— (620)

دانشگاه قم
دانشکده الهيات و معارف اسلامی
پايان نامه کارشناسی ارشد
رشته فلسفه و کلام اسلامی
عنوان:
بررسی و تبيين تطبيقی عليّت از ديدگاه ابن‌رشد و غزالی با تأکيد بر نقدهای غزالی بر ابن‌سينا
استاد راهنما:
دکتر حبيب الله دانش شهرکی
نگارنده:
مجتبی آصفی
بهمن 1393
بسم الله الرحمن الرحیم

دانشگاه قم
دانشکده الهيات و معارف اسلامی
پايان نامه کارشناسی ارشد
رشته فلسفه و کلام اسلامی
عنوان:
بررسی و تبيين تطبيقی عليّت از ديدگاه ابن‌رشد و غزالی با تأکيد بر نقدهای غزالی بر ابن‌سينا
استاد راهنما:
دکتر حبيب الله دانش شهرکی
نگارنده:
مجتبی آصفی
بهمن 1393
تقديم به:
پدر و مادر عزیز و مهربانم که در سختی‌ها و دشوار‌ی‌های زندگی همواره یاوری دلسوز و فداکار و پشتیبانی محکم و مطمئن برایم بوده‌اند.
معلمان دلسوز و اساتید بزرگوارم از آغاز تحصیل تا کنون.
تشکر و قدردانیحمد و سپاس خدای را که توفیق کسب دانش و معرفت را به ما عطا فرمود. لازم می‌دانم از تمامی اساتید گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشکده‌ی الهیات دانشگاه قم که در طول سالیان گذشته این جانب را در تحصیل علم و معرفت و فضائل اخلاقی یاری نموده‌اند تشکر و سپاسگزاری نمایم. شايسته است که از تلاش‌ها و زحمات استاد ارجمند راهنما دکتر حبيب الله دانش شهرکی که در تهيه‌ی اين پژوهش، ياری‌گر اين حقیر بودند نیز به طور ويژه تشکر و قدردانی نمايم. از خداوند متعال توفيق روزافزون را برای ایشان و دیگر اساتید بزرگوار گروه فلسفه و کلام دانشگاه قم خواستارم.
چکيده
اصل عليّت و فروع آن یکی از مهم‌ترین مباحث فلسفی است که در طول تاریخ چالش‌هایی را میان حکما و متکلمین ایجاد کرده است. یکی از مهم‌ترین چالش‌ها، اشکالاتی است که غزالی پیرامون علیّت مطرح کرده است. در نگاه اول ممکن است به نظر آید متکلمی چون غزالی مخالف مطلق بحث عليّت است. اما می‌توان گفت او اصل عليّت را پذیرفته ولی آن را در موجودات عالم جسمانی جاری ندانسته و تنها آن را در رابطه‌ی بین خداوند و موجودات می‌پذیرد. البته در این پژوهش این نکته درباره‌ی غزالی بررسی خواهد شد که آیا از نظر منطقی می‌توان ضرورت علّی را منکر بود و به عليّت هر چند در حد رابطه‌ی خدا و مخلوقاتش معتقد شد؟ از دیگر سو یکی از فیلسوفانی که به پاسخ‌گویی‌ به غزالی می‌پردازد ابن‌رشد است که در مقام فیلسوفی ارسطویی و مسلمان با چالش‌های غزالی روبرو می‌شود. ابن‌رشد معتقد است که حذف عليّت نتیجه‌ای جز حذف عقل و برهان نخواهد داشت. هر چند غزالی از تالی فاسدهایی همچون نفی قدرت مطلقه‌ و اختیار خداوند و هچنین نفی صانعیت خداوند برای قبول ضرورت علّی نام می‌برد اما در مقابل ابن‌رشد با بیان ارتباط عليّت با مواردی همچون حکمت الهی و علم و همچنین اثبات خداوند سعی در اثبات عليّت دارد. ابتدا به ذکر کلیاتی از بحث عليّت و فروع آن که عمدتاً بر اساس نظرات ابن‌سینا در این بحث می‌باشد، پرداخته و سپس در فصل دوم به تقرير نظرات غزالی و انتقادات وی به ابن‌سینا در این بحث پرداخته‌ایم. در فصل سوم نیز به تقریر پاسخ‌ها و نظرات ابن‌رشد در بحث عليّت و فروع آن پرداختیم. در انتها یعنی در فصل چهارم نیز بعد از تحلیل نظرات غزالی و ابن‌رشد، به داوری میان این دو متفکر جهان اسلام پرداخته‌ایم. به نظر می‌رسد ابن‌رشد در تحلیل عليّت و برخی فروع آن موفق‌تر از غزالی عمل کرده است ولی در این توفیق به ابن‌سینا نمی‌رسد و غزالی نیز نه تنها نتوانسته نظریه‌ی تمام و کاملی را در باب هستی‌شناسی عليّت ارائه دهد بلکه در درهم شکستن نظام فلسفی سینوی نیز ناموفق بوده است.
کليدواژه‌هاعليّت، ضرورت علّی و معلولی، عادت ‌الله، غزالی، ابن‌رشد،
عنوان فهرست مطالب صفحه
TOC o “1-4” h z u مقدمه PAGEREF _Toc412236844 h 11. بيان مسأله PAGEREF _Toc412236845 h 12. اهميت موضوع PAGEREF _Toc412236846 h 2الف) عليّت و اثبات حقايق عينی PAGEREF _Toc412236847 h 2ب) عليّت و استدلال PAGEREF _Toc412236848 h 3ج) عليّت و اثبات خداوند PAGEREF _Toc412236849 h 3د) عليّت و علم PAGEREF _Toc412236850 h 43. اهداف پژوهش PAGEREF _Toc412236851 h 5الف) منظور از «تطبيق» در اين پژوهش PAGEREF _Toc412236852 h 5ب) عليّت PAGEREF _Toc412236853 h 64. سؤالات پژوهش PAGEREF _Toc412236854 h 6الف) سوالات اصلي PAGEREF _Toc412236855 h 6ب) سؤالات فرعی PAGEREF _Toc412236856 h 75. فرضيه‌های پژوهش PAGEREF _Toc412236857 h 7الف) فرضيه‌های اصلی PAGEREF _Toc412236858 h 7ب) فرضيه‌های فرعی PAGEREF _Toc412236859 h 86. روش پژوهش PAGEREF _Toc412236860 h 87. تاريخچه و سابقه‌‌ی پژوهش PAGEREF _Toc412236861 h 8فصل اول: کليات PAGEREF _Toc412236862 h 111-1. واژه‌شناسی PAGEREF _Toc412236864 h 121-1-1. مفهوم لغوی علّت PAGEREF _Toc412236865 h 121-1-2. معانی اصطلاحی علّت در فلسفه PAGEREF _Toc412236866 h 121-2. اقسام علل PAGEREF _Toc412236867 h 151-2-1. علل چهارگانه PAGEREF _Toc412236868 h 151-2-1-1. علل ماهيت PAGEREF _Toc412236869 h 161-2-1-2. علل وجود PAGEREF _Toc412236870 h 161-2-2. علّت تامّه و علّت ناقصه PAGEREF _Toc412236871 h 181-2-3. علّت بسيط و مركب PAGEREF _Toc412236872 h 181-2-4. علّت بي‌واسطه و باواسطه PAGEREF _Toc412236873 h 181-2-5. علّت انحصاري و جانشين‌پذير PAGEREF _Toc412236874 h 181-2-6. علّت داخلي و خارجي PAGEREF _Toc412236875 h 191-2-7. علّت حقيقي و اعدادي PAGEREF _Toc412236876 h 191-2-8. علّت مقتضي و شرط PAGEREF _Toc412236877 h 191-3. منشاء تصور عليّت PAGEREF _Toc412236878 h 201-3-1. نظريه‌ي عقل‌گرايان PAGEREF _Toc412236879 h 201-3-2. نظريه‌ي حس‌گرايان PAGEREF _Toc412236880 h 211-4. اصل عليّت PAGEREF _Toc412236881 h 241-4-1. بديهی بودن اصل عليّت PAGEREF _Toc412236882 h 241-5. فروع اصل عليّت PAGEREF _Toc412236883 h 251-5-1. تلازم علّت و معلول يا اصل ضرورت علّی PAGEREF _Toc412236884 h 251-5-1-1. اثبات «اگر علّت تامه موجود باشد، معلول حتماً موجود است.» PAGEREF _Toc412236885 h 261-5-1-2. اثبات «هرگاه معلول موجود باشد، وجود علّت آن واجب و ضروری است.» PAGEREF _Toc412236886 h 271-5-2. تقارن يا تقدّم علّت بر معلول PAGEREF _Toc412236887 h 281-5-3. اصل سنخيّت علّت و معلول PAGEREF _Toc412236888 h 311-5-4. از علّت واحد جز معلول واحد صادر نمی‌شود PAGEREF _Toc412236889 h 331-5-4-1. مراد از واحد اول در اين قاعده PAGEREF _Toc412236890 h 341-5-4-2. مجرای قاعده‌ی الواحد PAGEREF _Toc412236891 h 361-5-4-3. آيا واحد از طرف علّت با واحد از طرف معلول يکی است؟ PAGEREF _Toc412236892 h 371-5-4-4. مراد از صدور در قاعده‌ی الواحد PAGEREF _Toc412236893 h 381-5-4-5. ارتباط قاعده‌ی الواحد با اصل سنخيت بين علّت و معلول PAGEREF _Toc412236894 h 391-5-5. ملاک نيازمندی معلول به علّت PAGEREF _Toc412236895 h 391-5-6. بقاء معلول هم نيازمند به علّت است PAGEREF _Toc412236896 h 421-5-7. بطلان دور PAGEREF _Toc412236897 h 431-5-8. بطلان تسلسل PAGEREF _Toc412236898 h 441-5-8-1. برهانی بر محال بودن تسلسل در ناحيه‌ی علّت‌ها PAGEREF _Toc412236899 h 461-5-9. بطلان اتفاق PAGEREF _Toc412236900 h 471-5-10. در عدم، عليّت نيست PAGEREF _Toc412236901 h 50فصل دوم: ديدگاه غزالی درباره‌ی عليّت PAGEREF _Toc412236902 h 512-1. معرفی اجمالی غزالی PAGEREF _Toc412236904 h 522-1-1. زندگی‌نامه PAGEREF _Toc412236905 h 522-1-2. مراحل فکری غزالی PAGEREF _Toc412236906 h 542-1-3. مهم‌ترين آثار غزالی PAGEREF _Toc412236907 h 552-2. مکتب اشعری، خاستگاه فکری غزالی PAGEREF _Toc412236908 h 572-3. عليّت در مکتب اشاعره PAGEREF _Toc412236909 h 582-3-1. نظريه‌ی ابوالحسن اشعری (324 ه‍..ق) PAGEREF _Toc412236910 h 582-3-2. نظريه‌ی تفتازانی (م793 ه‍..ق) PAGEREF _Toc412236911 h 582-3-3. نظريه‌ی قاضی عضدالدين ايجی (م756 ه‍..ق) PAGEREF _Toc412236912 h 592-3-4. ديدگاه اشاعره درباره‌ی «قاعده‌ی ضرورت علّی» PAGEREF _Toc412236913 h 592-3-5. انگيزه‏های اشاعره از بيان نظريه‌ی عادت PAGEREF _Toc412236914 h 602-3-6. اشاعره و سنخيت PAGEREF _Toc412236915 h 622-3-7. اشاعره و عليّت PAGEREF _Toc412236916 h 632-4. تحليل عليّت در ارتباط با ضرورت و سنخيت PAGEREF _Toc412236917 h 642-5. ديدگاه غزالی درباره‌ی عليّت PAGEREF _Toc412236918 h 662-5-1. غزالی و اصل عليّت عامه PAGEREF _Toc412236919 h 672-5-1-1. انواع روابط ميان اشياء از نظر غزالی PAGEREF _Toc412236920 h 672-5-1-1-1.عدم ارتباط ميان دو شی‌ء PAGEREF _Toc412236921 h 672-5-1-1-2. ارتباط ميان دو شی‌ء PAGEREF _Toc412236922 h 68الف- رابطه‌ی تکافؤ و تضايف PAGEREF _Toc412236923 h 68ب- رابطه‌ی شرط با مشروط PAGEREF _Toc412236924 h 68ج- رابطه‌ی اقترانی PAGEREF _Toc412236925 h 692-5-1-2. اقسام سه‌گانه‌ی «سبب» از نظر غزالی PAGEREF _Toc412236926 h 712-5-1-2-1. اسباب قطعی PAGEREF _Toc412236927 h 712-5-1-2-2. اسباب ظنی PAGEREF _Toc412236928 h 722-5-1-2-3. اسباب وهمی PAGEREF _Toc412236929 h 732-5-1-3. اقسام سه‌گانه‌ی ديگر «سبب» از نظر غزالی PAGEREF _Toc412236930 h 742-5-1-3-1. سبب [علّت] حسی PAGEREF _Toc412236931 h 742-5-1-3-2. سبب فقهی PAGEREF _Toc412236932 h 742-5-1-3-3. سبب عقلی PAGEREF _Toc412236933 h 752-5-1-4. شواهدی ديگر از معنای عليّت در آثار غزالی PAGEREF _Toc412236934 h 762-5-2. تحليل عليّت فلسفی بوسيله‌ی غزالی PAGEREF _Toc412236935 h 772-5-3. تحليل «ضرورت» از نظر غزالی PAGEREF _Toc412236936 h 782-5-4. غزالی و نفی ضرورت علّی PAGEREF _Toc412236937 h 792-5-4-1. اقسام محال حقيقی [ذاتی] از نظر غزالی PAGEREF _Toc412236938 h 792-5-4-1-1. نفی بديهيات عقلی PAGEREF _Toc412236939 h 802-5-4-1-2. نفی هر چيزی كه متضمن مفهوم شی است PAGEREF _Toc412236940 h 802-5-4-1-3. قلب اجناس بدون وجود ماده مشترك PAGEREF _Toc412236941 h 802-5-5. تعريف و جايگاه نظريه‌ی عادت در تفکر غزالی PAGEREF _Toc412236942 h

متن کامل در سایت homatez.com

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *