرهای مستقل تحقیق PAGEREF _Toc296458348 \h 73(جدول شماره 1-5): توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب شهر PAGEREF _Toc296458356 \h 78(جدول شماره 2-5): توزیع فراوانی بر حسب جنسیت PAGEREF _Toc296458358 \h 79(جدول شماره 3-5): توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب سن PAGEREF _Toc296458360 \h 79(جدول شماره 4-5): توزیع فراوانی پاسخگویان بر حسب وضعیت تاهل PAGEREF _Toc296458362 \h 80(جدول شماره 5-5): توزیع فراوانی پاسخگویانر بر حسب وضعیت اشتغال PAGEREF _Toc296458364 \h 80(جدول شماره 6-5): وضعیت طبقه ذهنی پاسخگویان PAGEREF _Toc296458366 \h 81(جدول شماره 7-5): وضعیت تحصیلات پاسخگویان PAGEREF _Toc296458368 \h 82(جدول شماره 8-5): وضعیت متغیرهای موقعیتی- ساختاری PAGEREF _Toc296458370 \h 83(جدول شماره 9-5): وضعیت مصرف بهینه گاز PAGEREF _Toc296458373 \h 83(جدول شماره 10-5): وضعیت پراکندگی پاسخها بر حسب گویههای مصرف بهینه گاز PAGEREF _Toc296458374 \h 84(جدول شماره 11-5): وضعیت مصرف بهینه برق PAGEREF _Toc296458376 \h 85(جدول شماره 12-5): وضعیت پراکندگی پاسخها بر حسب گویههای مصرف برق PAGEREF _Toc296458377 \h 85(جدول شماره 13-5): وضعیت مصرف آب PAGEREF _Toc296458379 \h 86(جدول شماره 14-5): وضعیت پراکندگی پاسخها بر حسب گویههای مصرف بهینه آب PAGEREF _Toc296458380 \h 87(جدول شماره 15-5): وضعیت استفاده از تولیدات دارای استاندارد زیست محیطی PAGEREF _Toc296458382 \h 87(جدول شماره 16-5): وضعیت پراکندگی پاسخها بر حسب گویههای استفاده از تولیدات دارای استاندارد زیست محیطی PAGEREF _Toc296458383 \h 88(جدول شماره 17-5): وضعیت حفاظت از منابع طبیعی PAGEREF _Toc296458385 \h 89(جدول شماره 18-5): وضعیت پراکندگی پاسخها بر حسب گویههای حفاظت از منابع طبیعی PAGEREF _Toc296458386 \h 89(جدول شماره 19-5): وضعیت استفاده از وسایل بازیافتی PAGEREF _Toc296458388 \h 90(جدول شماره 20-5): وضیت پراکندگی پاسخها بر حسب استفاده از وسایل بازیافتی PAGEREF _Toc296458389 \h 90(جدول شماره 21-5): وضعیت رفتارهای زیست محیطی PAGEREF _Toc296458391 \h 91(جدول شماره 22-5): وضعیت پراکندگی پاسخها بر حسب مولفههای رفتارهای زیست محیطی PAGEREF _Toc296458392 \h 92(جدول شماره 23-5): وضعیت گستردگی شبکههای رسمی PAGEREF _Toc296458398 \h 93(جدول شماره 24-5): وضعیت پاسخها بر حسب گویههای شبکههای رسمی PAGEREF _Toc296458399 \h 94(جدول شماره 25-5): وضعیت گستردگی شبکههای غیر رسمی PAGEREF _Toc296458401 \h 94(جدول شماره 26-5): وضعیت پراکندگی پاسخها بر حسب گویههای شبکههای غیر رسمی PAGEREF _Toc296458402 \h 95(جدول شماره 27-5): وضعیت گستردگی شبکههای اجتماعی PAGEREF _Toc296458404 \h 96(جدول شماره 28-5): وضعیت پراکندگی پاسخها بر حسب مولفههای شبکههای اجتماعی PAGEREF _Toc296458405 \h 96(جدول شماره 29-5): وضعیت هنجارهای فردی PAGEREF _Toc296458409 \h 97(جدول شماره 30-5): وضعیت پراکندگی پاسخها بر حسب گویههای هنجار فردی PAGEREF _Toc296458410 \h 98(جدول شماره 31-5): وضعیت هنجارهای جمعی PAGEREF _Toc296458412 \h 98(جدول شماره 32-5): وضعیت پراکندگی پاسخها را بر حسب گویههای هنجارهای جمعی PAGEREF _Toc296458413 \h 99(جدول شماره 33-5): وضعیت هنجارهای اجتماعی PAGEREF _Toc296458415 \h 100(جدول شماره 34-5): وضعیت پراکندگی پاسخها بر حسب مولفههای هنجارهای اجتماعی PAGEREF _Toc296458416 \h 100(جدول شماره 35-5): وضعیت اعتماد بین شخصی پاسخگویان PAGEREF _Toc296458420 \h 101(جدول شماره 36-5): وضعیت پراکندگی پاسخها بر حسب گویههای اعتماد بین شخصی PAGEREF _Toc296458421 \h 102(جدول شماره 37-5): وضعیت اعتماد تعمیم یافته پاسخگویان PAGEREF _Toc296458423 \h 102(جدول شماره 38-5): وضعیت پراکندگی پاسخها بر حسب گویههای اعتماد تعمیم یافته PAGEREF _Toc296458424 \h 103(جدول شماره 39-5): وضعیت اعتماد نهادی پاسخگویان PAGEREF _Toc296458426 \h 104(جدول شماره 40-5): وضعیت پراکندگی پاسخها بر حسب گویههای اعتماد نهادی PAGEREF _Toc296458427 \h 104(جدول شماره 41-5): وضعیت اعتماد اجتماعی پاسخگویان PAGEREF _Toc296458429 \h 105(جدول شماره 42-5): وضعیت پراکندگی پاسخها بر حسب مولفههای اعتماد اجتماعی PAGEREF _Toc296458430 \h 105(جدول شماره 43-5): وضعیت سرمایه اجتماعی پاسخگویان PAGEREF _Toc296458433 \h 106(جدول شماره 44-5): وضعیت پراکندگی پاسخها بر حسب ابعاد سرمایه اجتماعی PAGEREF _Toc296458434 \h 107(جدول شماره 45-5): وضعیت آگاهی خاص زیست محیطی پاسخگویان PAGEREF _Toc296458438 \h 108(جدول شماره 46-5): وضعیت آگاهی زیست محیطی عام PAGEREF _Toc296458440 \h 109(جدول شماره 47-5): وضعیت آگاهیهای زیست محیطی پاسخگویان PAGEREF _Toc296458442 \h 110(جدول شماره 48-5): وضعیت پراکندگی پاسخها بر حسب ابعاد آگاهی زیست محیطی PAGEREF _Toc296458443 \h 110(جدول شماره 49-5): وضعیت نگرش زیست محیطی پاسخگویان PAGEREF _Toc296458446 \h 111(جدول شماره 50-5): مقایسه میزان رفتارهای زیست محیطی پاسخگویان بر حسب شهر محل سکونت PAGEREF _Toc296458451 \h 115(جدول شماره 51-5): مقایسه میزان رفتارهای زیست محیطی پاسخگویان بر حسب جنسیت PAGEREF _Toc296458452 \h 116(جدول شماره 52-5): مقایسه میزان رفتارهای زیست محیطی پاسخگویان بر حسب جنسیت PAGEREF _Toc296458453 \h 117(جدول شماره 53-5): مقایسه میزان رفتارهای زیست محیطی پاسخگویان بر حسب وضعیت تاهل PAGEREF _Toc296458454 \h 118(جدول شماره 54-5): مقایسه میزان رفتارهای زیست محیطی پاسخگویان بر حسب وضعیت اشتغال PAGEREF _Toc296458455 \h 119(جدول شماره 55-5): ضریب اسپیرمن رفتارهای زیست محیطی پاسخگویان و طبقه ذهنی PAGEREF _Toc296458456 \h 120(جدول شماره 56-5): آزمون ضریب همبستگی پیرسون نگرش زیست محیطی و رفتار زیست محیطی PAGEREF _Toc296458458 \h 120(جدول شماره 57-5): آزمون ضریب همبستگی پیرسون آگاهی زیست محیطی و رفتار زیست محیطی PAGEREF _Toc296458459 \h 121(جدول شماره 58-5): آزمون ضریب همبستگی پیرسون سرمایه اجتماعی و رفتار زیست محیطی PAGEREF _Toc296458460 \h 122(جدول شماره 59-5): آزمون ضریب همبستگی پیرسون تحصیلات و رفتار زیست محیطی PAGEREF _Toc296458461 \h 123(جدول شماره 60-5): ضریب همبستگی پیرسون نگرش زیست محیطی و آگاهی زیست محیطی PAGEREF _Toc296458462 \h 124(جدول شماره 61-5): ضریب همبستگی پیرسون نگرش زیست محیطی و سرمایه اجتماعی PAGEREF _Toc296458463 \h 125(جدول شماره 62-5): آزمون ضریب همبستگی پیرسون تحصیلات و نگرش زیست محیطی PAGEREF _Toc296458464 \h 125(جدول شماره 63-5): ضریب همبستگی پیرسون آگاهی زیست محیطی و سرمایه اجتماعی PAGEREF _Toc296458465 \h 126(جدول شماره 64-5): آزمون ضریب همبستگی پیرسون تحصیلات و آگاهی زیست محیطی PAGEREF _Toc296458466 \h 127(جدول شماره 65-5): ضریب همبستگی پیرسون سرمایه اجتماعی و تحصیلات PAGEREF _Toc296458467 \h 128(جدول شماره 66-5): ضرایب رگرسیونی ساده رفتارهای زیست محیطی PAGEREF _Toc296458469 \h 129(جدول شماره 67-5): مدل رگرسیونی گام به گام متغیرهای مستقل برای تبیین رفتارهای زیست محیطی PAGEREF _Toc296458471 \h 131(جدول شماره 68-5): ضرایب تاثیر مدل نهایی رگرسیون متغیرهای مستقل تبیین کننده رفتارهای زیست محیطی PAGEREF _Toc296458472 \h 131(جدول شماره 69-5): اثرات مستقیم و غیر مستقیم متغیرهای مستقل بر رفتارهای زیست محیطی در مدل تحلیلی PAGEREF _Toc296458475 \h 133
فهرست نمودارهاعنوان صفحه
(نمودار شماره 1-3): مدل تحلیلی PAGEREF _Toc296458312 \h 55 TOC \o “1-3” \h \z \u (نمودار شماره 1-5): مقایسه میانگین مولفههای رفتارهای زیست محیطی PAGEREF _Toc296458019 \h 92(نمودار شماره 2-5): مقایسه میانگین مولفههای شبکههای اجتماعی PAGEREF _Toc296458032 \h 97(نمودار شماره 3-5): مقایسه میانگین مولفههای هنجارهای اجتماعی PAGEREF _Toc296458043 \h 101(نمودار شماره 4-5): مقایسه میانگین مولفههای اعتماد اجتماعی PAGEREF _Toc296458057 \h 106(نمودار شماره 5-5): مقایسه میانگین ابعاد سرمایه اجتماعی PAGEREF _Toc296458061 \h 107(نمودار شماره 6-5): مقایسه میانگین ابعاد آگاهی زیست محیطی PAGEREF _Toc296458070 \h 111(نمودار شماره 7-5): توزیع گرافیکی رفتارهای زیست محیطی PAGEREF _Toc296458075 \h 114(نمودار شماره 8-5): مدل تجربی تحقیق PAGEREF _Toc296458100 \h 132 نمودار ماتریس روابط خطی PAGEREF _Toc296458108 \h 144

فصل اول
کلیات

فصل اول کلیاتبیان مسئله:اگر چه مدتهاست بشر متوجهی اهمیت محیط زیست در زندگی خود شده است (فیروزی، 1384 :10)، اما امروزه، تهدیدات زیست محیطی در مرکز مهمترین پرسشهای وجدان انسان قرن بیست و یکم قرار دارد. این پرسشها افکار عمومی جهان را به طرز نگران کنندهای به خود معطوف کرده و حساسیت شدیدی نسبت به محیط زیست در سطح جهانی به وجود آورده است.
جامعهشناسان، زیستشناسان، صاحبان صنایع، سیاستمداران، اکولوژیستها، اقتصاددانان، هر کدام علت تهدیدات زیست محیطی را از دیدگاه خود توضیح میدهند (نگاه کنید به کامونر، 1382: 10-3)، اما نقطه اشتراکشان این است که بسیاری از تهدیدات زیست محیطی، تخریب منابع، آلوده سازی محیط و… نتیجه فعالیتهای انسان است.
ازدیاد جمعیت، فراوانی محصولات مصرفی، بالا رفتن سطح زندگی و افزایش تقاضای مردم، پیشرفت تکنولوژی، ضعف ارگانهای اجرایی حکومتها در اجرای برنامهها و پروژههای اکولوژیکی حمایت از محیط زیست، استفاده بهرهجویانه و غیر اصولی از محیط طبیعی توسط سرمایهداران (همان) و در نهایت کنشهای غیر مسئولانه انسان، نتایج ناگوار و خسارات نامطلوبی را به بار آورده و روز به روز این نتایج و خسارتها حادتر میشود که از جمله میتوان به تخریب محیط زیست و اراضی کشاورزی، گرم شدن زمین، آلودگی هوا، آب، خاک، کاهش منابع طبیعی و نابودی جنگلها و مراتع، کاهش منابع تولید انرژی و بروز انواع بیماریها اشاره کرد. بدین ترتیب، انسان با رفتارهایی که در قبال محیط زیست انجام میدهد و تغییراتی که در محیط ایجاد میکند، از قبیل تخریب جنگل برای ایجاد جاده و سد سازی، تغییر مسیر رودخانه، ریختن زباله در محیط طبیعی، مصرف انرژی زیاد، استفاد بیش از حد از منابع طبیعی و … –عمداً یا سهواً- به تخریب محیط زیست میپردازد و محیط زیست را با تهدیدی نگران کننده مواجه میکند. این تهدید ممکن است به قیمت پایان زندگی انسان بر روی کره زمین تمام شود.
بروز مسائل و مشکلات زیست محیطی موجب طرح این پرسش شده است که آیا محیط زیست میتواند در برابر ادامه رفتار فعلی انسان دوام بیاورد؟ هر روز بر این آگاهی افزوده می شود که نمیتوان همانند گذشته به مصرف منابع طبیعی جهان ادامه داد و نشانههای تنگناهای زیست محیطی در سطح جهان آشکار شده است(عابدی سروستانی و دیگران، 1386: 59). اگرچه ارائه آمار و اطلاعات پیرامون وضعیت محیط زیست لازم است، اما بیش از این که به اطلاعات علمی درباره خسارات وارد شده به زمین نیاز باشد، به توافقی درباره چگونگی رفتار نسبت به این سیاره نیاز است. در این شرایط، انسان باید به این پرسش نیز پاسخ گوید، هنگامی که افراد خواهان به حداکثر رساندن سود خود هستند، چگونه می توان از بهره برداری بیش از حد و تخریب منابع طبیعی جلوگیری کرد؟ در واقع، چالش موجود، چگونه زندگی کردن بر روی زمین نیست، بلکه قبولاندن چرایی این چگونه زندگی کردن به افراد است (همان: 60).
وجود مسائل و مشکلات زیست محیطی سبب شد که عدهی زیادی از محیط زیست طرفداری کنند که بهزعم صاحب نظران جامعهشناسی محیط زیست، بالاخص بوتکین طرفداری از محیط زیست یک گرایش نسبتاً جدیدی است، اما ریشههای آن در تاریخ گذشته انسان و جامعه قرار دارد. تمامی جوامع بشری مجبور به پرداختن به محیط زیست بودند، زیرا محیط نه تنها منابع ضروری حیات آنها را تامین میکرد، بلکه کانون ستیز و تهدید برای ادامه حیات نیز بوده است (بوتکین ، 1385: 628). بوتکین معتقد است که در تمدن غرب همواره 3 پرسش در مورد انسان و طبیعت مطرح است:
شرایط طبیعت در غیبت هر گونه نفوذ انسان چگونه است؟
تاثیر طبیعت بر انسان چیست؟
تاثیر انسان بر طبیعت کدام است و نقش بشر در طبیعت چیست؟(همان).
حفظ طبیعت، تلاش برای بهبود کیفیت محیط زیست و رهیافت اکولوژیک (زیست بوم شناختی) به زندگی، اندیشههای متعلق به قرن نوزدهم بود که مدتهای مدید تنها برای نخبگان روشنفکر کشورهای توسعه یافته مطرح بوده است. این قبیل اندیشهها، از جمله اندیشههای بنیانگذاران اولیه انجمن اوادابن در ایالات متحده امریکا، مختص یک گروه از نخبگان بود که زیر فشار سهمگین صنعتی شدن به زانو درآمده بودند (کاستلز ،1384: 159).
اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، تعامل توسعه، محیط زیست و پایداری در عرصه‌های مختلف، دغدغه‌ی اصلی اکثر کشورهای در حال توسعه بوده است و در دهههای پایانی قرن بیستم، روشهای جلب مشارکت مردم در برنامهریزی، مدیریت منابع طبیعی و مدیریت محیط زیست، تحت دگرگونیهای اجتماعی، سیاسی و اقتصادی دستخوش تغییرات عمدهای شده است (خاتونآبادی، 1383)، به طوری که کاستلز در کتاب مشهورش «عصر اطلاعات» مینویسد: « در دهه 1990، 80 درصد امریکاییان و بیش از 3/2 اروپاییان خود را طرفدار محیط زیست میدانستهاند» (کاستلز، 1384: 147).
در واقع، روند دهههای گذشته در اکثر کشورهای پیشرفته صنعتی بیانگر این واقعیت است که کارگزاران دولتی، کارشناسان و نیز مدیران عرصههای محیط زیست و منابع طبیعی به رهیافتی تازه روی آوردهاند (خاتون آبادی، 1383). این رهیافت تازه شامل: برنامهها و قوانین متعددی برای حفظ طبیعت، ارتقای کیفیت زندگی و نهایتاً نجات کره زمین در بلند مدت و نجات نسل کنونی ساکنان آن در کوتاه مدت است (صالحی، 2008). با این وجود، قسمت اعظم مسائل زیست محیطی همچنان به قوت خود باقی مانده است.
هیچ کس نمیتواند این ادعا را بکند که پیدایش مواد آلوده کننده بر روی کره خاکی ما نتیجه برخی دگرگونیهای طبیعی و مستقل از اراده انسان است. اشتباهاتی که در افکار، نگرش و رفتار انسان در نتیجه فعالیتهای خود بر روی زمین مرتکب شده است، یکی از علتهای اصلی خساراتی است که محیط زیست متحمل آن گردیده است. به عنوان مثال، به اعتقاد بارو، استفاده بیرویه از انرژی در منازل، استفاده از تولیدات یکبار مصرف، استفاده از وسایل نقلیه شخصی، استفاده از انواع آفت کشها، دفع مواد زاید به روش غیر بهداشتی، جمع آوری و تفکیک نکردن زبالهها به منظور بازیافت و بسیاری از رفتارهای مخرب زیست محیطی دیگر، همگی در نتیجه رفتار محیطی انسان است (بارو، 1380).
در حالی که محققان محیط زیستی، طرحهای گوناگونی برای حل مشکلات زیست محیطی ارائه نمودهاند که اغلب آنها تکنولوژیکی هستند، اما امروزه به دلیل هزینههای زیاد این طرحها، به دگرگونی شیوههای زندگی انسان و طرحهای که تمرکز بر رفتارها دارند، علاقهمند شدهاند (ازکامپ، 1369). بهعنوان مثال، صالحی در کتاب «مردم و محیط زیست» (2010) مینویسد که «برای حل مشکلات زیست محیطی باید شکل شیوهها و رفتارهای تولیدی و مصرفی و همچنین شیوههای سازمان اجتماعی و زندگی فردی برای رسیدن به سطح سازگاری و تاثیر مثبت بر محیط زیست، تغییر پیدا کند». همچنین، به اعتقاد بنسون تفاهمی عمومی در حوزه محیط زیست به وجود آمده است، این تفاهم، حکایت از آن دارد که راه حل واقعی کاستن از مشکلات و مسائل محیط زیست باید انسان و کنشهای انسانی را شامل شده و متکی به آن باشد (بنسون، 1382). بنسون معتقد است که ‎‎«انسان باید به دنبال پایداری نه فقط برای محیط زیست، بلکه برای محیطی جهت فعالیتهای اقتصادی خود باشد، تا بشریت و محیط زیست بتوانند آیندهی طولانیتری داشته باشند» (همان). ارتباط بین مشکلات زیست محیطی و رفتارهای انسانی از نظر صاحب نظران چنان تنگاتنگ است که بهعنوان مثال مالونی از بحران زیست محیطی به عنوان «بحران رفتار ناهنجار» یاد میکند (مالونی، 1973).
در قرن حاضر، رفتارهای زیست محیط انسان، بهعنوان یکی از مهمترین و تاثیرگذارترین عامل بر محیط زیست، مورد توجه بسیاری از جامعهشناسان محیط زیستی قرار گرفته است. کنشها و رفتارهای زیست محیطی ضمن اینکه بر بیشتر مسائل و تهدیدات زیست محیطی تاثیر میگذارند خود نیز از عواملی تاثیر میپذیرند. محققان جامعهشناسی زیست محیطی، از جمله ذکاوت (1977)، دانلپ و ونلیر (1978)، دانلپ و کاتون (1979)، باتل (1979)، شان و هولز (1990)، استرن و همکاران (1993)، فیالو و جکوبسن (1994)، گرافتون و نولوز (2003)، پری زنگنه و لاکان (2005) و صالحی (2008)، به بررسی عوامل تاثیر گذار بر رفتارها زیست محیطی از جمله متغیرهای جمعیت شناختی (سن، جنس، طبقه اجتماعی، محل سکونت، وضیت تاهل، تعداد فرزندان و سن فرزندان)، گرایش سیاسی، ایدئولوژی سیاسی، عملکرد زیست محیطی ملتها، آگاهی زیست محیطی و عقیده دینی، پرداختهاند.
رفتار زیست محیطی از مفاهیم نوینی است که امروزه در بررسیهای زیست محیطی جوامع مدرن مطرح گردیده است. طرح این مفهوم در بسیاری از رویکردهای زیست محیطی حاکی از اهمیت نقش این رفتارها در محیط طبیعی است.
یکی دیگر از مفاهیمی که در سالهای اخیر در مطالعات اجتماعی مورد توجه اندیشمندان و محققان قرار گرفته، مفهوم سرمایه اجتماعی است که در کنار منابع مالی و نیروی انسانی از عوامل تاثیرگذار بر ارتقای توسعه پایدار در جوامع انسانی شمرده میشود ( موحد و همکاران، 1387). پاتنام این مفهوم را در ابعاد اعتماد، شبکهها و هنجارها به کار میبرد (پاتنام، 1380). طرح مفهوم سرمایه اجتماعی در مطالعات اجتماعی، نشان دهنده اهمیت نقش شبکهها، هنجارها و روابط اجتماعی بر متغیرهای اجتماعی، سیاسی و اقتصادی نظیر جامعه، خانواده، بزهکاری، تخریب محیط طبیعی، مشارکت سیاسی و رشد اقتصادی است.
پاتنام موفقیت در غلبه بر مشکلات عمل جمعی و فرصت طلبی که در نهایت به ضرر خود افراد تمام میشود را به زمینه اجتماعی گستردهتری که بازی در آن انجام میپذیرد، ربط میدهد (پاتنام، 1380: 285). وی معتقد است که همکاری داوطلبانه در غلبه بر این مشکلات در جامعهای که سرمایه اجتماعی عظیمی را در شکل هنجارهای عمل متقابل، شبکههای مشارکت مدنی و اعتماد به ارث برده، بهتر صورت میگیرد (همان).
بسیاری از محققان حوزه سرمایه اجتماعی، نظیر پاتنام (1995)، فوکویاما (1998)، کلمن (1998)، ساباتینا (2009)، فیروزآبادی و ایمانی (1384)، ناطق پور و فیروزآبادی (1384)، ازکیا و همکاران (1387) و خوشفر (1387)، خوشفر و همکاران (1388) معتقدند که در دنیای مدرن هر چند تمامی سرمایهها (سرمایه مالی، سرمایه فرهنگی، سرمایه انسانی، سرمایه زبانی و سرمایه اجتماعی ) دارای ارزش زیادی هستند، اما نقش سرمایه اجتماعی در کنشهای انسان بسیار برجسته است.
مروری بر منابع مربوط به بحث سرمایه اجتماعی (کلمن، 1998)، (بوردیو، 1986)، (پاتنام، 1995)، (فوکویاما، 1998)، نیز نشان می دهد که مفهوم سرمایه اجتماعی معطوف به کنش اجتماعی است. سرمایه اجتماعی در واقع توانایی گسترش کنش است و آن را غنی می سازد، به تعبیری منبع کنش اجتماعی محسوب میشود(خوشفر و همکاران، 1388: 39). اهمیت سرمایه اجتماعی به گونهای است که در بسیاری از رشتههای علوم انسانی از جمله جامعهشناسی، علوم سیاسی و اقتصاد از این مفهوم بحث میشود. همچنین در سطح سیاستگذاریهای محلی تا ملی و در برخی از سازمانهای بینالمللی نظیر بانک جهانی، سرمایه اجتماعی بیشتر از پیش مطرح میشود (شارعپور، 1385). بنابراین، این مفهوم، مفهومی فرا رشتهای است.
ارتباط محیط زیست و سرمایه اجتماعی از جمله موضوعات جدیدی است که مورد توجه محققان زیست محیطی قرار گرفته است. خوشفر و همکاران بر این باورند که هنجارهای اعتماد و مشارکت و همچنین احساس امنیت که ابعادی از سرمایه اجتماعیاند که بر کنش اجتماعی افراد نسبت به محیط طبیعی پیرامون خود تأثیر به سزایی دارند و در این زمینه عامل تعیین کننده به شمار میروند (خوشفر و همکاران، 1388). بنابراین، سرمایه اجتماعی بر کنش میان انسانها تمرکز دارد؛ کنشی که در تمام لحظات زندگی انسان وجود دارد و رفتار و نگرشهای وی را تحت تاثیر قرار میدهد. بخشی از زندگی انسان رفتارها و کنشهای زیست محیطی تشکیل میدهد، میتوان انتظار داشت که سرمایه اجتماعی بر رفتارهای زیست انسانها تاثیر داشته باشد؛ مخصوصاً در جامعهای که تهدیدات زیست محیطی با شتابی فزاینده افزایش پیدا میکند.
به نظر میرسد سرمایه اجتماعی دارای دو نوع پیامد مثبت و منفی میباشد. انتظار میرود پیامدهای مثبت سرمایه اجتماعی باعث افزایش میزان آگاهی و نگرشهای زیست محیطی و همچنین کنشها و رفتارهای مثبت شود. در نتیجه، این فرآیند رفتارهای زیست محیطی مسئولانه در قبال محیط زیست صورت گیرد. علاوه بر این، انتظار میرود پیامدهای منفی سرمایه اجتماعی باعث بهوجود آمدن کنشها و رفتارهای منفی شود و به تبع آن رفتارهای زیست محیطی غیر مسئولانهای در قبال محیط زیست صورت گیرد.
با توجه به نقش قابل ملاحظه سرمایه اجتماعی و ابعاد اصلی آن مانند اعتماد، شبکهها و هنجارهای اجتماعی در تعیین کنشهای انسانی و اجتماعی و در شرایطی که خلاء تحقیقات تجربی در بررسی تاثیر سرمایه اجتماعی بر رفتارهای زیست محیطی وجود دارد، پژوهش حاضر به دنبال بررسی چگونگی تاثیر سرمایه اجتماعی (و ابعاد آن) بر رفتارهای زیست محیطی میباشد.ضرورت و اهمیت موضوع:در حالی که هر یک از سه بنیانگذار کلاسیک جامعه شناسی (دورکیم، مارکس و وبر ) در آثار خود بهطور ضمنی به مباحث محیط زیستی پرداختهاند (ردکلیفو وودگات ، 1994: 51)؛ اما عملاً تنها در دهههای اخیر اهمیت پژوهش در باب رفتار زیست محیطی افزایش یافته است (هیلز و دیگران، 1987). این موضوع همچنین نظر پژوهشگران فعال در مجموعه وسیعی از رشتههای دانشگاهی را به خود جلب کرده است. در واقع، همان طور که بنتون و ردکلیف مطرح کردند وجود بحران زیست محیطی در سطح جهان از جمله: تغییرات آب و هوا، نازک شدن لایه اوزن، جنگل زدایی و بحران غذا موجب شد تا جامعه شناسان، نقش وسیعتر، متفاوتتر و خلاقانهتری را برای مباحث زیست محیطی قائل شوند (بنتون و ردکلیف، 1994: 1).
امروزه، تجربه مشکلات زیست محیطی تنها به کشورهای توسعهیافته محدود نمیشود، بلکه اکثر کشورهای جهان (از جمله ایران) را نیز در برمیگیرد (کاستلز، 1384 : 148، کلانتری و همکاران، 2007 و صالحی، 2010). اگر چه در اصل 50ام قانون اساسی تصریح شده که «در جمهوری اسلامی ایران، حفاظت از محیط زیست که نسل امروز و نسلهای بعد باید در آن حیات روبه رشدی داشته باشند، وظیفه عمومی تلقی میگردد. از این رو، فعالیتهای اقتصادی و غیر آن که با آلودگی محیط زیست یا تخریب غیرقابل جبران آن ملازمه پیدا کند، ممنوع است» ( قانون اساسی، 1381: 44)، با این وجود، آلودگی هوای شهرهای صنعتی ایران، آتش گرفتن جنگلهای استان گلستان، استان مازندران و شهرستان مریوان از توابع استان کردستان و سرازیر شدن شیرابه زبالهها و پساب فاضلابهای صنعتی به داخل رودخانهها، ریختن زبالهها در معابر عمومی، پارکهای جنگلی و پارکهای سطح شهرها، مصرف بیش از حد برق، آب و گاز (در ساعات پرمصرف)، استفاده از خودروهای فرسوده، استفاده از مواد شوینده و وسائل بدون استانداردهای زیست محیطی و … از جمله مشکلات و مسائل زیست محیطی در ایران هستند که از چشم هیچ انسان متفکری پنهان نیستند.
استان کردستان با مساحت 235/28 کیلومتر مربع در غرب ایران قرار دارد. این استان دارای جلوهها و مناظر بینظیری است. طبیعت متنوع با کوههای مرتفع، رودخانههای خروشان و پوشش جنگلی این استان همه نشانگر اهمیت این منطقه از نظر زیست محیطی است. با این وجود، این استان نیز از خطرات و تهدیدات زیست محیطی جهانی در امان نمانده است. با توجه اهمیت زیست محیطی این منطقه، فراملیتی بودن مسائل و مشکلات زیست محیطی و تمرکز جامعهشناسان محیط زیستی به کنشها و رفتارهای زیست محیطی افراد، این سوال مطرح میشود که سرمایه اجتماعی ساکنان شهری استان کردستان چه تاثیری میتواند بر رفتارهای زیست محیطی آنها داشته باشد؟ و با توجه به نوع تاثیرگذاری سرمایه اجتماعی، آیا میتواند برنامههایی را در جهت حمایت از محیط زیست و داشتن رفتارهای مسئولانه نسبت به آن تدوین کرد؟
انجام این پژوهش از سه منظر دارای اهمیت و ضرورت میباشد:
اولاً، از یک طرف، نتایج تحقیقات زیادی از صاحب‌نظران و محققان از جمله پاتنام (1995)، فوکویاما (1995)، کلمن (1998)، ساباتینا (2009)، فیروزآبادی و ایمانی (1384)، شارع پور (1385 و 1387)، ازکیا و همکاران (1387) و خوشفر (1387) نشان میدهد سرمایه اجتماعی منبع کنش اجتماعی است و پیامد مثبت سرمایه‌ی اجتماعی در کشورهای در حال توسعه و توسعهنیافته چنان گسترش یافته‌ است که می‌تواند بسیاری از مشکلات جامعه را درمان کند و در صورت پایبندی افراد، منافع جمعی را تأمین نماید. از طرف دیگر، بیشتر مسائل زیست محیطی بهصورت مستقیم یا غیر مستقیم پیامد کنش یا رفتارهای اجتماعی انساناند. به عبارت دیگر، همانطور که برخی از محققان زیست محیطی مطرح کردهاند، گرم شدن دمای زمین برآیند انتشار فزاینده کربن، به دست انسان از طریق تولید و مصرف نیرو (سوخت مواد فسیلی، مانند زغال، گاز، بنزین برای تولید برق)، شیوههای حمل ونقل و .. است (بری، 2007: 11). همانطور که اشاره شد، سرمایه اجتماعی منبع کنش محسوب میشود و رفتارهای زیست محیطی ناشی از کنش انسان است، این موضوع اهمیت و ضرورت بررسی تاثیر سرمایه اجتماعی (و ابعاد آن) را بر رفتارهای زیست محیطی نشان میدهد.
ثانیاً، رشتههای مختلف با اهدافی متفاوت، مطالعاتی در خصوص تاثیر سرمایه اجتماعی بر مولفههایی همچون مشارکت سیاسی، مشارکت اجتماعی، شبکه اجتماعی، جنسیت، توسعه، مدیریت، کیفیت زندگی، مهاجرت و … به انجام رساندهاند. اما مطالعهای گسترده که بهطور مستقیم به بررسی تاثیر سرمایه اجتماعی بر رفتارهای زیست محیطی بپردازد، صورت نگرفته است. بررسیها نشان میدهد که در ایران چندان به حوزۀ مطالعات جامعهشناسی محیط زیست پرداخته نشده است. بنابراین، ضرورت انجام پژوهشهایی در ارتباط با محیط زیست انسانی، به ویژه رفتارهای زیست محیطی، که هدف اصلی این پژوهش تلقی میگردد از اهمیت بهسزائی برخوردار است.
ثالثاً، اهمیت موضوع با بروز مسائل و مشکلات زیست محیطی در سطح محلهای و منطقهای، ضرورت اقدامات در جهت کاهش مصائب ناشی از آن و نیاز به اطلاعاتی برای سیاستگذاریها، طرحها و برنامهریزی در جهت کاهش مشکلات زیست محیطی مشهودتر میشود. نیاز به اطلاعات در سازمانهای متولی محیط زیست برای شناخت مسئله در برنامهریزی و اجرای آن از اهمیت بهسزائی برخوردار است. میتوان با تحقیق و پژوهش عوامل موثر بر محیط زیست را شناسائی کرده تا در سیاستگذاریهای زیست محیطی مورد استفاده قرار گیرد.
اهداف پژوهش:هدف اصلی این پژوهش، سنجش رفتار زیست محیطی و شناخت تاثیر سرمایه اجتماعی بر رفتارهای زیست محیطی میباشد. به عبارت دیگر، هدف اصلی پژوهش حاضر پاسخ به این سوال است که آیا با افزایش و یا کاهش سرمایه اجتماعی، در رفتارهای زیست محیطی تغییری به وجود میآید یا خیر؟
بر همین اساس، اهداف فرعی پژوهش حاضر به شرح زیر است:
سنجش میزان رفتارهای زیست محیطی.
سنجش میزان سرمایه اجتماعی.
سنجش تاثیر سرمایه اجتماعی بر رفتارهای زیست محیطی.
سنجش تاثیر سرمایه اجتماعی بر نگرشهای زیست محیطی.
تبیین رفتارهای زیست محیطی بر حسب متغیرهای زمینهای (سن، جنس، وضعیت تاهل، وضعیت اشتغال، طبقه ذهنی و متغیرهای ساختاری – موقعیتی)، پایگاه اجتماعی – اقتصادی (درآمد، تحصیلات، منزلت شغلی)، آگاهی و نگرش زیست محیطی.
سؤالات اساسی تحقیق:این مطالعه سعی دارد به سوال های زیر که با استفاده از چارچوب نظری و برخی متغیرهای زمینهای مطرح شده، پاسخ دهد.
میزان رفتارهای مسئولانه زیست محیطی در مناطق شهری استان کردستان چقدر است؟
میزان سرمایه اجتماعی در مناطق شهری استان کردستان چقدر است؟
تاثیر سرمایه اجتماعی بر رفتارهای زیست محیطی چگونه است؟
تاثیر سرمایه اجتماعی بر نگرشهای زیست محیطی چگونه است؟
تغییرات رفتارهای زیست محیطی بر حسب سرمایه اجتماعی، آگاهی زیست محیطی، نگرش زیست محیطی، پایگاه اجتماعی-اقتصادی و متغیرهای زمینهای چگونه است؟

فصل دوم
پیشینه تاریخی وتجربی تحقیق
فصل دوم پیشینه تاریخی وتجربی تحقیقمقدمهقبل از انجام هر تحقیق علمی، لازم است که تاریخچه مفاهیم و مهمترین یا مرتبطترین مطالعات و تحقیقاتی که دیگران درباره موضوع یا بخشی از آن انجام داده اند، مرور شده تا محقق با شناخت تاریخی و یافتههای تحقیقات قبلی، آگاهی خود را گسترش داده و در پرتو اطلاعات به دست آمده، مسئله تحقیق و متغیرهای خود را تعریف کرده و کرانههای آنها را مشخص سازد.
از همین رو در تحقیق حاضر، در ابتدای این فصل به پیشینه تاریخی دو مفهوم اصلی تحقیق (رفتارهای زیست محیطی و سرمایه اجتماعی) پرداخته خواهد شد و سپس در ادامه پیشینه تجربی تحقیقات داخلی و خارجی معرفی خواهد شد.
پیشینه تاریخی
برای آنکه تحقیق حاضر انجام شود لازم است سابقه و تاریخچه و تعاریف مفاهیم مطرح شده در محدوده موضوع تحقیق، مورد بررسی قرار گیرد. لذا در این قسمت، نگاهی تاریخی به مفاهیم مطرح شده در مسئله تحقیق انداخته می‌شود.
1-رفتارهای زیست محیطیدر این بخش ابتدا اشارهای به وضعیت محیط زیست خواهیم داشت، سپس تاریخچه اجلاس و کنفرانسهای زیست محیطی که به اهمیت رفتارهای زیست محیطی انسانها پرداختهاند، میپردازیم.
قبل از پرداختن به وضعیت و تاریخچه محیط زیست لازم است واژه محیط زیست تعریف گردد. محیط زیست از دو واژه محیط و زیست تشکیل شده که در فرهنگ فارسی محیط به معنای احاط کننده، دربرگیرنده (فرهنگ معین، 1385) و جایی که انسان در آن زندگی میکند اعم از کشور، شهر، جامعه یا خانواده و زیست نیز به معنای زیستن، زندگانی و زندگی (فرهنگ عمید، 1362) تعریف شده است. بنابراین، در اصطلاح محیط زیست، زندگی کردن در محیط احاطه شده و محیط دربرگیرنده تعریف میشود. بدینترتیب محیط زیست جدا از طبیعت و جامعهای که انسان در آن زندگی میکند، نیست و بر کنشهای انسان تاثیر گذار و تحت تاثیر آنها است.محیط زیست، مجموعه عوامل طبیعی، مصنوعی و اجتماعی است که بشر مستقیماً با آنها در تماس بوده و یا خواهد بود. این تماس عبارت است از تغییراتی که بشر در محیط خود ایجاد میکند و اثراتی که محیط بر انسان دارد، یعنی تاثیر متقابل انسان و محیط بر یکدیگر (فقیهی قزوینی، 1375 ؛138 و 139).
وضعیت محیط زیستبه اعتقاد اکثر صاحب نظران (امیل دورکیم، اولوین تافلر، کارل مارکس، گرهارد و جین لنسکی و …) تمدن بشر مراحلی را طی کرده است. مثلاً تافلر در کتاب موج سوم از سه مرحله کشاورزی، صنعتی و فراصنعتی نام میبرد و هر مرحله را به موجی تشبیه میکند که فراگیر بوده و تمامی حوزههای زندگی انسان را دستخوش تلاطم و دگرگونی قرار میدهد (تافلر، 1380) و گرهارد و جین لنسکی (1369) در اثر جامعشان با عنوان “سیر جوامع بشری” به بررسی و تقسیم بندی سیر تحولات جوامع بشری پرداختهاند. براین اساس، تعامل بشر به عنوان جزئی از طبیعت با محیط پیرامونش نیز دستخوش تلاطم و دگرگونی قرا گرفته که شامل سه مرحله میگردد:
دوران تسلط طبیعت بر انسان.
دوران شروع تسلط انسان بر طبیعت.
دوران تسلط بلامنازع انسان بر طبیعت و تخریب محیط زیست (فیروزی، 1384).
دوره ی اول در برگیرندهی عصری است – شامل جوامع متکی به شکار و جوامع متکی به کشاورزی ساده- این دوره با پیدایش و آفرینش انسان شروع می شود در این دوره، بشر کاملا مقهور طبیعت بوده و قادر نبود دخل و تصرفی در طبیعت انجام دهد، اعمال و رفتار انسان در این دوره تاثیر آنچنانی بر طبیعت نداشته است. در این دوره، محیط زیست به صورت بکر و دست نخورده باقی مانده است.
اما دوره ی دوم از زندگی انسان،–دوره جوامع متکی بر کشاورزی پیچیده و اوایل دوران صنعتی شده جوامع غربی- دوران شروع غلبه و تسلط انسان بر محیط زیست است. در این دوره بشر با دستیابی به صنعت ماشینی و به وجود آوردن کارخانههای کوچک و بزرگ، رابطه ی خود را با طبیعت متحول کرد و برای افزایش تولید، منابع بیشتری را مورد بهرهبرداری قرار داد و در نتیجه استفاده بیرویه از طبیعت صدمات زیادی را به طبیعت وارد کرد و طبیعت رو به تخریب و نابودی گذاشت.
در دوره سوم که از دهه 1970 به بعد شروع میشود، بشر این امکان را یافت که با تصرفات بی رویه طبیعت را بر هم زده و علاوه بر تخریب محیط زیست، آلودگی آن را نیز موجب شود. رفتار او در این دوره به گونه ای بود که فکر می کرد مالک زمین است، نه ساکن آن. لذا پیشرفت خود را پیروزی به حساب آورد، با این وجود، این پیروزی، تخریب بخشهایی از محیط زیست و طبیعت را در پی داشت.
انسان در دوران تسلط بلامنازع بر طبیعت، در سرمستی ناشی از قدرت علمی و فنی خویش، رویه و روالی را در پیش گرفت که زندگی خویش و ساکنان کره زمین به خطر انداخته است. دستاوردهای قدرت علمی و فنی انسان، هر چند منجر به پیشرفتهای در بخش اقتصادی و تکنولوژیکی شد، اما این دستاوردها دارای پیامدهای پیشبینی نشدهای بود که تخریب محیط زیست، کاهش منابع زیر زمینی و تهدید زندگی انسان از جمله دستاوردهای پیشبینی نشده قدرت علمی و فنی است. این پیامدهای پیشبینی نشده ناشی از خودخواهیها، سودجوییها و خودکامگیهای انسان در این دوره است. بر این اساس، مردم این دوره، به طبیعت چنان مینگرند که میتوان آن را به میل خود در اختیار گرفتند و با بهرهبرداری از منابع آن میتوان نیازها، جاهطلبیها و هوسهای خویش را برآورده سازند.روند تخریب و آلودگی زیست محیطی برای طبیعت غیر قابل تحمل، جبران و بازسازی است. انواع آلودگی های آب، خاک، هوا، صوتی، شیمیایی، هسته ای، دریایی و … آثار زیانباری را برای انسان و محیط زیست به ارمغان داشته است، به طوری که طی سال های اخیر به صورت تهدیدی عظیم درآمده و زنگ خطر را برای بشر به صدا درآورد، گسترش آلودگیهای زیست محیطی موجب شد که در برخی از کشورهای پیشرفته و صنعتی و سپس در سطح جها،ن اقداماتی برای جلوگیری از آلودگی محیط زیست صورت گیرد. در نتیجه این تهدیدات بشر دست به اقداماتی برای حفاظت کردن از محیط زیست پرداخت. برگزای اجلاسها کنفرانسها زیست محیطی یکی از راهکارهای پیگیری شده، اما کمتاثیر برای جبران و بازسازی این تخریبات صورت گرفته، بود.
تاریخچه اجلاس و کنفرانسهای زیست محیطی39 سال قبل در سال 1972 میلادی (16-5 ژوئن) برابر با خرداد ماه سال 1351 شمسی اولین کنفرانس زیست محیطی در سطح سران جهان در استکهلم سوئد برگزار شد و روز افتتاح این کنفرانس به عنوان روز جهانی محیط زیست تعیین شده است. در این کنفرانس، شعار رسمی “تنها یک زمین” مطرح گردید که به اعتقاد درسنر این مفهوم دو اشاره ضمنی متفاوت دارد. یکی از آنها مربوط به محدودیتهای فعالیتهای بشری است و دیگری هم نیاز به مدیریت محیط زیست از سوی انسان است (درسنر، 1384 :47).
در این کنفرانس مسائلی مانند فقر و گرسنگی، بحرانهای زیست محیطی و آلودگیهای ناشی از آن مطرح شد و شرکت کنندگان در این کنفرانس درباره مسائل مطرح شده به تبادل نظر پرداختند. از مسائل مهم و عمده این کنفرانس آلودگی هوا بود. تغییرات گسترده جوی، از بین رفتن و تخریب لایه ازون و افزایش گازهای گلخانهای در جلسات سران مورد بررسی قرار گرفت. بیانهای در پایان این اجلاس 12 روزه انتشار یافت که از آن به عنوان سند کنفرانس جهانی محیط زیست یاد میکنند. این بیانیه دارای 106 ماده در خصوص محیط زیست است که درباره نیاز فوری برای جوابگویی به مشکلات ناشی از تخریب محیط زیست به صورت توافقی پذیرفته شد (ببران، 1382).
20 سال بعد از برگزاری کنفرانس استکهلم، کنفرانس دیگری در سال 1992 تحت عنوان اجلاس ریو یا کنفرانس زمین یا کنفرنس محیط زیست و توسعه سازمان ملل در سطح سران کشورهای جهان در ریودوژانیرو کشور برزیل برگزار شد (14-3 ژوئن سال 1992 میلادی) که اغلب از آن به عنوان اجلاس زمین یاد میکنند. اجلاس زمین بزرگترین اجلاس بینالمللی بود که تا آن زمان برگزار شده بود (درسنر، 1384 :71). در این اجلاس، معضلات مهمی از قبیل بالا رفتن دمای زمین، تولید گازهای گلخانهای، آلودگی دریاها و اقیانوسها، نابودی و تخریب جنگلها، به خطر افتادن تنوع زیستی گونههای گیاهی و جانوری، فقر و گرسنگی و عدم توسعهنیافتگی در دستور کار اجلاس قرار گرفت. نتایج این اجلاس شامل بیانیه ریو در خصوص محیط زیست و توسعه، دستور کار 21 (برنامه عملی 40 فصلی)، کنوانسیون سازمان ملل در خصوص تغییرات آب و هوا، کنوانسیون تنوع زیستی و اصول مربوط به جنگل بود (ببران 1382).در سال 2002 اجلاس جهانی توسعه پایدار موسوم به اجلاس سران (26 اگوست تا 4 سپتامبر) در مرکز کنوانسونهای بین المللی در ژوهانسبورک (افریقای جنوبی) برگزار شد که بزرگترین گردهمایی در خصوص تامین سلامت محیط زیست انسانی بود. تصمیم مهمی که در این اجلاس گرفته شد این بود که برنامه عمل و مصوبات آن به مدت حداقل یک دهه برای کلیه کشورها عضو لازم الاجرا باشد. یکی از اهداف این اجلاس بازبینی تعهدات کشورهای جهان در اجلاس زمین ریو بود. موضوعات مورد بررسی در این اجلاس انرژی، آب شیرین، اقیاسها، تجارت و امور مالی و حکومت مطلوب بود و تعیین اهداف معین نسبت به مواردی چون فقرزدایی، کاهش گرسنگی، دسترسی به آب سالم، بهبود وضعیت مسکن و نظایر آن، تعیین استراتژی کشورها تا سال 2004، اصلاح ساختار تولید و مصرف با حداقل پیامد بر منابع، ارائه منابع مالی و کمکهای فنی و تکنولوژیک به کشورهای در حال توسعه بود. چالش مهمی که در بیانیه ژوهانسبورگ مطرح شد، این بود که تخریب و خسارت به محیط زیست جهانی کماکان ادامه دارد. تداوم روند نابودی تنوع زیستی، تداوم کاهش ذخایر ماهیان و بیابانزایی که بیش از پیش زمینهای حاصلخیز را از بین میبرد و باقی بودن اثرات نامطلوب آب و هوا، بلایای طبیعی که بهطور مکرر و مخربتر وجود دارند، این تداوم، حیات محیط زیست انسانی، حیوانی و گیاهی را کماکان با تهدید مواجه میکند (ببران، 1382).
اما این واقعیت آشکار است که تصمیمات بین المللی هنوز تحقق نیافته و به وعدهها عمل نشده است. تصمیماتی که با عباراتی عالی و جامع و با تبلیغات وسیع و پرهیاهو در رسانهها نوشته میشود، نه تنها تهدیدات زندگی بر کره خاکی را تغییر نداده، بلکه جوی از بیاعتمادی را به وجود آورده است. اگر از لحاظ حقوقی نیز به موضوعات محیط زیستی نگریسته شود شاهد عدم مکانیسمهای حقوقی بینالمللی برای حفاظت از محیط زیست نیز خواهیم بود. همانطور که کنت مک کالیون وکیل دعاوی بینالمللی محیط زیستی اشاره دارد، عهدنامهها و بیانیههای مربوط به حمایت از محیط زیست که قواعد عرفی و معیارهای ناظر بر مسئولیت و غرامت ناشی از تخریب محیط زیست را تدوین میکنند، فاقد ابزار کافی برای پیشگیری و جبران تهدیدات صورت گرفته علیه محیط زیستاند (کالیون، 1383).
نهایتاً از مطالب بالا موارد زیر استنباط میشود: اهمیت جهانی، ملی و محلهای محیط زیست.اجرای نشدن تصمیمات بینالمللی به دو دلیل نبودن ضمانت اجرایی و بیشتر تکنولوژیکی بودن راهکارها و طرحهای پیشنهادی.آنچه که مشهود است نیاز به اقدامات لازم جهت کاهش مشکلات زیست محیطی از جمله بررسی و تحقیق جهت یافتن عوامل موثر بر محیط زیست است تا در سیاستگذاریهای زیست محیطی از آنها استفاده شود.بعد از بررسی تاریخی متغیر وابسته این پژوهش لازم است، متغیر مستقل نیز مورد کنکاش قرار گیرد که در زیر به آن خواهیم پرداخت.
2- تاریخچه و تعاریف مفهوم سرمایه اجتماعی:یکی از متقدمان طرح نظریه سرمایه اجتماعی لیدا جی. هانیفن سرپرست وقت مدارس ویرجینای غربی در آمریکا است (شارعپور 1385). وی به عنوان اولین فردی که به این مفهوم توجه کرد در اغلب آثار معرفی شده است (خوش فر، 1387) که در سال 1920 این واژه را مطرح کرد و آن را شامل دارائیهایی میدانست که در زندگی روزانه افراد مهم به حساب میآیند، همانند حسن تفاهم، رفاقت و دوستی، احساس همدردی و روابط اجتماعی بین افراد خانوادههایی که یک واحد اجتماعی را تشکیل میدهند (فلدمن و اساف 1999 به نقل از شریفیانثانی). هانیفن هر دو وجه منافع خصوصی و عمومی سرمایه اجتماعی را برجسته کرد، اما به رغم این نوآوری مفهومی، توفیقی نیافت و بدون اثری ناپدید شد (پاتنام و گاز، 2002).
پس از چند دهه سکوت، در دهه 1950 گروهی از جامعهشناسان شهری کانادایی سیلی، سیم و لوزولی و یک نظریه پرداز مبادله به نام جورج هومنز در سال 1961 این واژه را احیا کردند (شارعپور 1385). در همین سال جین جیکوبز ، در اثری تحت عنوان “مرگ و زندگی شهرهای بزرگ آمریکایی”، مفهوم سرمایه اجتماعی را در معنی شبکه‌های اجتماعی که می توانند نقش کنترل اجتماعی را ایفا نمایند، بکار برد. وی مینویسد که شبکه‌های اجتماعی فشرده در محدوده‌های قدیمی و مختلط شهری، صورتی از سرمایه اجتماعی را تشکیل میدهند که در ارتباط با نظافت و بهداشت محیط، عدم وجود جرم و جنایت خیابانی و دیگر تصمیمات مرتبط با بهبود کیفیت زندگی در مقایسه با عوامل نهادی رسمی مثل مسئولین نظافت و نیروی حفاظتی پلیس و نیروی انتظامی، مسئولیت بیشتری از خود نشان میدهند (فوکویاما، 1379) سپس در دهه 1970، جان لوری اقتصاددان، برای تحلیل فرصتهای متفاوت اقتصادی جوانان اقلیت و غیر اقلیت در پیوندهای اجتماعی از مفهوم سرمایه اجتماعی استفاده کرد (گزارش تحقیقی کمیسیون بهرهوری استرالیا، 1387).
شایان ذکر است که هیچ یک از این نویسندگان از آثار قبلی که درباره این موضوع به رشته تحریر آمده بود، ذکری به میان نیاوردند، ولی همگی اصطلاح عام سرمایه اجتماعی را به کار گرفتهاند تا حیاتی بودن و اهمیت پیوندهای اجتماعی را در آن خلاصه کنند (شارعپور 1385)، اما مفهوم سرمایه اجتماعی تنها در دهه 1980 بود که به شدت مورد توجه قرار گرفت و توانست با گسترش نظری و تجربی، جایگاه تعریف شدهای در میان نظریههای جامعه شناسی به خود اختصاص دهد. این امر عمدتاً مرهون کارهای کلمن جامعه شناس امریکایی و تحقیق او در زمینه مشارکت در امور مدرسه (در شهر شیکاگو) است پس از آن بوردیو در فرانسه ابعاد دیگری از این مفهوم را روشن ساخت و در سال 1990 پاتنام مطالعه در زمینه رابطه سرمایه اجتماعی و نهاد های دموکراتیک در ایتالیا انجام داد که از عوامل موثر در گسترش این مفهوم میباشد (خوش فر و همکاران، 1388). جدول زیر، تاریخچه کاربرد مفهوم سرمایه اجتماعی را تا دهه 1990 نشان میدهد.
(جدول شماره 1-2): تاریخچه کاربرد مفهوم سرمایه اجتماعیسال نظریهپرداز کاربرد تخصص
1920 لیدا جی. هانیفن دارائیهای زندگی روزانه مربی آموزشی
دهه 1950 سیلی، سیم و لوزولی حوزه شهری جامعهشناسی شهری
1961 جورج هومنز در نظریه مبادله جامعهشناسی
1961 جین جیکوبز شبکه‌های اجتماعی شهر شناس
1970 جان لوری فرصتهای متفاوت اقتصادی اقتصاددان
دهه 1980 بوردیو ماهیت و محتوی جامعهشناس
دهه 1980 کلمن کارکرد سرمایه اجتماعی جامعهشناس
1990 پاتنام اجتماع مدنی علوم سیاسی
تاریخچه این مفهوم نشان میدهد که هر یک از محققان به بعد خاصی از آن توجه نمودهاند، اما بعد از سال 1980 وحدتی در حول تحقیقات پدید آمد که عرصههای اساسی را عملاً با یکدیگر پیوند میداد. این عرصهها شامل؛ خانواده، رفتار جوانان، مدرسه و آموزش و پرورش، زندگی اجتماعی کار و سازمان، دموکراسی و حکمرانی، کنش جمعی، بهداشت و محیط زیست، جرم و خشونت و توسعه اقتصادی است، پس میتوان گفت که مفهوم سرمایه اجتماعی از دهه 1920 مطرح گردیده ولی در طی دو دهه اخیر بوده که به شدت مورد توجه قرار گرفت (شارعپور 1385).
دانشمندان و نظریه پردازانی چون جمیز کلمن (1377)، پاتنام (1380)، بوردیو (1986)، ساباتینا (2009)، فیلد (1388) و فرانسیس فوکویاما (1998) و … هر یک تعاریفی از سرمایه اجتماعی ارائه دادهاند که نسبتاً متفاوت میباشند. به علاوه، از اصطلاحات و مفاهیم بسیار متعددی برای ارجاع و اشاره به سرمایه اجتماعی استفاده میشود نظیر انرژی اجتماعی، روحیه اجتماعی، پیوندهای اجتماعی، فضیلت مدنی، شبکه های اجتماعی، منابع اجتماعی، شبکه های رسمی و غیر رسمی و چسب اجتماعی (شارعپور 1385).
تعریف اصطلاحات یا کلید واژهها در همه رشتهها اهمیت بهسزائی دارد. سرمایه اجتماعی از دو واژه سرمایه و اجتماعی تشکیل شده است واژه سرمایه در اصل به معنای دارائی یا ثروتی است که قابلیت تملیک را داشته باشد (فرهنگ عمید، 1362 و فرهنگ معین، 1385) و اشاره به این دارد که سرمایه اجتماعی مثل سرمایه انسانی یا مالی، مولد است ( شارعپور، 1385). واژه اجتماعی در اصل به معنای گرد آمدن، تجمع و جمع شدن، منسوب به اجتماعی است (فرهنگ عمید، 1362 و فرهنگ معین، 1385) و در مفهوم سرمایه اجتماعی اشاره به این دارد که سرمایه منابع و دارائی، شخصی و فردی نیست بلکه جمعی است (شارعپور، 1385).
در سالهای اخیر، سازمانهای بینالمللی از جمله بانک جهانی، سازمان بهداشت جهانی و سازمان همکاری اقتصادی و توسعه توجه زیادی به مفهوم سرمایه اجتماعی کردهاند و به ارائه تعریف از این مفهوم پرداختهاند. بهعنوان مثال، بانک جهانی، سرمایه اجتماعی را شامل هنجارها، ارتباطات، نگرشها و ارزشهایی میداند که بر تعاملات بین مردم حاکم و باعث توسعه اقتصادی و اجتماعی میشود (فیلد، 1388). علاوه براین، سازمان بهداشت جهانی سرمایه اجتماعی را درجهای از انسجام اجتماعی میداند که به روابط بین مردم از طریق شبکهها، هنجارها و اعتماد، باز میگردد و همکاری و هماهنگی را برای دستیابی به منافع مشترک آسانتر میکند (همان). سازمان همکاریهای اقتصادی و توسعه نیز سرمایه اجتماعی را شبکهها، هنجارهای مشترک و ادراکاتی که همکاری درون و برون گروهی را تسهیل میکنند، میداند (هالی، 2003).
بوردیو سرمایه اجتماعی را تمام منابع واقعی یا بالقوهای میداند که با شبکهای بادوام از روابط کم و بیش نهادینه شده آشنایی یا درک متقابل پیوند میخورد (بوردیو، 1985). به اعتقاد بوردیو، سرمایه اجتماعی به عنوان شبکهای از روابط، یک ودیعه طبیعی یا یک ودیعه اجتماعی نیست بلکه چیزی است که در طول زمان برای کسب آن باید تلاش کرد (شارعپور، 1385: 22)
سرمایه اجتماعی در نظر پاتنام، وجوه گوناگون سازمان اجتماعی نظیر اعتماد ، هنجارهای جمعی و شبکههای انسانی را در بر میگیرد که با تسهیل اقدامات هماهنگ، موجب بهبود کارایی جامعه میشوند (پاتنام، 1995). به اعتقاد پاتنام سرمایه اجتماعی مانند سایر سرمایهها مولد است و امکان دستیابی به اهداف مشخصی را فراهم میکند که بدون آن غیرقابل دسترسی خواهند بود (پاتنام، 1380: 285).
به نظر فوکویاما، سرمایه اجتماعی مجموعه هنجارهای موجود در سیستم های اجتماعی است که موجب ارتقای سطح همکاری اعضای آن جامعه شده و موجب پایین آمدن سطح هزینههای تبادلها و ارتباطها میشود. براساس این تعریف، مفاهیمی، نظیر: جامعه مدنی و نهادهای اجتماعی نیز دارای ارتباط مفهومی نزدیک با سرمایه اجتماعی هستند (فوکویاما، 1999).
اما، کلمن سرمایه اجتماعی را با کارکردش تعریف میکند. وی معتقد است سرمایه اجتماعی شیء واحدی نیست، بلکه انواع چیزهای گوناگونی است که دو ویژگی مشترک دارند: همه آنها شامل جنبه ای از یک ساخت اجتماعی هستند و کنشهای معین افرادی را که در درون ساختار هستند، تسهیل می کنند. سرمایه اجتماعی، مانند شکلهای دیگر سرمایه، مولد است و دستیابی به هدفهای معینی را که در نبودن آن دست یافتنی نخواهد بود، امکان پذیر میسازد. سرمایه اجتماعی، مانند سرمایه فیزیکی و سرمایه انسانی کاملاً تعویض پذیر نیست، اما نسبت به فعالیتهای ویژه تعویض پذیر است. شکل معینی از سرمایه اجتماعی که در تسهیل کنشهای معینی ارزشمند است، ممکن است برای کنشهای دیگر بی فایده یا حتی زیانمند باشد. سرمایه اجتماعی، در افراد و نه در ابزار فیزیکــی تولید، قرار دارد (کلمن، 1377).
کوهن و پروساک در تعریف سرمایه اجتماعى، بیان میدارند که این مفهوم شامل ذخیره روابط فعالانه میان افراد است، اعتماد، درک متقابل، ارزشها و رفتارهاى مشترکى که اعضاى شبکههاى انسانى را کنار هم آورده و عمل همکارانه را امکانپذیر میسازد (کوهن و پروساک، 2001).
به طور کلی با توجه به تفاوت در تعاریف سرمایه اجتماعی بیشتر صاحب نظران علوم اجتماعی در تعریف سرمایه اجتماعی بر نقش اعتماد، شبکههای اجتماعی و هنجارهای اجتماعی تاکید دارند و سرمایه اجتماعی را به عنوان یک منبع در نظر میگیرند که مردم با استفاده از آن میتوانند به اهدافشان برسند (گزارش تحقیقی کمیسیون بهرهوری استرالیا، 1387) و به سرمایه اجتماعی معمولا به عنوان یک خیر جمعی و خصوصی نگریسته میشود (پاتنام، 2000 و شارع پور، 1385) زیرا سرمایه اجتماعی به عنوان محصول روابط اجتماعی هم به سود کسی که آن را ایجاد کرده، میباشد هم به سود دیگران، به این ترتیب نمیتوان امتیازات سرمایه اجتماعی را محدود کرد.
پیشینه تحقیق:پیشینه تحقیق، بخش اساسی هر تحقیق است. محقق با مروری بر نتایج و یافتههای تحقیقات قبلی میتواند آگاهیهایش را بیشتر کرده و از مرز تعبیرهای کهنه و قدیمی فراتر رود. کیوی و کامپنهود (1371) در کتاب “روش تحقیق در علوم اجتماعی” پیشینه تحقیق را پیوستاری در نظر میگیرند که از کارهای قبلی اثر میپذیرد و بر کارهای بعدی اثر میگذارد (کیوی و کامپنهود، 1371: 36).
شایان ذکر است که همه تحقیقاتی که در پیشینهی تحقیق مورد بررسی قرار گرفتهاند، مستقیماً رابطه بین سرمایه اجتماعی و رفتار زیست محیطی را به طور گسترده و جامع مورد بررسی قرار ندادهاند و ذکر چنین تحقیقاتی، به خصوص تحقیقات انجام شده در داخل کشور، برای آن است که نشان داده شود که بر خلاف تحقیقات خارجی، در داخل کشور یک سنت پژوهشی سیستماتیک حول محور سرمایه اجتماعی و رفتار زیست محیطی شکل نگرفته است. این موضوع، به معنای نقصانهای موجود در تحقیقات گذشته است.
محقق در این پژوهش، منابع مرتبط با موضوع (بررسی تاثیر سرمایه اجتماعی بر رفتارهای زیست محیطی) را در اغلب کتابها، مقالات، سایتها و روزنامهها قابل دسترس، مورد بررسی قرار داد که نتایج این بررسی در زیر تحت عنوان تحقیقات داخلی و تحقیقات خارجی آورد شده است.الف- تحقیقات داخلی:مروری بر تحقیقات انجام شده در داخل کشور نشان میدهد که فقط یک مقاله پژوهشی رابطه بین سرمایه اجتماعی و رفتارهای زیست محیطی را در ایران مورد بررسی قرار داده است. که در ادامه به مرور آن پرداخته میشود. از آن جا که شناخت و مطالعه تحقیقاتی که به بررسی رفتارهای زیست محیطی و عوامل موثر بر آن پرداختهاند، در توسعه و تکمیل تحقیق حاضر موثر خواهد بود. بنابراین، تاکید بیشتر بر این گونه مطالعات خواهد بود.
خوشفر و همکاران (1389) در مطالعهای با عنوان “رفتار مردم نسبت به محیط زیست” به بررسی رفتار مردم استان کردستان نسبت به محیط زیست پرداختهاند. هدف این مطالعه، پاسخگویی به‌ این سؤالات اساسی زیر بوده است که ‌اوّلاً، رفتارهای مسئولانه و غیرمسئولانه زیست محیطی بر حسب مناطق روستایی و شهری چگونه ‌است؟ ثانیاً، چه رابطه ای بین دانش زیست محیطی و رفتارهای زیست محیطی وجود دارد؟ ثالثاً چه تفاوتی بین رفتارهای مسئولانه زیست محیطی بر حسب مناطق مورد مطالعه (روستا / شهر) وجود دارد؟ این تحقیق با روش پیمایشی و استفاد از پرسشنامه انجام گرفت و نمونه آماری تحقیق شامل 385 نفر از افراد 18 سال به بالای ساکن در مناطق شهری و روستایی استان کردستان بوده است. در مورد رفتارهای زیست‌محیطی، یافته‌ها حاکی از این بودهاند که رفتارهای مسئولانه نسبت به محیط زیست در ‌منطقه مورد مطالعه اغلب شامل صرفه‌جویی در مصرف انرژی و سوخت بوده است. در مجموع استنباط شده که رفتار افراد مورد مطالعه درحدود 4/67 درصد مسئولانه و 6/32 درصد غیر مسئولانه بوده‌ است. نتیجهای که از یافته‌های این مطالعه بدست آمد این است که برای ترویج و توسعه رفتارهای مسؤولانه نسبت به محیط زیست در راستای حفاظت از محیط زیست، باید نحوه رفتار و روش زندگی انسانها در طبیعت تغییر یابد. این مهم بدون تغییر در شناخت و معرفت انسانها نسبت به محیط زیست حاصل نمی گردد. از این رو، تنظیم مجموعه رفتارهایی زیست محیطی به عنوان راهنمای تعامل انسان با طبیعت و آموزش این رفتارها در مناطق شهری و روستایی از ضرورتهای انکار ناپذیر به ویژه در مناطق شهری و روستایی استان کردستان می باشد.
خوشفر و همکاران (1388) در مقاله دیگری تحت عنوان “سرمایه‌ی اجتماعی و رفتار زیست محیطی مردم استان مازندران”، رابطه سرمایه‌ی اجتماعی و رفتار زیست محیطی را بر اساس نمونه 422 نفری از افراد 18 سال به بالا ساکن در مناطق شهری استان مازندران، مورد بررسی قرار دادهاند. سوال اساسی محققان این است که: آیا رابطه‌ای بین سرمایه‌ی اجتماعی و ابعاد آن با رفتار مردم نسبت به محیط زیست وجود دارد؟ یافته‌های این تحقیق حاکی از آن است که رفتارهای مسؤولانه نسبت به محیط زیست در مناطق مورد مطالعه، ‌اغلب شامل صرفه‌جویی در مصرف انرژی و سوخت و حفاظت از منابع طبیعی بوده است. علاوه بر این، محققان مذکور نتیجه گرفتهاند که رفتار افراد مورد مطالعه درحدود 70 درصد مسؤولانه و 30 درصد غیرمسؤولانه بوده‌ است. از جمله یافته‌های تحقیق مذکور این است که سرمایه‌ی اجتماعی، همبستگی مثبت و قوی با رفتارهای مسؤولانه نسبت به محیط زیست داشته است. خوشفر و صالحی این رابطه قوی را ناشی از هنجارهای اعتماد، مشارکت و احساس امنیّت بر کنش اجتماعی افراد نسبت به محیط طبیعی پیرامون خود دانستهاند.
جعفر صالحی (1388) در پایان نامه کارشناسی ارشد خود با عنوان ” الگوهای رفتار گردشگران در محیط زیست” به بررسی الگوهای رفتار گردشگران در محیط زیست در شهرهای اصفهان و چالوس پرداخته است. نتایج این تحقیق نشان میدهد هر چه باور به ارزشهای زیست محیطی، (مثل قائل بودن به حیات برای همه موجودات و باور به محدود بودن منابع و غیر قابل برگشت بودن آنها و ..) نزد گردشگران بیشتر باشد، رفتار زیست محیطی کلی و رفتار زیست محیطی آنها در محل، مسئولانهتر است. طبق دادههای بدست آمده در این تحقیق، متغیر ارزش با متغیرهای درک منافع زیست محیطی و انگیزههای فرهنگی گردشگران رابطه معناداری دارد. بنابراین، متغیر ارزش از طریق درک منافع زیست محیطی و انگیزههای فرهنگی گردشگران بر رفتار آنها تاثیر میگذارد. بدین شکل که به هر میزان انگیزه فرهنگی، سفر در فرد بیشتر باشد، رفتار زیست محیطی مسئولانهتری در سفر از خود بروز میدهد. بهعلاوه محقق مذکور نتیجه میگیرد باورهای زیست محیطی بر رفتار زیست محیطی گردشگران جامعه آماری این تحقیق به طور مستقیم و غیر مستقیم تاثیر داشت، اما رابطه دانش زیست محیطی با متغیر رفتار زیست محیطی و ارزش زیست محیطی معنادار نبوده است.
آقا محمدی (1386) در پایان نامه کارشناسی ارشد خود با عنوان ” رفتارهای زیست محیطی معلمان آموزش دوره ابتدایی” به بررسی رفتارهای زیست محیطی معلمان آموزش دوره ابتدایی در استان مازندران پرداخته است. محقق مذکور در این پایاننامه رفتارهای زیست محیطی معلمان دوره ابتدایی در ابعاد دانش، نگرش و مهارت مورد کنکاش قرار میدهد. این پژوهش به روش توصیفی و از نوع پیمایشی میباشد که از پرسشنامه استاندارد رفتارهای زیست محیطی برای گردآوری دادهها استفاده کرده است. نمونه آماری وی 383 نفر از معلمان دوره ابتدایی بود. نتایج پژوهش گویای این است که بیش از 69 درصد از معلمان دوره آموزش ابتدایی نگرش کاملاً موافق یا موافق نسبت به رفتارهای مناسب زیست محیطی دارند. دادهها همچنین نشان دادهاند که دانش معلمان نسبت به رفتارهای زیست محیطی در سطح متوسط بوده و سرانجام حدود 72 درصد از معلمان دوره آموزش ابتدایی اعلام داشتهاند که به طور معمولی دارای مهارتهای مربوط به حفظ محیط زیست هستند. در حالی که از نظر جنسی نگرش مثبت زیست محیطی معلمان زن بیشتر از معلمان مرد است اما دانش زیست محیط معلمان مرد بیشتر از معلمان زن است. از نظر مهارتهای حفظ محیط زیست اختلاف معنا داری بین دو گروه معلمان مرد و زن مشاهده نشده است.
روشنفکر و ذکایی (1385) در مطالعهای با عنوان “جوانان، سرمایه اجتماعی و رفتارهای داوطلبانه” مطابق با مدل استون ، مبنی بر تفکیک ابعاد ساختاری و هنجاری در سنجش سرمایه اجتماعی، به بررسی این موضوع پرداختهاند که چه ابعادی از سرمایه اجتماعی، در چه زمینههایی میتواند مقوم گرایشها و رفتارهای داوطلبانه جوانان باشد. این محققان در تحقیق خود سعی میکنند تا براساس مباحث نظری مربوط به سرمایه اجتماعی، چارجوب مفهومی استدلالی را



قیمت: 10000 تومان

متن کامل در سایت homatez.com
NameEmailWebsite

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *