— (620)

دانشگاه قم
دانشکده الهیات و معارف اسلامی
پایان نامه کارشناسی ارشد
رشته فلسفه و کلام اسلامی
عنوان:
بررسی و تبیین تطبیقی علیّت از دیدگاه ابن‌رشد و غزالی با تأکید بر نقدهای غزالی بر ابن‌سینا
استاد راهنما:
دکتر حبیب الله دانش شهرکی
نگارنده:
مجتبی آصفی
بهمن 1393
بسم الله الرحمن الرحیم

دانشگاه قم
دانشکده الهیات و معارف اسلامی
پایان نامه کارشناسی ارشد
رشته فلسفه و کلام اسلامی
عنوان:
بررسی و تبیین تطبیقی علیّت از دیدگاه ابن‌رشد و غزالی با تأکید بر نقدهای غزالی بر ابن‌سینا
استاد راهنما:
دکتر حبیب الله دانش شهرکی
نگارنده:
مجتبی آصفی
بهمن 1393
تقدیم به:
پدر و مادر عزیز و مهربانم که در سختی‌ها و دشوار‌ی‌های زندگی همواره یاوری دلسوز و فداکار و پشتیبانی محکم و مطمئن برایم بوده‌اند.
معلمان دلسوز و اساتید بزرگوارم از آغاز تحصیل تا کنون.
تشکر و قدردانیحمد و سپاس خدای را که توفیق کسب دانش و معرفت را به ما عطا فرمود. لازم می‌دانم از تمامی اساتید گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشکده‌ی الهیات دانشگاه قم که در طول سالیان گذشته این جانب را در تحصیل علم و معرفت و فضائل اخلاقی یاری نموده‌اند تشکر و سپاسگزاری نمایم. شایسته است که از تلاش‌ها و زحمات استاد ارجمند راهنما دکتر حبیب الله دانش شهرکی که در تهیه‌ی این پژوهش، یاری‌گر این حقیر بودند نیز به طور ویژه تشکر و قدردانی نمایم. از خداوند متعال توفیق روزافزون را برای ایشان و دیگر اساتید بزرگوار گروه فلسفه و کلام دانشگاه قم خواستارم.
چکیده
اصل علیّت و فروع آن یکی از مهم‌ترین مباحث فلسفی است که در طول تاریخ چالش‌هایی را میان حکما و متکلمین ایجاد کرده است. یکی از مهم‌ترین چالش‌ها، اشکالاتی است که غزالی پیرامون علیّت مطرح کرده است. در نگاه اول ممکن است به نظر آید متکلمی چون غزالی مخالف مطلق بحث علیّت است. اما می‌توان گفت او اصل علیّت را پذیرفته ولی آن را در موجودات عالم جسمانی جاری ندانسته و تنها آن را در رابطه‌ی بین خداوند و موجودات می‌پذیرد. البته در این پژوهش این نکته درباره‌ی غزالی بررسی خواهد شد که آیا از نظر منطقی می‌توان ضرورت علّی را منکر بود و به علیّت هر چند در حد رابطه‌ی خدا و مخلوقاتش معتقد شد؟ از دیگر سو یکی از فیلسوفانی که به پاسخ‌گویی‌ به غزالی می‌پردازد ابن‌رشد است که در مقام فیلسوفی ارسطویی و مسلمان با چالش‌های غزالی روبرو می‌شود. ابن‌رشد معتقد است که حذف علیّت نتیجه‌ای جز حذف عقل و برهان نخواهد داشت. هر چند غزالی از تالی فاسدهایی همچون نفی قدرت مطلقه‌ و اختیار خداوند و هچنین نفی صانعیت خداوند برای قبول ضرورت علّی نام می‌برد اما در مقابل ابن‌رشد با بیان ارتباط علیّت با مواردی همچون حکمت الهی و علم و همچنین اثبات خداوند سعی در اثبات علیّت دارد. ابتدا به ذکر کلیاتی از بحث علیّت و فروع آن که عمدتاً بر اساس نظرات ابن‌سینا در این بحث می‌باشد، پرداخته و سپس در فصل دوم به تقریر نظرات غزالی و انتقادات وی به ابن‌سینا در این بحث پرداخته‌ایم. در فصل سوم نیز به تقریر پاسخ‌ها و نظرات ابن‌رشد در بحث علیّت و فروع آن پرداختیم. در انتها یعنی در فصل چهارم نیز بعد از تحلیل نظرات غزالی و ابن‌رشد، به داوری میان این دو متفکر جهان اسلام پرداخته‌ایم. به نظر می‌رسد ابن‌رشد در تحلیل علیّت و برخی فروع آن موفق‌تر از غزالی عمل کرده است ولی در این توفیق به ابن‌سینا نمی‌رسد و غزالی نیز نه تنها نتوانسته نظریه‌ی تمام و کاملی را در باب هستی‌شناسی علیّت ارائه دهد بلکه در درهم شکستن نظام فلسفی سینوی نیز ناموفق بوده است.
کلیدواژه‌هاعلیّت، ضرورت علّی و معلولی، عادت ‌الله، غزالی، ابن‌رشد،
عنوان فهرست مطالب صفحه
TOC o “1-4” h z u مقدمه PAGEREF _Toc412236844 h 11. بیان مسأله PAGEREF _Toc412236845 h 12. اهمیت موضوع PAGEREF _Toc412236846 h 2الف) علیّت و اثبات حقایق عینی PAGEREF _Toc412236847 h 2ب) علیّت و استدلال PAGEREF _Toc412236848 h 3ج) علیّت و اثبات خداوند PAGEREF _Toc412236849 h 3د) علیّت و علم PAGEREF _Toc412236850 h 43. اهداف پژوهش PAGEREF _Toc412236851 h 5الف) منظور از «تطبیق» در این پژوهش PAGEREF _Toc412236852 h 5ب) علیّت PAGEREF _Toc412236853 h 64. سؤالات پژوهش PAGEREF _Toc412236854 h 6الف) سوالات اصلی PAGEREF _Toc412236855 h 6ب) سؤالات فرعی PAGEREF _Toc412236856 h 75. فرضیه‌های پژوهش PAGEREF _Toc412236857 h 7الف) فرضیه‌های اصلی PAGEREF _Toc412236858 h 7ب) فرضیه‌های فرعی PAGEREF _Toc412236859 h 86. روش پژوهش PAGEREF _Toc412236860 h 87. تاریخچه و سابقه‌‌ی پژوهش PAGEREF _Toc412236861 h 8فصل اول: کلیات PAGEREF _Toc412236862 h 111-1. واژه‌شناسی PAGEREF _Toc412236864 h 121-1-1. مفهوم لغوی علّت PAGEREF _Toc412236865 h 121-1-2. معانی اصطلاحی علّت در فلسفه PAGEREF _Toc412236866 h 121-2. اقسام علل PAGEREF _Toc412236867 h 151-2-1. علل چهارگانه PAGEREF _Toc412236868 h 151-2-1-1. علل ماهیت PAGEREF _Toc412236869 h 161-2-1-2. علل وجود PAGEREF _Toc412236870 h 161-2-2. علّت تامّه و علّت ناقصه PAGEREF _Toc412236871 h 181-2-3. علّت بسیط و مرکب PAGEREF _Toc412236872 h 181-2-4. علّت بی‌واسطه و باواسطه PAGEREF _Toc412236873 h 181-2-5. علّت انحصاری و جانشین‌پذیر PAGEREF _Toc412236874 h 181-2-6. علّت داخلی و خارجی PAGEREF _Toc412236875 h 191-2-7. علّت حقیقی و اعدادی PAGEREF _Toc412236876 h 191-2-8. علّت مقتضی و شرط PAGEREF _Toc412236877 h 191-3. منشاء تصور علیّت PAGEREF _Toc412236878 h 201-3-1. نظریه‌ی عقل‌گرایان PAGEREF _Toc412236879 h 201-3-2. نظریه‌ی حس‌گرایان PAGEREF _Toc412236880 h 211-4. اصل علیّت PAGEREF _Toc412236881 h 241-4-1. بدیهی بودن اصل علیّت PAGEREF _Toc412236882 h 241-5. فروع اصل علیّت PAGEREF _Toc412236883 h 251-5-1. تلازم علّت و معلول یا اصل ضرورت علّی PAGEREF _Toc412236884 h 251-5-1-1. اثبات «اگر علّت تامه موجود باشد، معلول حتماً موجود است.» PAGEREF _Toc412236885 h 261-5-1-2. اثبات «هرگاه معلول موجود باشد، وجود علّت آن واجب و ضروری است.» PAGEREF _Toc412236886 h 271-5-2. تقارن یا تقدّم علّت بر معلول PAGEREF _Toc412236887 h 281-5-3. اصل سنخیّت علّت و معلول PAGEREF _Toc412236888 h 311-5-4. از علّت واحد جز معلول واحد صادر نمی‌شود PAGEREF _Toc412236889 h 331-5-4-1. مراد از واحد اول در این قاعده PAGEREF _Toc412236890 h 341-5-4-2. مجرای قاعده‌ی الواحد PAGEREF _Toc412236891 h 361-5-4-3. آیا واحد از طرف علّت با واحد از طرف معلول یکی است؟ PAGEREF _Toc412236892 h 371-5-4-4. مراد از صدور در قاعده‌ی الواحد PAGEREF _Toc412236893 h 381-5-4-5. ارتباط قاعده‌ی الواحد با اصل سنخیت بین علّت و معلول PAGEREF _Toc412236894 h 391-5-5. ملاک نیازمندی معلول به علّت PAGEREF _Toc412236895 h 391-5-6. بقاء معلول هم نیازمند به علّت است PAGEREF _Toc412236896 h 421-5-7. بطلان دور PAGEREF _Toc412236897 h 431-5-8. بطلان تسلسل PAGEREF _Toc412236898 h 441-5-8-1. برهانی بر محال بودن تسلسل در ناحیه‌ی علّت‌ها PAGEREF _Toc412236899 h 461-5-9. بطلان اتفاق PAGEREF _Toc412236900 h 471-5-10. در عدم، علیّت نیست PAGEREF _Toc412236901 h 50فصل دوم: دیدگاه غزالی درباره‌ی علیّت PAGEREF _Toc412236902 h 512-1. معرفی اجمالی غزالی PAGEREF _Toc412236904 h 522-1-1. زندگی‌نامه PAGEREF _Toc412236905 h 522-1-2. مراحل فکری غزالی PAGEREF _Toc412236906 h 542-1-3. مهم‌ترین آثار غزالی PAGEREF _Toc412236907 h 552-2. مکتب اشعری، خاستگاه فکری غزالی PAGEREF _Toc412236908 h 572-3. علیّت در مکتب اشاعره PAGEREF _Toc412236909 h 582-3-1. نظریه‌ی ابوالحسن اشعری (324 ه‍..ق) PAGEREF _Toc412236910 h 582-3-2. نظریه‌ی تفتازانی (م793 ه‍..ق) PAGEREF _Toc412236911 h 582-3-3. نظریه‌ی قاضی عضدالدین ایجی (م756 ه‍..ق) PAGEREF _Toc412236912 h 592-3-4. دیدگاه اشاعره درباره‌ی «قاعده‌ی ضرورت علّی» PAGEREF _Toc412236913 h 592-3-5. انگیزه‏های اشاعره از بیان نظریه‌ی عادت PAGEREF _Toc412236914 h 602-3-6. اشاعره و سنخیت PAGEREF _Toc412236915 h 622-3-7. اشاعره و علیّت PAGEREF _Toc412236916 h 632-4. تحلیل علیّت در ارتباط با ضرورت و سنخیت PAGEREF _Toc412236917 h 642-5. دیدگاه غزالی درباره‌ی علیّت PAGEREF _Toc412236918 h 662-5-1. غزالی و اصل علیّت عامه PAGEREF _Toc412236919 h 672-5-1-1. انواع روابط میان اشیاء از نظر غزالی PAGEREF _Toc412236920 h 672-5-1-1-1.عدم ارتباط میان دو شی‌ء PAGEREF _Toc412236921 h 672-5-1-1-2. ارتباط میان دو شی‌ء PAGEREF _Toc412236922 h 68الف- رابطه‌ی تکافؤ و تضایف PAGEREF _Toc412236923 h 68ب- رابطه‌ی شرط با مشروط PAGEREF _Toc412236924 h 68ج- رابطه‌ی اقترانی PAGEREF _Toc412236925 h 692-5-1-2. اقسام سه‌گانه‌ی «سبب» از نظر غزالی PAGEREF _Toc412236926 h 712-5-1-2-1. اسباب قطعی PAGEREF _Toc412236927 h 712-5-1-2-2. اسباب ظنی PAGEREF _Toc412236928 h 722-5-1-2-3. اسباب وهمی PAGEREF _Toc412236929 h 732-5-1-3. اقسام سه‌گانه‌ی دیگر «سبب» از نظر غزالی PAGEREF _Toc412236930 h 742-5-1-3-1. سبب [علّت] حسی PAGEREF _Toc412236931 h 742-5-1-3-2. سبب فقهی PAGEREF _Toc412236932 h 742-5-1-3-3. سبب عقلی PAGEREF _Toc412236933 h 752-5-1-4. شواهدی دیگر از معنای علیّت در آثار غزالی PAGEREF _Toc412236934 h 762-5-2. تحلیل علیّت فلسفی بوسیله‌ی غزالی PAGEREF _Toc412236935 h 772-5-3. تحلیل «ضرورت» از نظر غزالی PAGEREF _Toc412236936 h 782-5-4. غزالی و نفی ضرورت علّی PAGEREF _Toc412236937 h 792-5-4-1. اقسام محال حقیقی [ذاتی] از نظر غزالی PAGEREF _Toc412236938 h 792-5-4-1-1. نفی بدیهیات عقلی PAGEREF _Toc412236939 h 802-5-4-1-2. نفی هر چیزی که متضمن مفهوم شی است PAGEREF _Toc412236940 h 802-5-4-1-3. قلب اجناس بدون وجود ماده مشترک PAGEREF _Toc412236941 h 802-5-5. تعریف و جایگاه نظریه‌ی عادت در تفکر غزالی PAGEREF _Toc412236942 h

متن کامل در سایت homatez.com
NameEmailWebsite

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *