— (627)

معاونت پژوهش و فناوری
فرم منشور اخلاق پژوهش
اینجانب مریم مسی دانشجوی رشته جامعه شناسی تعهد می نمایم که اصول زیر را در انجام پایان نامه مدنظر قرار داده ام.
1-اصل حقیقت جویی: تلاش در راستای پی جویی حقیقت و وفاداری به آن و دوری از هرگونه پنهان سازی حقیقت.
2- اصل رعایت حقوق: التزام به رعایت کامل حقوق پژوهشگران و پژوهیدگان (انسان،حیوان، نبات) و سایر صاحبان حق.
3- اصل مالکیت مادی و معنوی: تعهد به رعایت کامل حقوق مادی و معنوی دانشگاه و کلیه همکاران پژوهش.
4- اصل منافع ملی: تعهد به رعایت مصالح ملی و در نظرداشتن پیشبرد و توسعه کشور در کلیه مراحل پژوهش.
5- رعایت انصاف و امانت: تعهد به اجتناب از هرگونه جانب داری غیرعلمی و حفاظت از اموال، تجهیزات و منابع دراختیار.
6-اصل راز داری: تعهد به صیانت از اسرار واطلاعات محرمانه افراد، سازمان ها و کشور و کلیه افراد و نهادهای مرتبط با تحقیق.
7- اصل احترام: تعهد به رعایت حریم ها و حرمت ها در انجام تحقیقات و رعایت جانب نقد و خودداری از هرگونه حرمت شکنی.
8- اصل ترویج: تعهد به رواج دانش و اشاعه نتایج تحقیقات و انتقال آن به همکاران علمی و دانشجویان به غیر از مواردی که منع قانونی دارد.
9- اصل برائت: التزام به برائت جویی از هرگونه رفتار غیرحرفه ای و اعلام موضع نسبت به کسانی که حوزه علم و پژوهش را به شائبه های غیرعلمی می آلایند.
محل امضاء و تاریخ
3248025-44767500
دانشگاه آزاد اسلامی واحد گرمسار
دانشکده علوم انساني
پایان نامه برای دریافت درجه كارشناسي ارشد((M.A))
رشته جامعه شناسی
عنوان: بررسی رابطه سرمایه اجتماعی و انگیزه پیشرفت تحصیلی دانشجویان دانشگاه پیام نور پاکدشت
استاد راهنما: سرکار خانم دکتر طاهره میرساردو
استاد داور داخلی:دکتر حبیب اله کریمیان
استاد داور خارجی:دکتر حیدر لطفی

نگارش: مریم مسی
زمستان 93

تشکر و قدردانی
پس از حمد و ستایش به درگاه ایزد متعال که با لطف و کرم بی پایانش مرا درانجام این رساله یاری نمود، بر خود لازم می دانم از زحمات و راهنمایی های سرکار خانم دکتر طاهره میرساردو به عنوان استاد راهنما ی اینجانب که در کلیه مراحل اجرا ، تدوین و تکمیل پایان نامه با تجارت علمی و عملی خود ، هدایت این تحقیق را تا پایان کار به عهده داشتند تشکر و قدردانی نمایم.
از جناب آقای دکتر مجتبی صداقتی فر مشاور ارجمند که همواره با دقت نظر و سعه صدر در مراحل تحقیق با راهنمایی های ارزشمند علمی مرا یاری نمودند تشکر و قدردانی می نمایم.
از جناب آقای دکتر حبیب کریمیان که با دقت نظر داوری این پژوهش را به عهده داشتند تشکر نموده و امیدوارم همواره در پناه توجهات خداوند در راه خدمت به دانش پژوهان موفق و موید باشند.
همچنین از سرکار خانم دکتر مستوره صداقت به خاطر همکاری صمیمانه قدر دانی نموده و موفقیت ایشان را از خداوند متعال خواستارم.
مریم مسی
تقدیم به وجود مقدس پدر و مادرم
و همسر عزیزم
یاران صادق روزهای سخت زندگانی، که تلاش و همت را با محبتی بی دریغ بر گستره هایی از عشق و ایمان ره توشه ام ساخته اند و آموختند فرزانه زیستن را.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
چکیده ……………………………………………………………………………………………………………………………………………………… 1
فصل اول : کلیات تحقیق………………………………………………………………………………………………………………………………. 2
1-1مقدمه …………………………………………………………………………………………………………………………………………………. 3
1-2 بیان مسئله …………………………………………………………………………………………………………………………………………… 5
1-3 اهمیت و ضرورت تحقیق ………………………………………………………………………………………………………………………. 9
1-4 اهداف تحقیق ……………………………………………………………………………………………………………………………………… 10
1-4-1 هدف اصلی تحقیق …………………………………………………………………………………………………………………………… 10
1-4-2 اهداف فرعی ………………………………………………………………………………………………………………………………….. 10
1-4-3 اهداف کاربردی ……………………………………………………………………………………………………………………………… 10
1-5 سوالات تحقیق ……………………………………………………………………………………………………………………………………. 11
1-5-1 سوال اصلی تحقیق …………………………………………………………………………………………………………………………… 11
1-5-2 سوالات فرعی تحقیق ……………………………………………………………………………………………………………………….. 11
1-6 تعریف نظری و عملیاتی متغیرها ……………………………………………………………………………………………………………… 12
فصل دوم :مبانی نظری تحقیق ……………………………………………………………………………………………………………………….. 14
2-1 ادبیات مفهومی تحقیق ………………………………………………………………………………………………………………………….. 15
2-2 سرمایه اجتماعی ………………………………………………………………………………………………………………………………….. 16
2-3 مفهوم سرمایه اجتماعی …………………………………………………………………………………………………………………………. 18
2-3-1 سرمایه اجتماعی ………………………………………………………………………………………………………………………………. 19
2-3-2 پیشرفت تحصیلی …………………………………………………………………………………………………………………………….. 19
2-3-3 اعتماد ……………………………………………………………………………………………………………………………………………. 19
2-3-4 همیاری ………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 19
2-3-5 روابط اجتماعی ……………………………………………………………………………………………………………………………….. 19
2-3-5-1 وضعیت فرهنگی خانواده ………………………………………………………………………………………………………………. 20
2-3-5-2 آرامش روانی و عاطفی خانواده ………………………………………………………………………………………………………. 20
2-3-5-3 نوع دوستان دانش آموز و ویژگی های آنان ………………………………………………………………………………………. 20
2-3-5-4 آموزشی های تقویتی ……………………………………………………………………………………………………………………. 20
2-3-5-5 انجام منظم تکالیف درسی در منزل …………………………………………………………………………………………………. 20
2-3-5-6 آشنایی والدین با ویژگی های روانی فرزندان …………………………………………………………………………………….. 20
2-3-5-7 رفتار معلم و نوع برخورد او در کلاس ……………………………………………………………………………………………… 21
2-3-6 تعریف سرمایه اجتماعی از نگاه صاحب نظران ……………………………………………………………………………………… 21
2-3-7 اهمیت سرمایه اجتماعی ……………………………………………………………………………………………………………………. 26
2-3-8 زمینه تاریخی سرمایه اجتماعی ……………………………………………………………………………………………………………. 27
2-3-9 ابعاد سرمایه اجتماعی ……………………………………………………………………………………………………………………….. 27
2-3-10 شاخص سرمایه اجتماعی …………………………………………………………………………………………………………………. 28
2-3-10-1 مشارکت اجتماعی ……………………………………………………………………………………………………………………… 28
2-3-10-2 انسجام اجتماعی ………………………………………………………………………………………………………………………… 29
2-4 مقایسه سرمایه اجتماعی با سرمایه فیزیکی و انسانی …………………………………………………………………………………….. 31
2-4-1 جنبه منفعت اقتصادی سرمایه اجتماعی …………………………………………………………………………………………………. 31
2-4-2 جنبه منفعت عمومی سرمایه اجتماعی …………………………………………………………………………………………………… 32
2-4-3 نحوه ایجاد ، حفظ و نابودی سرمایه اجتماعی ………………………………………………………………………………………… 33
2-4-3-1 فروبستگی ………………………………………………………………………………………………………………………………….. 33
2-4-3-2 ثبات ………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 34
2-4-3-3 ایدئولوژی ………………………………………………………………………………………………………………………………….. 35
2-4-3-4 عوامل دیگر…………………………………………………………………………………………………………………………………. 35
2-5 نقش دولت در ایجاد سرمایه اجتماعی………………………………………………………………………………………………………. 35
2-5-1 نقش سازمانهای بخش دولتی………………………………………………………………………………………………………………. 36
2-6 پیامدهای مثبت سرمایه اجتماعی………………………………………………………………………………………………………………. 36
2-7 پیامدهای منفی سرمایه اجتماعی………………………………………………………………………………………………………………. 38
2-8 سرمایه اجتماعی و حیثیت دموکراتیک گروه های اجتماعی………………………………………………………………………….. 38
2-9 انگیزش………………………………………………………………………………………………………………………………………………. 38
2-9-1 انواع انگیزش…………………………………………………………………………………………………………………………………… 38
2-9-2 انگیزش و یادگیری…………………………………………………………………………………………………………………………… 39
2-9-3 انگیزش و شخصیت………………………………………………………………………………………………………………………….. 39
2-9-4 عوامل موثر بر انگیزش………………………………………………………………………………………………………………………. 40
2-9-4-1 نقش نیازها و سایق ها…………………………………………………………………………………………………………………….. 40
2-9-4-2 اصل تقویت…………………………………………………………………………………………………………………………………. 41
2-9-4-3 خود پنداره و انگیزش……………………………………………………………………………………………………………………. 41
2-9-4-4 اهمیت دوستان……………………………………………………………………………………………………………………………… 41
2-9-4-5 ارتقا انگیزش……………………………………………………………………………………………………………………………….. 42
2-9-4-5-1 آگاهی شاگردان از هدف های درس……………………………………………………………………………………………. 42
2-9-4-5-2 رفاقت یا رقابت………………………………………………………………………………………………………………………… 42
2-9-4-5-3 استفاده از شیوه های نوین تدریس………………………………………………………………………………………………… 42
2-9-4-5-4 استفاده بجا از تشویق های کلامی و صراحت بازخورد……………………………………………………………………… 42
2-9-4-5-5 آسان به دشوار بودن روال آموزش……………………………………………………………………………………………….. 43
2-9-4-5-6 ملموس کردن آموزش………………………………………………………………………………………………………………. 43
2-9-4-5-7 مشارکت در یادگیری توسط فراگیران………………………………………………………………………………………….. 43
2-9-4-5-8 بازخورد به موقع……………………………………………………………………………………………………………………….. 43
2-9-4-5-9 تکالیف متناسب با سطح توانایی فراگیر…………………………………………………………………………………………. 43
2-9-4-5-10 استفاده از مشوق های درونی و بیرونی…………………………………………………………………………………………. 44
2-10 عوامل موثر بر پیشرفت تحصیلی دانش آموزان…………………………………………………………………………………………. 44
2-10-1 تاکید بر رشد عقلانی………………………………………………………………………………………………………………………. 44
2-10-2 جو عاطفی مدرسه…………………………………………………………………………………………………………………………… 44
2-10-3 پیش فرض های معلمان در مورد شاگردان…………………………………………………………………………………………… 45
2-10-4 نگرش معلم ………………………………………………………………………………………………………………………………….. 45
2-10-5 عقب ماندگی آموخته شده……………………………………………………………………………………………………………….. 45
2-10-6اثرات پیشرف تحصیلی…………………………………………………………………………………………………………………….. 46
2-11 علل ترک تحصیل………………………………………………………………………………………………………………………………. 46
2-12 راه های کاهش شکست در تحصیل……………………………………………………………………………………………………….. 46
2-13 عوامل موثر بر رشد تحصیلی و حرفه ای………………………………………………………………………………………………….. 47
2-13-1 ادراک و برداشت نوجوان نسبت به حرفه های مختلف…………………………………………………………………………… 47
2-13-2 شرایط اقتصادی و اجتماعی………………………………………………………………………………………………………………. 47
2-13-3 تاثیر و نفوذ والدین………………………………………………………………………………………………………………………….. 48
2-13-4 شخصیت فرد…………………………………………………………………………………………………………………………………. 48
2-14 پیشرفت تحصیلی………………………………………………………………………………………………………………………………… 48
2-14-1 انگیزیش……………………………………………………………………………………………………………………………………….. 48
2-14-2 خود کارامدی………………………………………………………………………………………………………………………………… 49
2-14-2-1 تعریف خودکارامدی…………………………………………………………………………………………………………………… 51
2-14-2-2 انواع خود کارامدی…………………………………………………………………………………………………………………….. 51
2-14-2-3 ابعاد خود کارامدی ادراک شده…………………………………………………………………………………………………….. 52
2-14-2-3-1 سطح…………………………………………………………………………………………………………………………………….. 52
2-14-2-3-2 عمومیت……………………………………………………………………………………………………………………………….. 53
2-14-2-3-3 نیرومندی………………………………………………………………………………………………………………………………. 53
2-14-2-4 منابع باورهای خودکارامدی………………………………………………………………………………………………………….. 53
2-14-2-4-1 تجارب مسلط…………………………………………………………………………………………………………………………. 53
2-14-2-4-2 تجارب جانشینی……………………………………………………………………………………………………………………… 54
2-14-2-4-3 قانع سازی کلامی……………………………………………………………………………………………………………………. 54
2-14-2-4-4 حالت های فیزیو لوژیکی و هیجانی……………………………………………………………………………………………. 55
2-14-2-4-5 تجارب تصویر سازی ذهنی………………………………………………………………………………………………………. 55
2-14-2-5 خودکارامدی بالا و پایین……………………………………………………………………………………………………………… 55
2-14-2-6 خودکارامدی ، انگیزش و اسناد…………………………………………………………………………………………………….. 56
2-14-2-7 جنسیت و خودکارامدی……………………………………………………………………………………………………………….. 57
2-14-2-8 خودکارامدی و پیشرفت تحصیلی………………………………………………………………………………………………….. 57
2-14-2-9 تاثیر زمینه های فرهنگی و اجتماعی روی باورهای خودکارامدی………………………………………………………….. 58
2-14-2-9-1 نقش باورهای خودکارامدی در انگیزش افکار و انتخاب اهداف آگاهانه…………………………………………… 58
2-14-2-9-2 تحلیل تحولی باورهای خودکارامدی در گستره زندگی…………………………………………………………………. 59
2-14-2-10 تاثیر بافت خانواده بر باورهای خودکارامدی…………………………………………………………………………………… 59
2-14-2-11 تاثیر دوستان و همسالان……………………………………………………………………………………………………………… 59
2-14-2-12 نقش مدرسه…………………………………………………………………………………………………………………………….. 59
2-14-2-13 رشد خودکارامدی بواسطه تجارب مرحله گذار نوجوانی………………………………………………………………….. 60
2-14-2-14 خودکارامدی مرتبط با بزرگسالی…………………………………………………………………………………………………. 60
2-14-2-15 ارزیابی مجدد خودکارامدی با افزایش سن…………………………………………………………………………………….. 60
2-14-2-16 راهبردهای بهبود خودکارامدی……………………………………………………………………………………………………. 61
2-14-2-17 پیشرفت تحصیلی………………………………………………………………………………………………………………………. 62
2-14-2-18 عوامل مهم تاثیر گذار بر پیشرف تحصیلی……………………………………………………………………………………… 63
2-14-2-19 رابطه سرمایه اجتماعی و انگیزه پیشرفت تحصیلی……………………………………………………………………………. 65
2-15 پیشینه مطالعاتی…………………………………………………………………………………………………………………………………… 67
2-15-1 مطالعات خارجی…………………………………………………………………………………………………………………………….. 67
2-15-2 مطالعات داخلی………………………………………………………………………………………………………………………………. 70
2-16 نتیجه گیری از مطالعات انجام شده…………………………………………………………………………………………………………. 74
2-17 مبانی نظری……………………………………………………………………………………………………………………………………….. 74
2-17-1 نظریه های مربوط به سرمایه اجتماعی………………………………………………………………………………………………….. 74
2-17-1-1 نظریه ریمون بودون…………………………………………………………………………………………………………………….. 74
2-17-1-2 نظریه ریمون کیوی و لوک وان کامپنهود………………………………………………………………………………………… 75
2-17-1-3 نظریه کانوی………………………………………………………………………………………………………………………………. 75
2-17-1-4 نظریه هارالامپوس……………………………………………………………………………………………………………………….. 76
2-17-1-5 نظریه لکسون……………………………………………………………………………………………………………………………… 77
2-17-1-6 نظریه لنسکی……………………………………………………………………………………………………………………………… 77
2-17-1-7 نظریه یان رابرتسون……………………………………………………………………………………………………………………… 78
2-17-1-8 نظریه دیدگاه سنت انتقادی مکتب قدرت………………………………………………………………………………………… 78
2-17-2 نظریه های مربوط به انگیزش تحصیلی………………………………………………………………………………………………… 78
2-17-2-1 الگوی اتکینسون…………………………………………………………………………………………………………………………. 78
2-17-2-2 نظریه مک کلند………………………………………………………………………………………………………………………….. 79
2-17-2-3 نظریه مراحل مختلف زندگی(گریوز)…………………………………………………………………………………………….. 80
2-17-2-4 نظریه زیستی – تعلق – رشد………………………………………………………………………………………………………….. 80
2-18 چهرچوب نظری تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………….. 81
2-18-1 نظریه مک کللند…………………………………………………………………………………………………………………………….. 81
2-18-2 الگوی اتکینسون…………………………………………………………………………………………………………………………….. 82
2-18-3 نظریه پیربوردیو………………………………………………………………………………………………………………………………. 82
2-20 مدل نظری تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………………….. 83
2-19 فرضیات تحقیق………………………………………………………………………………………………………………………………….. 84
2-19-1 فرضیه اصلی………………………………………………………………………………………………………………………………….. 84
2-19-2 فرضیات فرعی……………………………………………………………………………………………………………………………….. 85
فصل سوم: روش شناسی تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………… 86
مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………………………………… 87
3-1 روش تحقیق…………………………………………………………………………………………………………………………………. 87
3-2 نوع تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………………………. 88
3-3 روش گردآوری داده ها………………………………………………………………………………………………………………….. 88
3-4 قلمرو تحقیق…………………………………………………………………………………………………………………………………. 89
3-4-1 قلمرو موضوعی تحقیق………………………………………………………………………………………………………………… 89
3-4-2 قلمرو مکانی تحقیق…………………………………………………………………………………………………………………………… 89
3-4-3 قلمرو زمانی تحقیق……………………………………………………………………………………………………………………………. 89
3-5 تعاریف اصطلاحات……………………………………………………………………………………………………………………………… 89
3-5-1 تعریف نظری و عملیاتی متغیرها…………………………………………………………………………………………………………… 89
3-5-1-1 سرمایه اجتماعی………………………………………………………………………………………………………………………. 89
3-5-1-2 پیشرفت تحصیلی……………………………………………………………………………………………………………………… 89
3-5-1-3 اعتماد…………………………………………………………………………………………………………………………………….. 90
3-5-1-4 همیاری………………………………………………………………………………………………………………………………….. 90
3-5-1-5 روابط اجتماعی………………………………………………………………………………………………………………………… 90
3-6 جامعه آماری، برآورد نمونه، روش نمونه گیری……………………………………………………………………………………….. 91
3-7 اعتبار و پایایی ابزار……………………………………………………………………………………………………………………………… 93
3-7-1 اعتبار……………………………………………………………………………………………………………………………………………. 93
3-7-2 پایایی………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 94
3-8 ابزار گردآوری داده ها……………………………………………………………………………………………………………………….. 96
3-9 روش تجزیه و تحلیل داده ها……………………………………………………………………………………………………………….. 97
فصل چهار: تجزیه و تجلیل یافته ها………………………………………………………………………………………………………………. 98
مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………. 99
4-1 تحلیل هاي آماري توصیفی…………………………………………………………………………………………………………………….. 99
4-2 تست نرمال بودن……………………………………………………………………………………………………………………………………. 105
4-3 آزمون ……………………………………………………………………………………………………………………………………………….. 106
4-3-1 فرضیه اصلی……………………………………………………………………………………………………………………………………… 106
4-3-2 فرضیه فرعی اول……………………………………………………………………………………………………………………………….. 113
4-3-3 فرضیه فرعی دوم……………………………………………………………………………………………………………………………….. 114
4-3-4 فرضیه فرعی سوم………………………………………………………………………………………………………………………………. 115
4-3-5 فرضیه فرعی چهارم…………………………………………………………………………………………………………………….. 115
4-3-6 فرضیه فرعی پنجم………………………………………………………………………………………………………………………. 116
4-3-7 فرضیه فرعی ششم………………………………………………………………………………………………………………………. 117
فصل پنجم :‌نتیجه گیری و پیشنهادات……………………………………………………………………………………………………….. 119
مقدمه…………………………………………………………………………………………………………………………………………………. 120
5-1 نتایج مربوط به فرضیه های تحقیق …………………………………………………………………………………………………….. 120
5-1-1 فرضیه اول………………………………………………………………………………………………………………………………… 120
5-1-2 فرضیه دوم………………………………………………………………………………………………………………………………… 120
5-2 پیشنهادات پژوهش…………………………………………………………………………………………………………………………. 121
5-3 محدودیت های پژوهش………………………………………………………………………………………………………………….. 121
فهرست جداول
عنوان صفحه
(جدول شماره یک) . پایایی پرسشنامه ها……………………………………………………………………………………………………………. 94
(جدول شماره دو) . توزیع فراوانی وضعیت جنسیت پاسخ دهندگان………………………………………………………………………… 100
(جدول شماره سه) . توزیع فراوانی وضعیت سن پاسخ دهندگان……………………………………………………………………………… 101
(جدول شماره چهار) . توزیع فراوانی وضعیت مقطع تحصیلی پاسخ دهندگان………………………………………………………….. 102
(جدول شماره پنج) . توزیع فراوانی وضعیت دانشکده تحصیلی پاسخ دهندگان ……………………………………………………….. 103
(جدول شماره شش) . توزیع فراوانی وضعیت سطح درآمد پاسخ دهندگان……………………………………………………………… 104
(جدول شماره هفت). بررسی نرمال بودن جامعه آماری………………………………………………………………………………………… 105
(جدول شماره هشت). متغیرهای وارد شده به رگرسیون گام به گام…………………………………………………………………………. 107
(جدول شماره نه). جمع بندی مدل رگرسیون……………………………………………………………………………………………………… 108
(جدول شماره ده). آزمون آنوا برای بررسی معناداری رگرسیون انجام شده………………………………………………………………. 109
(جدول شماره یازده). ضرایب تشکیل دهنده معادله رگرسیون (اشتراکات)……………………………………………………………….. 110
(جدول شماره دوازده). آزمون همبستگی اسپیرمن متغیرهای اعتماد و پیشرفت تحصیلی………………………………………………. 113
(جدول شماره سیزده). آزمون همبستگی اسپیرمن متغیرهای همیاری و پیشرفت تحصیلی……………………………………………… 114
(جدول شماره چهارده). آزمون همبستگی اسپیرمن متغیرهای روابط اجتماعی و پیشرفت تحصیلی…………………………………. 115
(جدول شماره پانزده). آزمون همبستگی اسپیرمن متغیرهای مشارکت و پیشرفت تحصیلی……………………………………………. 116
(جدول شماره شانزده). آزمون همبستگی اسپیرمن متغیرهای پیوندهای اجتماعی و پیشرفت تحصیلی……………………………… 117
(جدول شماره هفده). آزمون همبستگی اسپیرمن متغیرهای معاشرت و پیشرفت تحصیلی……………………………………………… 118
فهرست شكل ها
عنوان صفحه
(شکل شماره یک). نمایش دو اجتماع:(a)بابستگی و (b)بدون بستگی میان نسلی…………………………………………………….. 34
(شکل شماره دو). مدل نظری تحقیق……………………………………………………………………………………………………………….. 84
فهرست نمودار ها
عنوان صفحه
(نمودار شماره یک). توزیع فراوانی وضعیت جنسیت پاسخ دهندگان………………………………………………………………………. 100
(نمودار شماره دو). توزیع فراوانی وضعیت سن پاسخ دهندگان……………………………………………………………………………… 101
(نمودار شماره سه). توزیع فراوانی وضعیت مقطع تحصیلی پاسخ دهندگان……………………………………………………………… 102
(نمودار شماره چهار). توزیع فراوانی وضعیت دانشکده تحصیلی پاسخ دهندگان………………………………………………………. 103
(نمودار شماره پنج). توزیع فراوانی وضعیت سطح درآمد پاسخ دهندگان……………………………………………………………….. 104
(نمودار شماره شش). نمودار میانگین دانشجویان پسر و دختر………………………………………………………………………………… 105
چکیده
موفقيت تحصيلي افراد از موضوعات مهمي است كه تحت تأثير عوامل مختلفي است . نياز به پيشرفت يكي از نخستين انگيزه هايي است كه به تفصيل مورد مطالعه قرار گرفته است . همچنین در خانواده هایی که والدین با کتاب، روزنامه و مطالعه سروکار دارند علاقمندی فرزند هم به مطالعه و بخصوص درس افزایش می یابد. یکی از ابعاد مهم هر توسعه‌ای توجه به سرمایه‌های اجتماعی است. از این‌رو سرمایه‌اجتماعی، یکی از مهمترین شاخصه‌های رشد و توسعه هر جامعه‌ای به شمار می‌آید. اعتماد اجتماعی، ارزش‌های اجتماعی، امنیت اجتماعی، مشارکت اجتماعی، آگاهی و شناخت، انسجام اجتماعی و سرمایه فرهنگی. به عقیده برخی صاحب نظران، اعتماد مهمترین بعد سرمایه اجتماعی است و ابعاد دیگر را نیز تحت تاثیر قرار می‌دهد. اعتماد مبادلات را در زمینه های مختلف جامعه (شامل: اعتماد به خود، خانواده، دوستان، نهادهای رسمی و غیر رسمی و همچنین مشاغل اجتماعی)، ارزیابی می کند. هدف پژوهش ازنوع میدانی است که مبتنی پارادایم ِِپژوهشی آمیخته بوده و با استفاده ازروش پژوهشی کیفی و کمی انجام شده است .
روش مطالعه از سویی توصیفی وازسوی دیگرتحلیلی بود . برای ابزار گرد آوری داده ها علاوه براستفاده از منابع کتابخانه ای از پرسشنامه به عنوان ابزار جمع آوری داده ها استفاده شد. ابزار اندازه گیری پرسشنامه انگیزش پیشرفت هرمنس است که شامل 29 جمله ناتمام می باشد که آزمودنی با تکمیل هر جمله ناقص پرسشنامه را تکمیل می کند .همچنین پرسشنامه سرمایه اجتماعی براساس گروه کندی دارای 15 سوال است که هر سه سوال یک بعد از ابعاد سرمایه اجتماعی (اعتماد، ارتباطات اجتماعی غیررسمی، بخشش و روحیه داوطلبی، معاشرت ها و دوستی ها، مشارکت مدنی) را مورد بررسی قرار میدهد. اما بخش دیگر تحقیق که منجر به پاسخگویی به سؤالات تحقیق شود و فرضیه‌های تحقیق را آزمون کند به صورت میدانی صورت می‌گیرد. جامعه ي آماري اين پژوهش را كليه ي دانشجویان دانشگاه پیام نور شهر پاکدشت به تعداد400 نفرمربوط به سال 92- 91 می باشند .
از فرضیه های تحقیق نتیجه گیری می شود که بین مولفه های سرمایه اجتماعی(اعتماد ،روابط اجتماعی پیوندهای اجتماعی ،همیاری ،مشارکت ،معاشرت ) باسایر ابعاد پیشرفت تحصیلی همبستگی ورابطه ای معنا داروجوددارد
کلید واژه :سرمایه اجتماعی ،پیشرفت تحصیلی ،اعتماد اجتماعی ، انگیزه ، دانشجویان دانشگاه پیام نور
فصل اول:
کلیات تحقیقمقدمهسرمایه اجتماعی از مفاهیم نوینی است که امروزه در بررسی های اقتصادی ،اجتماعی جوامع مدرن مطرح شده است.این مفهوم به پیوندها و ارتباطهای میان اعضای یک شبکه بعنوان یک منبع با ارزش اشاره دارد که باخلق هنجارها و ارتباطات دوسویه موجب تحقیق اهداف اعضا میشود. طرح این مبحث در بسیار از مباحث اجتماعی نشان دهنده اهمیت و نقش این سرمایه در توسعه جامعه بوِزه در توسعه اجتماعی ” آموزشی ” است. سرمایه اجتماعى همواره مبتنى برعوامل فرهنگى – اجتماعى است و شناسایى آن به عنوان یک سرمایه – چه در سطح کلان و چه در سطح فرد – داراى اهمیت است؛ همچون منبعى که افراد و گروه هایا مکان ها براى نیل به نتایج مطلوب روى آن سرمایه گذارى مى کنند. سرمایه اجتماعى پیشرفت تحصیلى را آسان میسازد و به شیوه هاى گوناگون سبب تقویت آموزش و تحصیلات فرد مى شود. طى چند دهه گذشته، فرسایش شدیدى در سرمایه اجتماعى موجود برای جوانان، هم در خانواده و هم در بیرون از آن (شغل، امنیت اقتصادی، شایسته سالاری و…) روى داده است. تقویت سرمایه اجتماعی بعنوان یک انگیزه در دانشجویان سبب پیشرفت تحصیلی آنان خواهد شد. انگیزش چیزی است که ما را به جنبش و تحرک وادار و کمک می کند تا تکلیف خود را کامل کنیم .یکی از عوامل انگیزشی جانداران نیاز ها و سائق های حاصل از آنها می باشد (شهر آرای ، ۱۳۸۶).نیاز های هر سطح باید حداقل کمی ارضا شوند تا اینکه نیازهای سطح بعدی بصورت انگیزه نقش آفرین رفتار درآید (اتکینسون و همکاران ، ۱۳۸۵).نیاز به پیشرفت عبارتست از: میل به انجام دادن خوب کارها در مقایسه با معیار برتری. این نیاز افراد را برای جستجو کردن «موفقیت در رقابت با معیار برتری» با انگیزه می کند (مک کللند، اتکینسون، کلارک و لوول،۱۹۵۳،به نقل از محمد زاده،۳۸۴ ). آن چه در تمام موقعیت‌های پیشرفتی مشترک است این است که شخص می داند عملکرد آتی او ارزشیابی معناداری از شایستگی فردی اوست. معیارهای برتری به این علت نیاز پیشرفت را برمی انگیزند که عرصه بسیار معناداری برای ارزیابی میزان شایستگی فرد تأمین می کنند (مارشال ریو ، ۱۳۸۲).
باتوجه به موارد ذکر شده به نظر می رسد که بسیاری از دانشجویان دانشگاه ها به دلیل داشتن افکار بدبینانه و منفی نسبت به مسائل اقتصادی و اجتماعی ناشی از و فرسایش سرمایه اجتماعی نسبت به آینده خودشان ناامید هستند و خطر ابتلا به مسائل روانی مانند افسردگی بیش از بیش سلامت آن ها را تهدید می کند. جمعیت قابل توجهی از دانشجویان نسبت به مشکلاتشان نگاه مبالغه آمیز و آشفته کننده دارند و خودشان را به عنوان فردی که هیچ کنترلی بر محیط و یا بر رفتارهای مخرب خود ندارند می پندارند. لذا برای اینکه دانشجویان از روحیه مثبت نگرانه درباره خود و دیگران و دنیا برخوردار شوند و خود را مفید و اثر بخش دانسته و بتوانند زندگی خود را با اندیشه ای روشن، دیدی واقع بینانه تر و با اطمینان سپری کنند، نیاز به مداخله و آموزش برای آنان بیش از هر زمان دیگری احساس می شود تا آن ها به امید و انگیزه بیشتری به تحصیل بپردازند .لذا تحقیق حاضربا توجه به نکات فوق و تاثیری که انگیزه پیشرفت می تواند داشته باشد، پرداختن به آن امری مهم واساسی دانسته و درصدد توصیف و تبیین عوامل مؤثر برسرمایه اجتماعی و انگیزه پیشرفت دانشجویان دانشگاه پیام نور پاکدشت می باشد.
1-2- بیان مسألهموفقيت تحصيلي افراد از موضوعات مهمي است كه تحت تأثير عوامل مختلفي است . نياز به پيشرفت يكي از نخستين انگيزه هايي است كه به تفصيل مورد مطالعه قرار گرفته است(مك كلند،اتكينسون،كلارك، لاول :1953).پژوهش دربارة اين انگيزه امروزه نيز ادامه دارد (اسپنس ، 2011).افرادي كه نياز به پيشرفت در آنها نيرومند است، مي خواهند كامل شوند و عملكرد خود را بهبود بخشند . آنان وظيفه شناسند و ترجيح ميدهند كارهايي را انجام بدهند كه چالش برانگيز باشد و به كاري دست بزنند كه ارزيابي پيشرفت آنان به نحوي، خواه با مقايسه آن باپيشرفت ساير مردم يا بر حسب ملاک های ديگر امكان پذير باشد . به بيان رسمی تر، پيشرفت رفتاری مبتني بر وظيفه است كه اجازه میدهد عملكرد فرد طبق ملاکهاي وضع شدة دروني يا بيروني موردارزيابي قرار گيرد كه در برگيرندة فرد در مقايسه با ديگران است يا به نحو ديگري در بر گيرندة، نوعي ملاکهاي عالي است انگيزش پيشرفت را دربسياري از حوزه هاي فعاليت مثل شغل، مدرسه، هنرهاي خانگي يا مسابقات ورزشي و قهرماني میتوان مشاهده كرد . انگيزش پيشرفت تحصيلي درمحیط تحصیلی به رفتارهايي اطلاق میگردد كه منجر به يادگيري وپيشرفت ميشود . انگيزش پيشرفت با عوامل بسياري در ارتباط ا ست كه میتوان دو مقولةويژگی های آموزشگاهي و اجتماعي را از مهمترين آنها دانست ( اسپنس و هلم رايش ، 2011).
بنابراین از آنجايي که شرط مهم براي رشد و شکوفايي هر جامعه اي وجود افراد آگاه، کارآمد و خلاق است، لذا پرورش و تقويت انگيزه پيشرفت سبب ايجاد انرژي و جهت دهي مناسب رفتار، علايق و نيازهاي افراددر راستاي اهداف ارزشمند و معين میشود.کساني که انگيزه پيشرفت بالادارند، مي خواهند کامل شوند و کارکرد خود را بهبود بخشند. آنان وظيفه شناس اند و ترجيح مي دهند کارهايي انجام دهند که چالش برانگيز باشد و به کاري دست زنند که ارزيابي پيشرفت شان به گونه اي (خواه در مقايسه با پيشرفت ديگران يا خواه بر پايه ملاک هاي ديگر)، شدني باشد. اين افراد از عزت نفس برخوردارند،مسئوليت فردي را ترجيح مي دهند و دوست دارند که به گون هاي ملموس از نتايج کار خود آگاه شوند.
مفهوم سرمايه اجتماعي يك مفهوم بين رشته اي است كه طي دو دهه ي اخير مورد توجه پژوهشگران زيادي قرار گرفته است. سرمایه اجتماعی مفهومی جامعه‌شناسی است که در تجارت، اقتصاد، علوم انسانی و بهداشت عمومی جهت اشاره به ارتباطات درون و مابین گروهی از آن استفاده می شود. اگرچه تعاریف مختلفی برای این مفهوم وجود دارد، اما در کل سرمایه اجتماعی به عنوان نوعی “علاج همه مشکلات” جامعه مدرن تلقی شده است(پورتس ، 2005). ایده اصلی این است که “شبکه‌های اجتماعی دارای ارزش هستند. همانطور که پیچ گوشتی (سرمایه فیزیکی) یا تحصیلات دانشگاهی (سرمایه انسانی) هم به صورت فردی و هم در شکل جمعی می‌توانند موجب افزایش بهره وری شوند، ارتباطات اجتماعی هم بر بهره وری افراد و گروهها تأثیر می‌گذارند(پوتنام ، 2008).
سرمايه ي اجتماعي در روابط ميان افراد تجسم مي يابد وموقعي به وجود مي آيد كه روابط ميان افراد به شيو ه اي دگرگون شود كه كنش را تسهيل كند.کلمن معتقد است كه سرمايه ي اجتماعي با كاركردش تعريف مي شود؛ به اعتقاد وي سرمايه اجتماعي شي واحدي نيست بلكه انواع چيزهاي گوناگوني است كه دو ويژگي مشترك دارند: همه ي آنها جنبه اي از ساختار اجتماعي هستند و كنش هاي معين افراد را در درون ساختارتسهيل مي كنند. سرمايه اجتماعي، سرمايه مولد است و دستيابي به اهداف معين را امكان پذيرمي سازد(كلمن ، 1998). كلمن برخي از روابط اجتماعي را كه مي توانند منابع سرمايه اي سودمند ايجاد كنند شامل تعهدات و انتظارات، ظرفيت بالقوه اطلاعات، هنجارها و ايدئولوژي مي داند.کلمن و هافر(1998) اطلاعات کمی از 28000 دانشجو در مجموع 1015 دبیرستان دولتی، کاتولیک و خصوصی در آمریکا در طول دوره هفت ساله بین 1980 و 1987 جمع آوری کرده‌انداز این تحقیق طولی چنین نتیجه گیری شده است که سرمایه اجتماعی در خانواده دانش آموزان و اجتماعاتشان منجر به کاهش تعداد موارد ترک تحصیل در مدارس کاتولیک نسبت به نرخ بالای آن در مدارس دولتی شده است.
*تیچمن و همکاران (1996)شاخص ساختار خانواده را که توسط کلمن پینهاد شده بود، بسط داده اند. آنها کلمن را به علت استفاده صرف از تعداد والدین حاضر در خانواده و صرفنظر از ابعاد نامشهود مسئله همچون وجود والدین ناتنی و انواع مختلف خانواده های تک والد مورد نقد قرار داده اند. علاوه بر عامل حضور والدین تنی یا ناتنی، آنها جزئیات بیشتری همچون نوع خانواده های تک والد (فقط پدر یا مادر، ازدواج نکرده و غیره) را هم در تحلیل خود به حساب آورده اند. به علاوه آنها تحقیقاتی را هم در زمینه اندازه گیری سطح روابط والد – فرزند به کمک شاخص تعداد دفعاتی که آنها در مورد مسائل مربوط به محل تحصیل بحث می کنند، انجام داده اند.(تیچمن ، 1996).مورگان و سورنسن مستقیماً از کلمن به علت ارائه نکردن علت دقیق عملکرد بهتر کالج های کاتولیک روی آزمونهای موفقیت استاندارد انتقاد دارند.با توجه به عملکرد افراددر کالج های کاتولیک به عنوان مکان هایی هنجارگرا وکالج های دولتی به عنوان مدارس افق گستر، آنها دو مدل برای تحلیل اثر سرمایه اجتماعی در یادگیری ریاضیات پیشنهاد کرده اند. آنها مشاهده کرده اند که در حالیکه سرمایه اجتماعی می تواند با حفظ و پایداری یک اجتماع فراگیر و فعال منجر به آثار مثبت در کالج های هنجارگرا شود، در عین حال می تواند عواقب منفی نیز داشته باشد: نظارت بیش از حد، سرکوب خلاقیت و موفقیتهای استثنایی از جمله این موارد هستند. اما از طرف دیگر، در مدارس افق گستر، محدودیت اجتماعی، عواقب منفی در یادگیری ریاضیات داشته است. این مکان ها نوع متفاوتی از سرمایه اجتماعی را در قالب فرصتهای حاصل از شبکه گسترده ای از روابط اجتماعی بین والدین و سایر افراد بالغ تجربه می کنند. نتیجه این که یادگیری در سطح بهتری نسبت به کالج های کاتولیک هنجارگرا پیاده می شود. به طور خلاصه مطالعات مورگان و سورنسن نشان می دهد که سرمایه اجتماعی وابسته به محیط است. ممکن است یک نوع از سرمایه اجتماعی در یک محیط خاص نقش مثبت داشته باشد ولی لزوماً در شرایط دیگر موفق نخواهد بود (اورگن و سورنسون ، 1999).
*پوتنام در کتاب خود “بولینگ یک نفره” متذکر شده است “رشد فرد به شدت تحت تأثیر سرمایه اجتماعی است” و ادامه می دهد “حضور سرمایه اجتماعی با نتایج مثبت متعددی خصوصاً در امر آموزش مرتبط دانسته شده است”. بر طبق نظر وی در اين کتاب، اين نتايج مثبت حاصل سرمايه اجتماعی والدين در اجتماع هستند. در ايالاتی که سطح سرمايه اجتماعی بالاتر است، موفقيت تحصيلی نيز بيشتر است. وجه مشترک اين ايالات در اين است که در آنها والدين مشارکت بيشتری در امر تحصيل فرزندان خود دارند. هر جا که والدين مشارکت بيشتری در فرايند آموزش فرزندان داشته اند، معلمان موارد کمتری از بدرفتاری همچون حمل سلاح در مدرسه، درگيری فيزيکی، فرار از مدرسه و به طور کلی بی تفاوتی نسبت به تحصيل گزارش کرده‌اند. (پوتنام ، 2009).با استناد به ديدگاه پوتنام و ساير مدارک، برای درک راب
طه بين سرمايه اجتماعی و آموزش، بايد ميزان مشارکت والدين در امور آموزش و کالج ها و ميزان سرمايه اجتماعی موجود در يک اجتماع را تعيين کرد. کلمن با نقل قول از کتاب پوتنام متذکر شده است که ما نبايد “قرار گرفتن جوانترها در حصر افراد بالغ نزديک به آنها – يعنی در رده اول و مهمتر از همه اعضاء خانواده و سپس ساير افراد اجتماع را کم اهميت بدانيم.
بهزاد (1381) در مطالعه‌ای با عنوان” سرمايه اجتماعي بستري براي ارتقاي سلامت روان” به بررسی موضوع می‌پردازد. اين مقاله نگاهي دارد به يكي از مهمترين نهادهاي مردمي كه در جامعه مدني شكل مي گيرد، ليكن براي سهيم شدن در قدرت، حداقل در سطوح مياني، مي كوشد و در فرجام به نهادي بينابيني بدل مي گردد. اين نهادها از آن روي بينابيني است كه يك پاي در حكومت دارد و پاي ديگر در جامعه بدني. لذا شورا نماد عرصه توافق است. شورا محل جمع بندي و يك كاسه كردن هزاران تقاضاي پراكنده شهرونداني است كه با آراي خود به اين نهاد سراسري جان بخشيده اند. مفهوم سراسري در اينجا به معناي جغرافيايي يا مكاني به كار نرفته است، بلكه از آن معنا و بار سياسي مستفاد مي شود. يعني گر چه هم شهروندان و هم افرادي كه به وسيله آنها با عضويت شورا نايل مي گردند، مي توانند و حق دارند، ديدگاه هاي سياسي گوناگوني داشته باشند (در بسياري از موارد احزاب سياسي، نمايندگان خود را معرفي مي نمايند و براي پيروزي آنان گاه به جان مي كوشند. از اين رو ممكن است تمامي اعضاي شورا يا شوراها تماما عضو يك حزب سياسي باشند يا در حالت ديگر اكثراعضاي آن در حزبي مفروض و اقليت آن در حزب ديگر عضو باشند.) اما مهم آن است كه در زمان عضويت و فعاليت در شورا تمايلات حزبي و جناحي خود را دخالت ندهند. زيرا شورا پس از شكل گيري، به تمامي شهروندان (با هر گرايشي) تعلق دارد. در بسياري از كشورها، عضويت در شوراها كاملا حزبي است، اما حزب پيروز با انجام صحيح وظايف در قبال تمامي شهروندان، براي حزب خود تبليغ مي كند تا در انتخابات بعدي مجددا برگزيده شود. اين است معناي شورا به عنوان نهادي سراسري. پس موضوع اصلي مقاله مرور معنا، ماهيت، زايش و رويش اين نهاد مردمي، يعني شوراست. در پايان كوشش خواهد شد تا به كاستي ها ومشكلات شورا در ايران نظر افكنده و به برخي از دلايل كاستي هاي ياد شده اشاره و تا حد امكان راه هاي برون رفت از مشكلات فرا روي شورا بر شمرده شود. تمامي اين حرف و حديث ها فقط براي تحقق آرزويي كه ديگر آرزوي جوانانه نيز به حساب نمي آيد، طرح مي گردد و آن بهروزي سرزميني است كه در آن زاده شده و باليده ايم و بدان سخت مديونيم، ديني كه هرگز ادا نخواهد شد.
معيني و تشكر (1381) در مطالعه‌ای با عنوان “نگاهي به سرمايه اجتماعي و توسعه “به بررسی موضوع می‌پردازند. اين مقاله خلاصه اي است از سخنراني برگزار شده در موسسه مطالعات اقتصادي دانشگاه تربيت مدرس و نويسندگان در آن با طرح سوالات و موارد انتقادي نسبت به نظريه اقتصاد ارتدوکس (نظريه اقتصاد نئوکلاسيک) دلايل و انگيزه هاي توجه به بحث (سرمايه اجتماعي) را توضيح مي دهند و سپس با اذعان به اين که مفهوم (سرمايه اجتماعي) مي تواند برخي از شکافهاي نظري اقتصاد نئوکلاسيک و ديدگاه هاي توسعه اي منتج از آن را به خوبي پر کند، به توضيح مفهوم سرمايه اجتماعي و تاريخچه اين نظريه پرداخته و به اختصار دستاوردهاي آن را براي توسعه برمي شمارند.
در پژوهش حاضر سعى بر این است که عوامل مؤثر بر موفقیت و پیشرفت تحصیلى دانشجویان از جهت سرمایه اجتماعى خانواده ها و اجتماع بررسى شود. با توجه به تنزل روابط اجتماعى و خانوادگى و نقش مهمى که کمیت و کیفیت این روابط بر پیشرفت تحصیلى دانشجویان دارد، بررسى کمیت و کیفیت روابط در درون خانواده و اجتماع ورابطه آن با پیشرفت تحصیلی دانشجویان دانشگاه مورد مطالعه بر اساس پژوهشهاي پیشین، مسئله این پژوهش است.
1-3- اهمیت و ضرورت تحقیقاز دیرباز مسآله از بین بردن افت آموزش یا پیشرفت تحصیلی مورد بحث و تفحص متخصصان تعلیم و تربیت بوده و همواره در پی آن پیشنهادات، راهکارها و سیاست هایی به همین منظور وجود داشته تا بتواند جلوی این معضل فرهنگی را گرفته و استفاده بهینه از امکانات مالی و منابع محدود کشور به عمل آید تا شاید برای همیشه این مشکل اساسی آموزش زدوده شود و دیگر شاهد حیف و میل شدن بیهوده بودجه های نظام آموزشی خود نباشیم. (ناهاپیت و گوشال ، 1998).
موضوع جلوگیری از افت تحصیلی یا کوشش در جهت پیشرفت تحصیلی بالنفسه از اهمیت ویژه یی برخوردار است و همواره مورد توجه تمامی مسوولان نظام آموزشی قرار گرفته است و سعی و تلاش دارد بتواند با بسیج نیروهای کارا و کارآمد سطح علمی و فرهنگی افراد را ارتقا داده و مراکز و موسسات صنعتی، علمی و تجاری جامعه را از وجود متخصصان آگاه و توانمند بهره مند سازد. از این جهت سعی و تلاش همه ما این بوده که در یاری رساندن به این هدف ارزشمند تا جایی که می توانیم در این راه خود را مسوول دانسته و تلاشی بسیار ناچیز ولو در ارائه یک راهکار کوچک انجام داده یا با یادآوری و انجام و اجرای شیوه ها و برنامه های خاص آموزشی راه رسیدن به این هدف را تسهیل بخشیم.  (ناهاپیت و گوشال ، 1998).
نظر به یافته ها و پژوهش هاى گذشته،پیشرفت تحصیلى در سطوح مختلف، عمدتاً متأثر از خاستگاه اجتماعى و متغیرهایى همچون سرمایه اجتماعى وویژگى هاى فردى همچون هوش و استعداد تحصیلى است که خود متأثر از زمینه اجتماعى افراد است. بررسى پژوهش هاى انجام شده در داخل و خارج از کشورنشان مى دهد که به عنوان یک یافته مشترك و عام، حتى در کشورهاى توسعه یافته و پیشرفته، دسترسى به موفقیت تحصیلى متأثر از زمینه هاى اجتماعى – اقتصادى افراداست. سرمایه اجتماعی به سه بُعد : ساختاری ، شناختی و ارتباطی تقسیم می شود(ناهاپیت و گوشال ، 1998).
لذا ضرورت دارد علاوه بر توجه به زمینه های مذکور در تحقیقات، به متغیرها و کلیدواژه هایى همچون ابعاد سرمایه اجتماعى(ساختاری،شناختی،ارتباطی) که در مباحث و نظریه هاى اخیر جامعه شناسى آموزشی مطرح شده است و از اهمیت نظرى بالایى نیز برخوردارند، نیز توجه شود.امری که دراین پژوهش مورد توجه محقق قرار گرفته است.
بديهي است كه كشور ما به مطالعات و تحقيقات مربوط به آموزش و پرورش نوجوانان و كودكان نياز فراوان دارد و در اين ميان لازم است به مسائل و مشكلات مهمي كه به نحوي به پيشرفت تحصيلي دانش آموزان لطمه مي زند توجه لازم مبذول گردد. لذا تحقيقاتي ارزنده و معضل گشا در اين زمينه براي رسيدن به وضع نسبتا مطلوب و ضروري به نظر مي رسد كه از طريق يافتن راههاي پيشرفت تحصيلي از جنبه هاي عوامل موثر خانوادگي , آموزشي و پرورشي در اين مسير قدم هاي موثر و راهگشايي در جهت حل اين مشكل بزرگ برداشته شود كه مهمترين و پر اهميت ترين بررسي ها و دست آوردها از مسائل و عوامل خانوادگي در جنبه هاي پيشرفت تحصيلي از هدفهاي عمده و اساسي ما در اين تحقيق مي باشد .( مرادي ، عليرضا ،1380 )
1-4- اهداف تحقیق1-4-1-هدف اصلی تحقیق :
شناخت رابطه اثرات سرمایه اجتماعی و انگیزه پیشرفت تحصیلی دانشجویان ، می باشد.
1-4-2- اهداف فرعیشناخت رابطه مولفه اعتماداجتماعی از ابعاد سرمايه ي اجتماعي و ابعاد پيشرفت تحصيلي دانشجویان
شناخت رابطه مولفه همیاری از ابعاد سرمايه ي اجتماعي و سایر ابعاد پيشرفت تحصيلي دانشجویان
شناخت رابطه مولفه روابط اجتماعی از ابعاد سرمايه ي اجتماعي و سایر ابعاد پيشرفت تحصيلي دانشجویان
شناخت رابطه مولفه مشارکت از ابعاد سرمايه ي اجتماعي و سایر ابعاد پيشرفت تحصيلي دانشجویان
شناخت رابطه مولفه پیوندهای اجتماعی از ابعاد سرمايه ي اجتماعي و سایر ابعاد پيشرفت تحصيلي دانشجویان
شناخت رابطه مولفه معاشرت از ابعاد سرمايه ي اجتماعي و سایر ابعاد پيشرفت تحصيلي دانشجویان
1-4-3 اهداف کاربردیشناسایی عوامل مؤثر بر پیشرفت تحصیلی
بهبود پیشرفت تحصیلی
حذف عوامل مخل پیشرفت تحصیلی
1-5- سوالات تحقیق
1-5- 1- سوال اصلی تحقیق:
آیا سرمایه اجتماعی با انگیزه پیشرفت تحصیلی دانشجویان دانشگاه پیام نور پاکدشت رابطه ای معنادار دارد؟
1-5-2- سوالات فرعی تحقیق:
آیا بین مولفه اعتماد از ابعاد سرمايه ي اجتماعي با سایر ابعاد پيشرفت تحصيلي دانشجویان ارتباطی وجود دارد؟
آیابین مولفه همیاری از ابعاد سرمايه ي اجتماعي با سایر ابعاد پيشرفت تحصيلي دانشجویان ارتباطی وجود دارد؟
آیابین مولفه روابط اجتماعی از ابعاد سرمايه ي اجتماعي با سایر ابعاد پيشرفت تحصيلي دانشجویان ارتباطی وجود دارد؟
آیابین مولفه مشارکت از ابعاد سرمايه ي اجتماعي با سایر ابعاد پيشرفت تحصيلي دانشجویان ارتباطی وجود دارد؟
آیا بین مولفه پیوندهای اجتماعی از ابعاد سرمايه ي اجتماعي با سایر ابعاد پيشرفت تحصيلي دانشجویان ارتباطی وجود دارد؟
آیابین مولفه معاشرت از ابعاد سرمايه ي اجتماعي با سایر ابعاد پيشرفت تحصيلي دانشجویان ارتباطی وجود دارد؟
تعاریف اصطلاحات
1-6- تعریف نظری وعملیاتی متغیرها
سرمایه اجتماعی
تعریف نظری :
اصطلاحى است كه گاه در معناى وسيع به كار مى رود و ثروت اجتماعى و يا حتى درآمد اجتماعى از آن برمى آيد .
تعریف عملیاتی:
برای سنجش سرمایه اجتماعی ، از پرسشنامه محقق ساخته استفاده شد .
پیشرفت تحصیلی
تعریف نظری:
سرعتی که دانش آموز در تکمیل پایه ها و درجات گوناگون دارد و بر حسب مقدار پیش افتادگی و سرعت یا عقب ماندگی وی اندازه گیری می شود”(بیابانگرد ، 1378 ،54).
تعریف عملیاتی:
برای سنجش پیشرفت تحصیلی ، ازپرسشنامه محقق ساخته استفاده شد.
اعتماد
تعریف نظری:
اعتماد اجتماعي نداشتن حسن ظن فرد نسبت به افراد جامعه است (مهدی اختر محققی ،1385).
تعریف عملیاتی:
برای سنجش اعتماد ، ازپرسشنامه محقق ساخته استفاده شد .
همیاری
تعریف نظری:
حس کمک و همدلی بین اعضای یک گروه در جهت پیشبرد اهداف جمعی و رسیدن به اهداف نهایی گروه (اختر محققی ،1385).
تعریف عملیاتی:
برای سنجش سرمایه اجتماعی ، از پرسشنامه محقق ساخته استفاده شد .
روابط اجتماعی
تعریف نظری:
يك متغير معرفتي متعلق به افراد است جهت پی بردن به ماهيت مسائل اجتماعي (اختر محققی ،1385).
تعریف عملیاتی:
برای سنجش سرمایه اجتماعی ، از پرسشنامه محقق ساخته استفاده شد.
فصل دوم:
مبانی نظری تحقیق2-1- ادبیات مفهومی تحقیق
امروزه، در کنار سرمايه هاي انساني، مالي و اقتصادي، سرمايه ديگري به نام سرمايه اجتماعـــــــي مورد بهره برداري قرار گرفته است. اين مفهوم به پيوندها، ارتباطات ميان اعضاي يک شبکه به عنوان منبع باارزش اشاره دارد که با خلق هنجارها و اعتماد متقابل موجب تحقق اهداف اعضا مي شود. سرمايه اجتماعي که صبغه اي جامعه شناسانه دارد، به عنوان يک اهرم توفيق آفرين مطرح و مورداقبال فراوان نيز واقع شده است. ســرمايه اجتماعي، بستر مناسبي براي بهره وري سرمايه انساني و فيزيکي و راهي براي نيل به موفقيت قلمداد مي شود. مديران وکساني که بتوانند در سازمان، سرمايه اجتماعي ايجاد کنند، راه کاميابي شغلي و سازماني خود را هموار مي سازند(بهرامی ،1383 ).
از سوي ديگر، سرمايه اجتماعي به زنــــــدگي فرد، معني و مفهوم مي بخشد و زندگي را ساده تر و لذت بخش ترمي سازد.امروزه سرمايه اجتماعي، نقشي بسيار مهمتر از سرمايه فيزيکي و انساني در سازمانها و جوامع ايفا مي کند و شبکه هاي روابط جمعي و گروهي، انسجام بخش ميان انسانها، سازمانها و انسانها و سازمانها با سازمانها مي باشد. در غياب سرمايه اجتماعي، ساير سرمايه ها اثربخشي خود را از دست مي دهند و بدون سرمايه اجتماعي، پيمودن راههاي توسعه و تکامل فرهنگي و اقتصادي، ناهموار و دشوار مي شوند(بهرامی ،1383).
در ديدگاههاي سنتي مديريت توسعه سرمايه هاي اقتصادي، فيزيکي و نيروي انساني مهمترين نقش را ايفا مي کردند اما در عصر حاضر براي توسعه بيشتر از آنچه به سرمايه اقتصادي، فيزيکي و انساني نيازمند باشيم به «سرمايه اجتماعي نيازمنديم، زيرا بدون اين سرمايه استفاده از ديگر سرمايه ها به طور بهينه انجام نخواهدشد. در جامعه اي که فاقد سرمايه اجتماعي کافـــي است. ساير سرمايه ها ابتر مي مانند و تلف مي شوند. از اين رو موضوع سرمايه اجتماعي به عنوان يک اصل محوري براي دستيابي به توسعه محسوب شده و مديراني موفق قلمداد مي گردند که بتوانند در ارتباط با جامعه به توليد و توسعه سرمايه اجتماعي بيشتر نايل گردند. در تبيين بحث انگيزه پيشرفت تحصيلي بايد اشاره كرد به اينكه برای اولین بار بحث انگيزش پيشرفت، به صورت علمی و تحت عنوان نیاز، توسط موری مطرح شد(بهرامی ، 1383).
انگیزش پیشرفت تحصیلی به عنوان یکی از پیش نیازهای اساسی یادگیری در نظر گرفته می شود و تأثیر فراوانی بر عملکرد افراد دارد.به اعتقاد بسیاری از روان شناسان و مربیان همانند بلوم و واینر (1972) یکی از عوامل اساسی پیشرفت در کلاس درس عامل انگیزش است و اغلب مربیان به احتمال قوی با نظر بیوگلسکی موافقند که انگیزش، عامل اساسی پیشرفت تحصیلی می باشد.روان شناسان، انگیزه پیشرفت تحصیلی و موفقیت را جزو انگیزه های اکتسابی آدمی دانسته اند.مک کللند و همکاران(1961) بیش از سایرین مفهوم انگیزش پیشرفت را مورد بررسی قرار داده اند.از نظر آنها انگیزش پیشرفت زمانی مطرح می شود که شخص در فعالیت خود معیار ممتازی را الگو قرار می دهد و در پي موفقیت باشد.تحقیقات نشان می دهد که هر چه شدت انگیزش پیشرفت بیشتر باشد به همان اندازه موفقیت فرد افزایش خواهد یافت(به نقل از امیر افشاری،1380).
انگیزش پیشرفت تحصیلی باعث تأثیر گذاری بر شیوه اجرای یک تکلیف درسی و نشان دادن تمایلات در شایستگی یادگیری می شود(هاراکیویز،بارون،کارترز،لتو و اليوت،( 1997).سائق های فیزیولوژیکی پایه،رفتار طبیعی ما را در محیط های گوناگون تحت تأثیر قرار می دهند.بسیاری از اهداف ما بر پایه مشوق ها استوار است و دامنه آن می تواند از گرسنگی تا نیاز به عشق و روابط جنسی پخته در نوسان باشد.دامنه انگیزش پیشرفت تحصیلی می تواند از نیازهای بیولوژیکی تا ارضای تمایلات خلاق و دستیابی به موفقیت در رقابت های مخاطره آمیز تغییر یابد.انگیزش به دلیل تأثیر گذاری روزمره ما از نقشی حیاتی برخوردار است.تمامی رفتار،اعمال،افکار و باورهای ما تحت تأثیر نیروی درونی انگيزش قرار دارد.افراد دارای نياز پیشرفت زیاد به هیجان های گرایشی مثل امید،غرور و خشنودی پیش بینانه، پاسخ می دهند؛در حالی که افراد دارای نیاز پیشرفت کم بیشتر به هیجان های اجتنابی مثل اضطراب،حالت تدافعی و ترس از شکست پاسخ می دهند(ریو،2005،ترجمه سیدمحمدی،1385).
دراین فصل به بیان مبانی نظری و نظریه ها،تعاریف اصطلاحات و مولفه های تحقیق و زیرشاخه های آنها، پیشینه تحقیقات داخلی و خارجی انجام شده در حوزه موضوع مورد مطالعه پرداخته میشود.
2-2- سرمايه اجتماعي
اصطلاح سرمايه اجتماعي قبل از سال 1916، در مقاله اي توسط هاني فان از دانشگاه ويرجينياي غربي مطرح شد. اما، نخستين بار در اثر کلاسيک جين جاکوب: مرگ و زندگي شهرهاي بزرگ آمريکايي (1961) به کاررفته است، که در آن او تــــوضيح داده بود که شبکه هاي اجتماعي فشرده در محدوده هاي حومه قديمي و مختلط شهري، صورتي از سرمايه اجتماعي را تشکيل مي دهند و در ارتباط با حفظ نظافت، عدم وجود جرم و جنايت خياباني و ديگر تصميمات درمورد بهبود کيفيت زندگي، در مقايسه با عوامل نهادهاي رسمي مانند نيروي حفاظتي پليس و نيروهاي انتظامي، مسئوليت بيشتري از خود نشان مي دهند.
استفاده از مفهوم سرمايه اجتماعي باتوجه به روند جهاني شدن و تضعيف نقش دولتهاي ملي، به عنوان راه حلي اجرا شدني در سطح اجتماعات محلي براي مشکلات توسعه، موردتوجه سياستگذاران و مسئولان سياست اجتمــاعي قرار گرفته است (وارنر ، 1999).
تعريف رايج سرمايه اجتماعي در جريان اصلي جامعه شناسي آمريکايي – بويژه در روايت کارکرد گرايانه آن – عبارت است از روابط دوجانبه، تعاملات و شبکه هايي که درميان گروههاي انساني پديدار مي گردند و سطح اعتمادي که در ميان گروه و جماعت خاصي، به عنوان پيامد تعهدات و هنجارهايي پيوسته با ساختار اجتماعي، يافت مي شود. در مقابل جامعه شناسي اروپايي اين مفهوم را در بررسي اين موضوع به کار مي گيرد که چگونه تحرک پيوندهاي مربوط به شبکه هاي اجتماعي، سلسله مراتب اجتماعي و قدرت تمايزيافته را تقويت مي کند. با وجود اين، نکات مشترک اين دو ديدگاه درمورد سودمندي سرمايه اجتماعي در افزايش برخي ويژگيها، مانند آموزش، تحرک اجتماعي، رشد اقتصادي، برتري سياسي و درنهايت توسعه است (وال ، 1998).
بانک جهـــاني نيز سرمايه اجتماعي را پديده اي مي داند که حاصل تاثير نهادهاي اجتماعي، روابط انساني و هنجارها بر روي کميت و کيفيت تعاملات اجتماعي است و تجارب اين سازمان نشان داده است که اين پديده تاثير قابل توجهي بر اقتصاد و توسعه کشورهاي مختلف دارد. سرمايه اجتماعي برخلاف ساير سرمايه ها به صورت فيزيکي وجود ندارد بلکه حاصل تعاملات و هنجارهاي گروهي و اجتماعي بوده و ازطرف ديگر افزايش آن مي تواند موجب پايين آمدن جدي سطح هزينه هاي اداره جامعه و نيز هزينه هاي عملياتي سازمانها گردد (بانک جهاني ، 1999).به طورکلي سرمايه اجتماعي منابعي دردسترس هستند نظير اطلاعات، انديشه ها، راهنماييها، فرصتهاي کسب و کار، سرمايه هاي مالي، قدرت و نفوذ، پشتيباني احساسي، خيرخواهي، اعتماد و همکاري. کلمه اجتماعي در عنوان سرمايه اجتماعي، دلالت مي کند که اين منابع، خود داراييهاي شخصي محسوب نمي شوند، هيچ فردي به تنهايي مالک آنها نيست. اين منابع در دل شبکه هاي روابط قرار گرفته اند. اگر شما سرمايه هاي انساني را از آنچه که شما مي دانيد فرض کنيد (مجموع دانش، مهارت و تجارت شما)، پس دسترسي به سرمايه اجتماعي به کساني که شما مي شناسيد بستگي دارد، يعني اندازه، کيفيت و گوناگوني شبکه هاي کسب و کار و شبکه هاي ارتباطي شخصي شما در آن موثر است. اما فراتر از آن، ســــرمايه اجتماعي به کساني که شما نمي شناسيد نيز بستگي دارد، البته اگر شما به طور غيرمستقيم به وسيله شبکه هايتان با آنها در ارتباط باشيد.
واژه سرمايه دلالت مي کند که سرمايه اجتماعي همانند سرمايه انساني يا سرمايه اقتصادي ماهيتي زاينده و مولد دارد، يعني ما را قادر مي سازد ارزش ايجاد کنيم، کارها را انجام دهيم، به اهدافمان دست يابيم، ماموريتهايمان را در زندگي به اتمام رسانيم و به سهم خويش به دنيايي ياري رسانيم که در آن زندگي مي کنيم. وقتي مي گوييم سرمايه هاي اجتماعي زاينده و مولد هستند، منظور اين است که هيچ کس بدون آن موفق نيست و حتي زنده نمي ماند (کلمن ، 1990)
2-3- مفهوم سرمایه‌ی اجتماعی
مفهوم سرمایه‌ اجتماعی در سال‌های اخیر در حوزه‌های گوناگون علوم اجتماعی،‌ اقتصاد و اخیرا در علوم سیاسی مطرح شده است. سرمایه‌اجتماعی عبارت است از ارتباطات و شبکه‌های اجتماعی‌ای که می‌توانند حس همکاری و اطمینان را در میان افراد یک جامعه پدید آورند. در این میان نباید از نقش نهادهای مدنی و دمکراتیک و نیز نقش دولت در گشودن چنین فضاهایی غافل شد. به هر روی، امروز بر جامعه‌شناسان ثابت شده که یکی از ابعاد مهم هر توسعه‌ای توجه به سرمایه‌های اجتماعی است. از این‌رو سرمایه‌اجتماعی، یکی از مهمترین شاخصه‌های رشد و توسعه هر جامعه‌ای به شمار می‌آید. مطلب حاضر در چند بخش به بحث درباره سرمایه اجتماعی می‌پردازد.انسان به طور ذاتی در تعامل با دیگران نیازهای خود را برطرف ساخته و گذران امور می‌کند. اثرات این کنش‌های متقابل در نقش آنها تا حدی است که حذف آن، زندگی را غیر ممکن می‌سازد. اما در این میان دانشمندان علوم اجتماعی با نگرشی کنجکاوانه در جوامع به شناسایی این کنش‌ها پرداخته و به مجموع عواملی پی برده‌اند که آن را سرمایه‌اجتماعی نامیده‌اند. مفهوم سرمایه‌اجتماعی در برگیرنده مفاهیمی همچون اعتماد، همکاری و همیاری میان اعضای یک گروه یا یک جامعه است که نظام هدفمندی را شکل می‌دهند و آنها را در جهت دستیابی به هدف‌های ارزشمند هدایت می‌کند. 
در دیدگاه‌های سنتی مدیریت توسعه، سرمایه‌های اقتصادی، فیزیکی و نیروی انسانی مهمترین نقش را ایفا می‌کردند اما در عصر حاضر برای توسعه بیشتر از آنچه به سرمایه‌اقتصادی، فیزیکی و انسانی نیازمند باشیم به سرمایه اجتماعی نیازمندیم زیرا بدون این سرمایه، استفاده از دیگر سرمایه‌ها به طور بهینه انجام نخواهد شد. در جامعه‌ای که فاقد سرمایه‌اجتماعی کافی است سایر سرمایه‌ها ابتر می‌مانند و تلف می‌شوند. از این‌رو موضوع سرمایه اجتماعی به عنوان یک اصل اساسی برای نیل به توسعه پایدار محسوب شده و حکومت‌ها و دولتمردانی موفق قلمداد می‌شوند که بتوانند با اتخاذ سیاست‌های لازم و ارائه راهکارهای مناسب در ارتباط با جامعه به تولید و توسعه سرمایه اجتماعی بیشتر نائل شوند. 
2-3-1-سرمایه اجتماعی
اصطلاحى است كه گاه در معناى وسيع به كار مى رود و ثروت اجتماعى و يا حتى درآمد اجتماعى از آن برمى آيد و گاه در فضاى محدود، منابع و تجهيزات غيرفردى و غير خصوصى را شامل مى شود. بدين معنى، سرمايه اجتماعى آن چيزى است كه با سرمايه جامعه پديد آمده و مورداستفاده همگان است نظير راههاى ارتباطى، تجهيزات انتقال پيام و…( WWW. Fukuyama. org/ 1999. hTml)
2-3-2-پیشرفت تحصیلی
سرعتی که دانش آموز در تکمیل پایه ها و درجات گوناگون دارد و بر حسب مقدار پیش افتادگی و سرعت یا عقب ماندگی وی اندازه گیری می شود”(بیابانگرد ، 1378 ،54).
2-3-3-اعتماد
اعتماد اجتماعي نداشتن حسن ظن فرد نسبت به افراد جامعه است. عناصر و جنبه های يك رابطه مبتنى بر اعتماد عبارتند ازصداقت، صراحت، سهيم كردن ديگران در اطلاعات و عقايد و افكار و احساسات، احترام وارزش قائل شدن براى طرف مقابل، حمايت از توانايى ها و شايستگى هاى طرف مقابل، تمايلات هميارانه و ياريگرايانه و رفتارهاى اعتمادآميز( اختر محققی ، 1385).
2-3-4-همیاری
حس کمک و همدلی بین اعضای یک گروه در جهت پیشبرد اهداف جمعی و رسیدن به اهداف نهایی گروه (اختر محققی ،1385 ).
2-3-5-روابط اجتماعی
يك متغير معرفتي متعلق به افراد است جهت پی بردن به ماهيت مسائل اجتماعي و وابسته های آنها از طریق برقراری ارتباط اجتماعی با سایر افراد جامعه و یا سایر اعضای گروه (اختر محققی ، 1385 ).
چنانکه آموخته های فرد متناسب با توان و استعدادهای بالقوه اش باشد یا فاصله ای بین توان بالقوه و توان بالفعل دانش آموز نباشد می گوئیم پیشرفت تحصیلی اتفاق افتاده است.از جمله عوامل مؤثر بر پیشرفت تحصیلی که در این مطالعه می‌خواهیم به طور مفصل آنها را تشریح کنیم عبارتند از:
2-3-5-1-وضعیت فرهنگی خانواده
در خانواده هایی که والدین از طریق کلام و رفتار به علم دانش آموز و معلم او احترام می گذارند موفقیت تحصیلی در این خانواده ها بیشتر مشاهده می شود. همچنین در خانواده هایی که والدین با کتاب، روزنامه و مطالعه سروکار دارند علاقمندی فرزند هم به مطالعه و بخصوص درس افزایش می یابد.
2-3-5-2-آرامش روانی و عاطفی خانواده
در خانواده هایی که فرزندان احساس امنیت روانی می کنند و پیوسته پدر و مادر را حامی و پشتوانه خود می دانند انرژیهای روانی آنها برای تحصیل و موفقیت صرف می شود.
2-3-5-3- نوع دوستان دانش آموز و ویژگی های آنها
داشتن دوستان صمیمی، نیکوکار، شاداب، سالم و درسخوان زمینه علمی بودن و به مطالب علمی پرداختن را فراهم می کند. ارتباط با دوستان علمی و تلاشگر، جذب گروه علمی شدن و توانایی های خود را نشان دادن باعث می شود رفتارهای علمی هم شکل بگیرد.
2-3-5-4-آموزشهای تقویتی
والدین باید این اصل تربیتی را بیاموزند که همه دانش آموزان در یک زمان ثابت به یک سطح یادگیری نمیرسند بلکه زمان برای آنها متفاوت است. گاهی لازم است ساعات درسی افزایش یابد و یا استفاده از معلم کمکی، کتاب راهنما، سی دی های آموزشی و حضور در کلاسهای جبرانی بسیار مناسب و مفید خواهد بود.
2-3-5-5-انجام منظم تکالیف درسی در منزل
انجام منظم تکالیف، آموخته ها را پایدار میکند. بین دانش آموز و مطالب درسی ارتباط شناختی ایجاد می کند. نظم در انجام کارها و آموزش، مغز را برای یادگیری فعالتر می کند و این دانش آموزان درسها را خوب یاد گرفته و پیشرفت می کنند.
2-3-5-6-آشنایی والدین با ویژگی های روانی فرزندان
در خانواده هایی که والدین با ویژگی های روانی و شخصیتی فرزندان خود آشنایی دارند و آنها را ارضاء می کنند، تشویق فرزندان و پاداش دهی به موقع، علاقمندی آنها را برای یادگیری بالا برده و موجب پیشرفت تحصیلی دانش آموزان می شود.
2-3-5-7-رفتار معلم و نوع برخورد او در کلاس
یک تحقیق نشان می دهد 71% دانش آموزان علت پیشرفت تحصیلی خود را “همدلی معلم” با آنها می دانند. آنها گفته اند ما در کلاس با این معلم راحت بودیم و این راحتی باعث می شد ما مطالب را راحت تر یاد بگیریم. یک معلم مهربان و صمیمی می تواند حتی خلاء عاطفی و روانی دانش آموزان را که با مشکلات خانواده ارتباط دارد پر کند. تشویق زبانی معلم و پاداش دادن او انرژیهای روانی فرد را فعال کرده و روز به روز پیشرفت تحصیلی و تعادل رفتاری دانش آموز بهتر خواهد شد.
2-3-6-تعریف سرمایه اجتماعی از نگاه صاحب‌نظرانسرمایه اجتماعی واژه‌ای است که در سال‌های اخیر وارد حوزه علوم اجتماعی و اقتصادی شده و از این منظر دریچه تازه‌ای را در تحلیل و علت‌یابی مسائل اجتماعی و اقتصادی گشوده است. در این زمینه مطالعات وسیعی توسط صاحب‌نظران و دانشمندان این علوم صورت گرفته و نظریه‌پردازانی همچون:
ـ جین جاکوب(۱۹۶۱) 
ـ لوری(۱۹۷۰)
ـ بن پرات(۱۹۸۰) 
ـ ویلیامسن وبیکر(و1983و۱۹۸۱)
ـ پیربوردیو(۱۹۸۰)
ـ جیمز کلمن(۱۹۶۶)
ـ رابرت پاتنام(۱۹۷۰)
ـ فرانسین فوکویاما(۱۹۹۰)
تعاریف متعددی از سرمایه اجتماعی ارائه کرده‌اند.
جیمز جاکوب
جیمزجاکوب (1961) در کتاب «مرگ و زندگی شهرهای بزرگ آمریکایی» سرمایه اجتماعی را شبکه‌های اجتماعی فشرده‌ای می‌داند که در محدوده‌های قدیمی شهری در ارتباط با حفظ نظافت، عدم وجود جرم و جنایت خیابانی و دیگر تصمیمات در مورد بهبود کیفیت زندگی در مقایسه با عوامل نهادهای رسمی مانند نیروی حفاظتی پلیس و نیروی انتظامی، مسئولیت بیشتری از خود نشان می‌دهند. یک مثال عینی این تعریف را در دنیای امروزه می‌توان در تشکل‌های غیردولتی حمایت از محیط‌ زیست یافت. این شبکه اجتماعی بعضا نیروهای قدرتمندی را به صورت NGOها به وجود می‌آورد که حتی در حمایت از محیط ‌زیست موجب توقف پروژه‌های عمرانی دولت نیز می‌شوند.
گلن لوری
گن لوری (1970) سرمایه اجتماعی را مجموع منابعی می‌داند که در ذات روابط خانوادگی و در سازمان اجتماعی جامعه وجود دارد و برای رشد شناختی یا اجتماعی کودک یا جوان سودمند است.
بن ‌پرات
بن پرات (1980)در تعریف سرمایه اجتماعی، روابط بین افراد یک خانواده، گروهی از دوستان یا شرکای یک شرکت را به صورت رابطه F تعریف می‌کند و به بررسی اثرات این رابطه بر مبادلات اقتصادی می‌پردازد. 
ویلیامسن و بیکر
ویلیامسن وبیکر(1981و1983)که به دنبال مطالعات بن پرات در پی بررسی شیوه اثرگذاری یک سازمان اجتماعی بر عملکرد نهادهای اقتصادی بوده‌اند مجموعه‌ای از مطالعات را پایه‌گذاری کرد‌ه‌اند که اقتصاد نهادی نام گرفته است. بیکر نشان داده است که چگونه روابط میان سوداگران در بازار فوق‌العاده عقلانی شده بورس تجاری شیکاگو توسعه می‌یابد، ‌حفظ می‌شود و بر فعالیت داد و ستد تاثیر می‌گذارد.
پیربوردیو
از نظر پیربوردیو،(1980 )سرمایه اجتماعی حاصل جمع منابع بالقوه و بالفعلی است که نتیجه مالکیت شبکه بادوامی از روابط کمابیش نهادینه شده آشنایی و شناخت متقابل بین افراد – یا به بیان دیگر عضویت در گروه – است. شبکه‌ای که هر یک از اعضای خود را از پشتیبانی سرمایه جمعی برخوردار می‌کند و آنان را مستحق اعتبار می‌سازد. البته سرمایه اجتماعی مستلزم شرایطی به مراتب بیش از وجود صرف شبکه پیوندها است. در واقع پیوندهای شبکه‌ای می‌بایست از نوع خاصی باشند، یعنی مثبت و مبتنی بر اعتماد.
ازنظر پیربوردیو، (1980 )شبکه های اجتماعی موهبتی طبیعی نیستند و باید آن ها را با انجام کمش های منطقی و هدفمند برای دست یابی به دیگرسرمایه ها و منابع پدید آورد . وی سرمایه اجتماعی را یکی از اشکال سرمایه می داند .سرمایه از نظر او سه شکل بنیادی دارد :
1.((سرمایه اقتصادی ))که قابل تبدیل شدن به پول است و می تواند به شکل حقوق مالکیت نهادینه شود .
2.((سرمایه فرهنگی))که تحت برخی ازشرایط به سرمایه اقتصادی تبدیل می شود و به شکل کیفیات آموزشی نهادینه می گردد .
3.(((سرمایه اجتماعی))که تحت برخی از شرایط به سرماییه اقتصادی تبدیل می گردد .
بوردیو برتبدیل پذیری اشکال مختلف سرماییه و بر تقلیل نهایی همه اشکال به سرماییه اقتصادی تآکید می کند ، ازنظراو ،سرمایه اقتصادی ، کارانسانی انباشته شده است .به این ترتیب ، کنشگران می توانند با استفاده ازسرمایه اجتماعی به سرمایه اقتصادی یا فرهنگی دست یابند و به همین نحو برای دست یابی به سرمایه اجتماعی نیز باید سرمایه گذاری های هوشمندانه ای درمنابع اقتصادی و فرهنگی انجام دهند(.(Bourdieu.1985.p248& ( 980کلمن
برخلاف بوردیو، کلمن از واژگان مختلفی برای سرمایه‌ اجتماعی کمک گرفت. وی مفهوم سرمایه‌اجتماعی را از ابعاد مختلف بررسی کرد. کلمن برای تعریف سرمایه‌اجتماعی از کارکرد آن کمک گرفت و تعریفی کارکردی از سرمایه اجتماعی ارائه ‌داد و نه تعریفی ماهوی. بر این اساس سرمایه ‌اجتماعی شیء واحد نیست بلکه انواع چیزهای گوناگونی است که دو ویژگی مشترک دارند: همه آنها شامل جنبه‌ای از یک ساخت اجتماعی هستند و کنش‌های معین افرادی را که در درون ساختار هستند تسهیل می‌کنند. سرمایه ‌اجتماعی مانند شکل‌های دیگر سرمایه مولد است و دستیابی به هدف‌های معینی را که در نبود آن دست یافتنی نخواهد بود، امکان‌پذیر می‌سازد. سرمایه‌ اجتماعی مانند سرمایه فیزیکی و انسانی کاملا تعویض پذیر نیست اما نسبت به فعالیت‌های به خصوصی تعویض‌پذیر است.شکل معینی از سرمایه‌اجتماعی که در تسهیل کنش‌های معینی ارزشمند است ممکن است برای کنش‌های دیگر بی‌فایده یا حتی زیان‌مند باشد. سرمایه‌اجتماعی نه در افراد و نه در ابزار فیزیکی تولید قرار دارد. بنابراین از نظر کلمن سرمایه ‌اجتماعی شامل یک چارچوب اجتماعی است که موجب تسهیل روابط میان افراد درون این چارچوب می‌شود، به گونه‌ای که فقدان آن ممکن است در دستیابی به هدف معین هزینه‌ بیشتری به افراد آن جامعه تحمیل کند.
پانتام
از نظر پاتنام، سرمایه اجتماعی آن دسته از ویژگی‌های زندگی اجتماعی، شبکه‌ها، هنجارها و اعتماد است که مشارکت‌کنندگان را قادر می‌سازد تا به شیوه‌ای موثرتر اهداف مشترک خود را تعقیب کنند. به بیان دقیق‌تر سرمایه ‌اجتماعی از طریق افزایش هزینه‌های بالقوه جدا شدن، تقویت هنجارهای مستحکم بده – بستان، تسهیل جریان اطلاعات از جمله اطلاعات مربوط به شهرت کنشگران و تجسم موفقیت‌های گذشته سعی دارد به تحقق کنش جمعی کمک کند.پاتنام بین دو شکل اولیه سرمایه‌اجتماعی تمایز قائل می‌شود که عبارت است از: سرمایه اجتماعی ارتباط دهنده (یا جامع) و سرمایه اجتماعی درون گروهی (یا انحصاری). سرمایه اجتماعی ارتباط دهنده، افراد متعلق به تقسیمات اجتماعی متنوع را گرد هم می‌آورد و سرمایه اجتماعی درون گروهی، هویت‌های انحصاری را تقویت کرده و باعث حفظ همگنی می‌شود. فوکویاما سرمایه اجتماعی را مجموعه‌ای از هنجارهای موجود در سیستم‌های اجتماعی می‌داند که موجب ارتقای سطح همکاری اعضای آن جامعه شده و سبب پایین آمدن هزینه‌های تبادلات و ارتباطات می‌شود.
فوکویاما
سرمایه اجتماعی را به عنوان یک پدیده جامعه شناختی مورد توجه قرار می‌دهد. به نظر او سرمایه اجتماعی با شعاع اعتماد ارتباط تنگاتنگی دارد و هرچه قدر شعاع اعتماد در یک گروه اجتماعی گسترده‌تر باشد، سرمایه اجتماعی نیز زیاد خواهد بود و به تبعیت از آن میزان همکاری و اعتماد متقابل اعضای گروه نیز افزایش خواهد یافت.
به طور کلی میزان سرمایه اجتماعی در هر گروه یا جامعه‌ای نشان دهنده میزان اعتماد افراد به یکدیگر است. همچنین وجود میزان قابل قبولی از سرمایه‌اجتماعی موجب تسهیل کنش‌های اجتماعی می‌شود، به طوری که در مواقع بحرانی می‌توان برای حل مشکلات از سرمایه‌اجتماعی به عنوان اصلی‌ترین منبع حل مشکلات و اصلاح فرآیندهای موجود سود برد. از این‌رو شناسایی عوامل موثر در تقویت یا تضعیف سرمایه اجتماعی اهمیت بسزایی دارد.تعدادی از عناصر اصلی که می‌توان سرمایه اجتماعی را با آن مورد اندازه‌گیری قرار داد عبارتند از:آگاهی به امور عمومی،‌ سیاسی، اجتماعی، وجود انگیزه در افراد جامعه که در پی کسب این دسته از آگاهی‌ها برآیند، اعتماد عمومی به یکدیگر، اعتماد به نهادهای مردمی و دولتی، مشارکت غیر رسمی همیارانه در فعالیت‌های داوطلبانه در تشکل‌های غیر‌دولتی، خیریه‌ای، مذهبی، اتحادیه‌ها، انجمن‌های صنفی و علمی و… . در مجموع می‌توان گفت که یکی از معیارهای اصلی در شناخت سرمایه اجتماعی شکل و شیوه روابط اجتماعی افراد با یکدیگر و نحوه همزیستی آنها در جامعه مورد مطالعه است. از دیگر معیارها می‌توان به احساس مردم نسبت به حکومت و مردم اشاره کرد و نیز داشتن احساس خوشایند نسبت به امنیت، پیوندهای خانوادگی و اجتماعی و امیدواری نسبت به آینده از معیارهای مطرح محسوب می‌شود.
منظور از باهم ‌بودن، نهادهای اجتماعی‌ای است که کارکرد دیدار، شناخت و در نهایت اعتماد را میسر می‌کنند. البته حتما لازم نیست که ارتباط پیش‌گفته تنها در داخل نهادهای جامعه مدنی باشد بلکه بیشتر روش‌ها و فرم‌های اجتماعی را نیز که ارتباط مداوم و سازماندهی‌شده دارند، در برمی‌گیرد. اما نباید از یاد برد که اعتماد و حس همکاری با شیوه‌ای آسان‌تر در داخل نهادهای جامعه مدنی درست می‌شوند؛ به این دلیل که اعضای آن نهادها به دلخواه و بدون هیچ چشمداشتی به عضویت آن نهادها درمی‌آیند.به این ترتیب سرمایه اجتماعی عبارت است از مجموع آن دسته از ارتباطات و شبکه‌های ارتباط اجتماعی که در جامعه موجودند و نیز میزان اعتماد و همکاری میان روابط موجود. در اینجا می‌توان گفت اگر در جامعه‌ای میزان سرمایه اجتماعی پایین باشد خطر افتادن آن جامعه به وضعیت تله اجتماعی بسیار بالاست. تله اجتماعی یعنی سرمایه اجتماعی‌ پایین، نبودن اعتماد و اطمینان به یکدیگر بین مردم، رواج فساد اداری- اقتصادی، ترس و…. پس می‌توان تله اجتماعی را که بعضی اوقات از آن به عنوان مشکل منافع جمعی یاد می‌شود به صورت زیر شرح داد.
تلاش جوامع در جهت افزایش اعتماد ،‌ مشارکت مدنی و مشارکت اجتماعی ، باعث بهبود روابط اجتماعی و اعتماد بین افراد و افراد با سازمان ها و دولت ها خواهد شد و این وضعیت کمک می کند تا جوامع از حداکثر نیروی انسانی و مادی در جهت توسعه استفاده نمایند.در نقطه مقابل آن جوامعی که میزان مشارکت مدنی و اجتماعی و اعتماد متقابل بین افراد و افراد با سازمان ها پایین باشد و شکلی از بدبینی و بی اعتمادی بین آنان وجود داشته باشد سبب می شود تا دستیابی به توسعه امکان پذیر نباشد . اما سوال آن است که چه عاملی سبب به هم تنیدگی روابط مبتنی بر اعتماد در جامعه می شود و چه عاملی موجب می شود که مشارکت اجتماعی و مدنی و حتی سیاسی در جامعه تقلیل یابد وافراد انگیزه ای برای حضور در فعالیت های اجتماعی نداشته باشند. 
2-3-7-اهمیت سرمایه اجتماعیدر دو دهه اخیر مفهوم سرمایه اجتماعی در زمینه‌ها و اشکال گوناگونش به عنوان یکی از کانونی‌ترین مفاهیم، ظهور و بروز یافته است، هر چند شور و شوق زیادی در بین صاحب‌نظران و پژوهشگران مشابه چارچوب مفهومی و ابزار تحلیلی ایجاد کرد. لیکن نگرش‌ها، دیدگاه‌ها و انتظارات گوناگونی را نیز دامن زده است. افزایش حجم قابل توجه پژوهش‌ها در این حوزه بیانگر اهمیت و جایگاه سرمایه اجتماعی در سپهر‌های متفاوت اجتماعی است.به طور کلی میزان سرمایه اجتماعی در هر گروه یا جامعه‌ای نشان دهنده میزان اعتماد افراد به یکدیگر است. همچنین وجود میزان قابل قبولی از سرمایه‌اجتماعی موجب تسهیل کنش‌های اجتماعی می‌شود، به طوری که در مواقع بحرانی می‌توان برای حل مشکلات از سرمایه‌اجتماعی به عنوان اصلی‌ترین منبع حل مشکلات و اصلاح فرآیندهای موجود سود برد. از این‌رو شناسایی عوامل موثر در تقویت یا تضعیف سرمایه اجتماعی اهمیت بسزایی دارد.تعدادی از عناصر اصلی که می‌توان سرمایه اجتماعی را با آن مورد اندازه‌گیری قرار داد عبارتند از:آگاهی به امور عمومی،‌ سیاسی، اجتماعی، وجود انگیزه در افراد جامعه که در پی کسب این دسته از آگاهی‌ها برآیند، اعتماد عمومی به یکدیگر، اعتماد به نهادهای مردمی و دولتی، مشارکت غیر رسمی همیارانه در فعالیت‌های داوطلبانه در تشکل‌های غیر‌دولتی، خیریه‌ای، مذهبی، اتحادیه‌ها، انجمن‌های صنفی و علمی و… . در مجموع می‌توان گفت که یکی از معیارهای اصلی در شناخت سرمایه اجتماعی شکل و شیوه روابط اجتماعی افراد با یکدیگر و نحوه همزیستی آنها در جامعه مورد مطالعه است. از دیگر معیارها می‌توان به احساس مردم نسبت به حکومت و مردم اشاره کرد و نیز داشتن احساس خوشایند نسبت به امنیت، پیوندهای خانوادگی و اجتماعی و امیدواری نسبت به آینده از معیارهای مطرح محسوب می‌شود. 
همه می‌دانیم که منافع‌مان ایجاب می‌کند که همه با هم همکاری کنیم. اما اگر تو به این باور نرسی که تمام افراد دیگر اجتماع هم همکاری می‌کنند، دیگر معنایی نخواهد داشت که تو به تنهایی همکاری کنی. نتیجه این اعتقاد این است که همکاری و تلاش برای منافع جمعی تنها زمانی میسر می‌شود که انسان به این باور برسد که همه افراد دیگر نیز همکاری خواهند کرد.به خصوص سرمایه‌ اجتماعی در سال‌های اخیر در حوزه‌های گوناگون علوم اجتماعی،‌ اقتصاد و اخیرا در علوم سیاسی مطرح شده است. سرمایه‌اجتماعی عبارت است از ارتباطات و شبکه‌های اجتماعی‌ای که می‌توانند حس همکاری و اطمینان را در میان افراد یک جامعه پدید آورند. در این میان نباید از نقش نهادهای مدنی و دمکراتیک و نیز نقش دولت در گشودن چنین فضاهایی غافل شد. به هر روی، امروز بر جامعه‌شناسان ثابت شده که یکی از ابعاد مهم هر توسعه‌ای توجه به سرمایه‌های اجتماعی است. از این‌رو سرمایه‌اجتماعی، یکی از مهمترین شاخصه‌های رشد و توسعه هر جامعه‌ای به شمار می‌آید. در دیدگاه‌های سنتی مدیریت توسعه، سرمایه‌های اقتصادی، فیزیکی و نیروی انسانی مهمترین نقش را ایفا می‌کردند اما در عصر حاضر برای توسعه بیشتر از آنچه به سرمایه‌اقتصادی، فیزیکی و انسانی نیازمند باشیم به سرمایه اجتماعی نیازمندیم زیرا بدون این سرمایه، استفاده از دیگر سرمایه‌ها به طور بهینه انجام نخواهد شد. در جامعه‌ای که فاقد سرمایه‌اجتماعی کافی است سایر سرمایه‌ها ابتر می‌مانند و تلف می‌شوند. از این‌رو موضوع سرمایه اجتماعی به عنوان یک اصل اساسی برای نیل به توسعه پایدار محسوب شده و حکومت‌ها و دولتمردانی موفق قلمداد می‌شوند که بتوانند با اتخاذ سیاست‌های لازم و ارائه راهکارهای مناسب در ارتباط با جامعه به تولید و توسعه سرمایه اجتماعی بیشتر نائل شوند. 
2-3-8-زمینه تاریخی سرمایه اجتماعیدر این رابطه توافق چندانی وجود ندارد بطور کلی تعریفی نیز که ارائه می شود ، چندان همگون نیستند . اما اگر بخواهیم کاربردها ، مقاصد و تعاریفی که در علوم اجتماعی از این مفهوم میشود دسته بندی کنیم و پیشینه این مفهوم را در آرای اندیشمندان متاخر و کلاسیک جستجو کنیم ، شاید در چند حیطه بتوان در ردیابی آن پرداخت . دسته ایی ردیابی این مفهوم را از کارل مارکس آغاز می کنند .او در کتاب “سرمایه ” به مسئله همبستگی از روی اجبار و ضرورت که در آن قرار می گیرند مانند وضعیت مهاجران و پناهندگان در یک جامعه ، بدین معنی که شرایط منفی و بحرانی افراد را بسوی استفاده از انرژی جمعی ، توانایی های بالقوه جمعی ، اتکا به یکدیگر و توسل به پشتیبانی یکدیگر و استفاده از پتانسیلهای گروهی ترغیب می کند . این خاصیت ، امروز نیز به نوعی در مفهوم سرمایه اجتماعی مطرح است . یعنی همان استفاده از انرژی جمعی و اتکا به پشتیبانی افراد در مناسبات جمعی به نحوی که با نتایج مثبت یا منفی افراد را گرد هم جمع می آورد .
2-3-9-ابعاد سرمایه اجتماعیاعتماد اجتماعی، ارزش‌های اجتماعی، امنیت اجتماعی، مشارکت اجتماعی، آگاهی و شناخت، انسجام اجتماعی و سرمایه فرهنگی. به عقیده برخی صاحب نظران، اعتماد مهمترین بعد سرمایه اجتماعی است و ابعاد دیگر را نیز تحت تاثیر قرار می‌دهد. اعتماد یکی از جنبه‌های مهم روابط انسانی است و زمینه ساز مشارکت و همکاری میان اعضای جامعه می‌باشد. اعتما مبادلات را در زمینه های مختلف جامعه (شامل: اعتماد به خود، خانواده، دوستان، نهادهای رسمی و غیر رسمی و همچنین مشاغل اجتماعی)، ارزیابی گردد.
 2-3-10-شاخص سرمایه



قیمت: 10000 تومان

متن کامل در سایت homatez.com

About: admin


دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *