— (674)

واحد تهران شمال
پایان‌نامه برای دریافت درجهی
کارشناسی ارشد ….
گرایش:
عنوان:
ارزیابی ریسک زیست محیطی آزادراه کنارگذر شمالی مشهد
استاد راهنما:
استاد مشاور:
نگارش:
محبی
ماه سال
مرداد 1394

تقدیم به :
پدرم که عالمانه به من آموخت تا چگونه در عرصه زندگی، ایستادگی را تجربه نمایم
و به مادرم، دریای بی‌کران فداکاری و عشق که وجودم برایش همه رنج بود و وجودش برایم همه مهر
و به :
همسرم، اسطوره زندگی‌ام، پناه خستگی‌ام و امید بودنم.

سپاسگزاری
حال که با فیض و عنایت خداوند رحمان موفق به تنظیم و تدوین پایان‌نامه شده‌ام، وظیفه خود می‌دانم که از همه عزیزانی که به نحوی در انجام این کار یاری رسانده‌اند، تشکر و قدردانی بنمایم.
از استاد محترم راهنما جناب آقای دکتر ….که زحمت راهنمایی این تحقیق را بر عهده داشته‌اند، به خاطر مساعدت‌ها و راهنمایی‌های ارزنده‌شان کمال تشکر رادارم.
ضمناً کمال تشکر و امتنان خویش را از کلیه کارشناسان و کارفرمایان آزادراه کنارگذر شمالی مشهد که با صرف وقت ذی‌قیمت خود این‌جانب را در انجام تحقیق یاری نموده‌اند، ابراز می‌نمایم.
در پایان از کلیه دوستان و عزیزانی که در طول این دوره افتخار همراهی با آن‌ها را داشته‌ام به خاطر زحماتشان تشکر می‌کنم.

فهرست مطالب
TOC \o “1-5” \h \z \u فصل اول : کلیات پژوهش PAGEREF _Toc427897567 \h 11-1-مقدمه PAGEREF _Toc427897568 \h 21-2-بیان مسئله PAGEREF _Toc427897569 \h 21-3-اهمیت و ضرورت پژوهش PAGEREF _Toc427897570 \h 41-4-فرضیات پژوهش PAGEREF _Toc427897571 \h 51-5-سؤالات پژوهش PAGEREF _Toc427897572 \h 61-6-اهداف پژوهش PAGEREF _Toc427897573 \h 61-6-1-اهداف فرعی PAGEREF _Toc427897574 \h 61-7-قلمرو پژوهش PAGEREF _Toc427897575 \h 71-7-1-قلمرو مکانی پژوهش PAGEREF _Toc427897576 \h 71-7-2-قلمرو زمانی پژوهش PAGEREF _Toc427897577 \h 71-7-3-قلمرو موضوعی پژوهش PAGEREF _Toc427897578 \h 71-8-ساختار فصول پایان‌نامه PAGEREF _Toc427897579 \h 7فصل دوم : ادبیات ، مبانی نظری و پیشینه تحقیق PAGEREF _Toc427897580 \h 82-1-مقدمه PAGEREF _Toc427897581 \h 92-2-ارزش و عدم قطعیت PAGEREF _Toc427897582 \h 92-3-ریسک و انواع آن PAGEREF _Toc427897583 \h 142-3-1-تعریف ریسک PAGEREF _Toc427897584 \h 142-4-ارزیابی ریسک PAGEREF _Toc427897585 \h 182-4-1-زمینه ارزیابی ریسک PAGEREF _Toc427897586 \h 192-4-2-ریسک ذاتی و باقیمانده PAGEREF _Toc427897587 \h 202-4-3-منابع اطلاعاتی PAGEREF _Toc427897588 \h 212-4-4-چشم‌انداز PAGEREF _Toc427897589 \h 232-4-5-فنون ارزیابی PAGEREF _Toc427897590 \h 242-4-6-فنون کمی ارزیابی ریسک PAGEREF _Toc427897591 \h 242-5-ارزیابی ریسک زیست‌محیطی PAGEREF _Toc427897592 \h 262-5-1-روش‌های ارزیابی ریسک زیست‌محیطی PAGEREF _Toc427897593 \h 292-5-1-1-روش مطالعه عملیات و خطر PAGEREF _Toc427897594 \h 302-5-1-2-تجزیه‌وتحلیل اثرات و حالات شکست PAGEREF _Toc427897595 \h 302-5-1-3-تجزیه‌وتحلیل چه می‌شود اگر؟ PAGEREF _Toc427897596 \h 312-5-1-4-تجزیه‌وتحلیل درخت خطا PAGEREF _Toc427897597 \h 322-5-1-5-تجزیه‌وتحلیل خطرات خطا و تجزیه‌وتحلیل خطرات کارکردی PAGEREF _Toc427897598 \h 332-5-1-6-آنالیز درخت رویداد PAGEREF _Toc427897599 \h 332-5-1-7-تجزیه‌وتحلیل خطرات سیستم و زیرسیستم PAGEREF _Toc427897600 \h 342-5-1-8-آنالیز مقدماتی خطر PAGEREF _Toc427897601 \h 342-5-1-9-تجزیه‌وتحلیل اثر و پیامدها PAGEREF _Toc427897602 \h 352-5-1-10-درخت ریسک و پایش مدیریتی PAGEREF _Toc427897603 \h 352-5-1-11-ردیابی انرژی و تجزیه‌وتحلیل حفاظ‌ها PAGEREF _Toc427897604 \h 362-5-1-12-ویلیام فاین PAGEREF _Toc427897605 \h 362-6-پیشینه تحقیق PAGEREF _Toc427897606 \h 37فصل3 : روش تحقیق PAGEREF _Toc427897607 \h 423-1-مقدمه PAGEREF _Toc427897608 \h 433-2-روش تحقیق PAGEREF _Toc427897609 \h 443-3-روشها و ابزار جمعآوری اطلاعات PAGEREF _Toc427897610 \h 463-4-نمودار فرآیند تحقیق PAGEREF _Toc427897611 \h 463-5-جامعه و نمونه آماری PAGEREF _Toc427897612 \h 483-6-سوالات و فرضیههای تحقیق PAGEREF _Toc427897613 \h 483-7-تشریح آزمونهای آماری تحقیق PAGEREF _Toc427897614 \h 493-7-1-آزمون شاپیرو-ویلک PAGEREF _Toc427897615 \h 502-7-3-آزمون تی تک نمونهای PAGEREF _Toc427897616 \h 513-7-3-آزمون علامت PAGEREF _Toc427897617 \h 523-7-4-تشریح روش آنتروپی شانون PAGEREF _Toc427897618 \h 533-8-خلاصه فصل PAGEREF _Toc427897619 \h 55فصل4: تجزیه‌وتحلیل دادهها PAGEREF _Toc427897620 \h 564-1-مقدمه PAGEREF _Toc427897621 \h 574-2-آمار توصیفی PAGEREF _Toc427897622 \h 584-2-1-توصیف داده‌های جمعیت شناختی PAGEREF _Toc427897623 \h 584-2-1-1-بررسی متغیر جنسیت PAGEREF _Toc427897624 \h 594-2-1-2-بررسی متغیر وضعیت تأهل PAGEREF _Toc427897625 \h 604-2-1-3-بررسی متغیر سن PAGEREF _Toc427897626 \h 614-2-1-4-بررسی متغیر سطح تحصیلات PAGEREF _Toc427897627 \h 624-2-1-5-بررسی متغیر وضعیت درآمد PAGEREF _Toc427897628 \h 634-2-1-6-بررسی متغیر سابقه کاری PAGEREF _Toc427897629 \h 644-3-آمار استنباطی PAGEREF _Toc427897630 \h 654-3-1-آزمون فرضیه‌های تحقیق PAGEREF _Toc427897631 \h 654-3-1-1-آزمون فرض نرمال بودن متغیر PAGEREF _Toc427897632 \h 654-4-فرضیه‌های پژوهش PAGEREF _Toc427897633 \h 664-4-1-رتبه بندی هریک از عوامل با استفاده از تکنیک آنتروپی PAGEREF _Toc427897634 \h 72فصل5: نتیجه‌گیری و بحث PAGEREF _Toc427897635 \h 755-1-مرور کلی تحقیق PAGEREF _Toc427897636 \h 765-2-نتیجهگیری و پیشنهاد‌های تحقیق PAGEREF _Toc427897637 \h 775-3-محدودیتهای تحقیق PAGEREF _Toc427897638 \h 79منابع و مآخذ PAGEREF _Toc427897639 \h 80پیوست PAGEREF _Toc427897640 \h 88

فهرست جداول
TOC \h \z \c “جدول” جدول ‏21: تعاریف رسمی ارائه‌شده از مفهوم ریسک PAGEREF _Toc427897641 \h 16جدول ‏22: ابعاد اصلی خطرات شناخته‌شده یک فعالیت ریسکی معین PAGEREF _Toc427897642 \h 17جدول ‏41: داده‌های جمعیت شناختی PAGEREF _Toc427897643 \h 58جدول ‏42: توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب جنسیت PAGEREF _Toc427897644 \h 59جدول ‏43: توزیع فراوانی پاسخگویان بر وضعیت تأهل PAGEREF _Toc427897645 \h 60جدول ‏44: توزیع فراوانی پاسخگویان بر سن PAGEREF _Toc427897646 \h 61جدول ‏45: توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب سطح تحصیلات PAGEREF _Toc427897647 \h 62جدول ‏46 : توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب درآمد PAGEREF _Toc427897648 \h 63جدول ‏48: توزیع فراوانی پاسخگویان برحسب سطح تحصیلات PAGEREF _Toc427897649 \h 64جدول ‏49: نتایج آزمون شاپیرو-ویلک متغیرهای موردبررسی PAGEREF _Toc427897650 \h 66جدول ‏410: رتبه بندی عوامل موثر در ریسک های آزادراه کنارگذر شمالی مشهد PAGEREF _Toc427897651 \h 73
فهرست نمودار
TOC \h \z \c “نمودار” نمودار ‏41: نمودار میله‌ای درصد فراوانی پاسخگویان برحسب جنسیت PAGEREF _Toc427897652 \h 59نمودار ‏42: نمودار میله‌ای درصد فراوانی پاسخگویان برحسب وضعیت تأهل PAGEREF _Toc427897653 \h 60نمودار ‏43: نمودار میله‌ای درصد فراوانی پاسخگویان برحسب سن PAGEREF _Toc427897654 \h 61نمودار ‏44: نمودار میله‌ای درصد فراوانی پاسخگویان برحسب تحصیلات PAGEREF _Toc427897655 \h 62نمودار ‏45: نمودار میله‌ای درصد فراوانی پاسخگویان برحسب وضعیت درآمد PAGEREF _Toc427897656 \h 63نمودار ‏47: نمودار میله‌ای درصد فراوانی پاسخگویان برحسب سابقه کاری PAGEREF _Toc427897657 \h 64
فصل اول : کلیات پژوهشفصل اول
کلیات پژوهش

مقدمهدر این فصل به موضوع تحقیق، فرضیات و پرسش‌های تحقیق پرداخته خواهد شد. سپس روش تحقیق، مراحل انجام کار و مطالعه موردی بیان می‌شود.
بیان مسئلهارزیابی ریسک یک مفهوم نسبی است و میزان خطر و آسیب‌پذیری را به‌صورت نسبی در نظر می‌گیرد و به‌عنوان روند بخشی و تعیین “اهمیت و احتمال ” اثرات سوء فعالیت‌های بشری و یا فجایع طبیعی تعریف نمود. این روند شامل تشخیص خطرات ، تخمین احتمال وقوع خطرات ،ارزیابی عواقب ،استفاده از دستاوردها و ارائه نتیجه‌گیری است. یک ارزیابی ریسک ایده آل باید همواره شامل معیارهایی مبنی بر موثق بودن برآوردها باشد.
ازآنجایی‌که احداث هر پروژه‌ای اثراتی را بر محیط‌زیست بلافصل خود خواهد گذاشت احداث جاده نیز از این قاعده مستثنا نبوده و علی‌رغم منافع فراوان ، ریسک‌ها و خطرات بالقوه‌ای را دارا می‌باشد که در صورت بالفعل شدن آن‌ها آسیب‌های بسیاری را بر محیط‌زیست تحت تأثیر خود متحمل خواهد کرد.
امروزه حمل‌ونقل یکی از اجزاء مهم اقتصاد ملی محسوب می‌گردد و به دلیل داشتن نقش زیربنایی تأثیر فراوانی بر فرآیند رشد اقتصادی کشور دارد. این بخش دربرگیرنده فعالیت‌هایی است که به شکلی گسترده در تمامی زمینه‌های تولید، توزیع و مصرف کالا و خدمات جریان داشته و در مجموعه فعالیت‌های اقتصادی نقش غیرقابل‌انکاری بر عهده دارد.
شبکه حمل‌ونقل جاده‌ای با بیش از 90 درصد جابجایی مسافر و بیش از 85 درصد جابجایی کالا، جایگاه ویژه‌ای در حمل‌ونقل ایران داراست. ازاین‌رو وجود شبکه‌ای کارا و ایمن با پوشش و یکپارچگی مناسب، باعث افزایش ظرفیت، قابلیت اعتماد و ایمنی شده و نقش خود را به‌عنوان عامل توسعه‌یافتگی مناطق مختلف کشور به‌خوبی ایفا خواهد کرد. مشکل اصلی سیستم حمل‌ونقل جاده‌ای کشور افزایش سریع حجم تردد در سال‌های اخیر و به‌تبع اشباع شدن بخشی از محورها اصلی کشور می‌باشد. با توجه به اینکه بیشتر محورهای کشور به‌صورت خطی توسعه پیداکرده و شبکه‌های ارتباطی محلی و ملی تشکیل نشده است توزیع بار به سایر محورها ممکن نبوده و نوسازی و بازسازی محورهای موجود را نیز با مشکلات جدی روبه‌رو کرده است.
مدیریت ریسک فرآیندی سامانمند در راستای دستیابی به اطمینان کامل از اجرای مناسب و صحیح یک پروژه و رعایت ضوابط مرتبط با کاهش مخاطرات احتمالی است و می‌توان آن را گامی مؤثر در جهت برنامه‌ریزی ، مدیریت و تصمیم‌گیری مناسب به‌منظور کاهش مخاطرات شناسایی‌شده در مرحله ارزیابی ریسک و جلوگیری از وقوع اثرات احتمالی بر محیط‌زیست ،بهداشت عمومی و سلامت انسان‌ها دانست.هدف اولیه مدیریت ریسک بررسی پتانسیل‌های ریسک یک پروژه و اثرات احتمالی آن بر پارامترهای محیط‌زیست و سلامت و بهداشت عمومی جهت استقرار سیستم مدیریت ریسک می‌باشد.پروژه آزادراه کنارگذر شمالی مشهد از مهرماه سال 1384 و در قالب قانون مشارکت در احداث آزادراه‌ها با استفاده از منابع بخش خصوصی و بانک‌ها و بر اساس مفاد آیین‌نامه اجرایی آن وارد فاز اجرایی گردید با توجه به افتتاح پروژه در سال 91 در حد 95% پیشرفت فیزیکی داشته است.طول این آزادراه 72 کیلومتر می‌باشد که به 4 قطعه تقسیم‌بندی شده است، پیمانکار این پروژه شرکت مسکن و عمران قدس رضوی می‌باشد،تعداد خطوط عبور 4،عرض کلی آزادراه 44 متر،عرض آسفالت 23 متر،نوع آسفالت- گرم،سرعت طرح 110 کیلومتر بر ساعت می‌باشد.مشخصات این پروژه به شرح زیر می‌باشد:
تعداد پل‌های رودخانه‌ای 9 عدد است
تعداد پل‌های گذرگاهی 44 عدد
تعداد تقاطع‌های غیر هم‌سطح 6 عدد
تعداد پل‌های با دهانه بیش از 10 متر 38 تا می‌باشد
تعداد پل‌های با دهانه کمتر از 10 متر 183 تا می‌باشد ، مجموعه دهانه پل‌ها (متر) :1708
اهمیت و ضرورت پژوهش یکی از فعالیت‌های کشورهای درحال‌توسعه برای ساخت زیربناهای اقتصادی خود، اجرای طرح‌های عمرانی زیر بنایی است که سالانه بخش عمده‌ای از بودجه کشور را به خود اختصاص می‌دهد و لذا برنامه‌ریزی اصولی در خصوص این طرح‌ها از ملزومات و ضروریات بوده تا بتوان کمترین نسبت هزینه به بهره‌وری را از آن استحصال نمود. هرساله بخش عظیمی از اعتبارات و منابع مالی کشور، صرف سرمایه‌گذاری در پروژه‌های بزرگ عمرانی و زیر بنایی می‌شود. مهم‌ترین شاخص موفقیت این پروژه‌ها علاوه بر دستیابی به اهداف موردنظر و مقرون‌به‌صرفه بودن، اتمام آن در زمان پیش‌بینی‌شده می‌باشد. تأخیر در پروژه‌های عمرانی به دلیل پیچیدگی خاص آن‌ها امری غیرقابل‌انکار است، به‌طوری‌که مطالعات انجام‌گرفته نشان می‌دهد که اغلب پروژه‌های ساخت در دنیا با حدود بیش از 50 درصد افزایش زمان مواجه می‌شوند. تأخیر در پیشرفت کار، علاوه بر آن‌که موجب طولانی شدن زمان اجرا و صرف هزینه‌های قابل‌ملاحظه‌ای برای راه‌اندازی مجدد یا تکمیل آن‌ها می‌گردد، به تحمیل هزینه فرصت ازدست‌رفته بر بخش‌های اقتصادی و نیز توجیه‌ناپذیر شدن طرح در مراحل بعد نیز منجر می‌شود؛ به‌عبارت‌دیگر، گذشت زمان و تحولات فن‌آوری و تغییر شرایط محیطی و اجتماعی، ممکن است طرح‌هایی را که در یک مقطع زمانی دارای توجیه فنی و اقتصادی بوده‌اند، در شرایط جدید توجیه‌ناپذیر سازد. عدم تحقق زمانی پروژه‌ها با ایجاد موانع و مشکلات بسیار در ایجاد بستر مناسب برای آغاز طرح‌های جدید، کشور را با لطمات جدی مواجه می‌سازد. همچنین به دلیل رابطه مستقیم میان زمان و هزینه اجرای پروژه، افزایش زمان اغلب منجر به افزایش هزینه‌ها می‌شود. از سوی دیگر، تأخیر در پروژه‌های ساخت می‌تواند بر اهداف کیفی آن‌ها نیز تأثیر داشته باشد و مجریان پروژه به‌منظور جلوگیری از جریمه‌های ناشی از تأخیرات غیرمجاز و تکمیل پروژه در موعد مقرر، روند اجرای پروژه در یک بازه زمانی را تسریع کنند که در بعضی موارد برای دستیابی به این هدف، کیفیت اجرای پروژه به‌طور چشمگیری کاهش می‌یابد. لذا بررسی عوامل به وجود آورنده تأخیرات و تعیین تأثیر هر یک از آن‌ها بر اهداف اصلی پروژه یعنی زمان، هزینه و کیفیت می‌تواند کمک بزرگی به مدیریت، برای انجام هر چه‌بهتر پروژه‌های آتی بکند و با شناسایی مهم‌ترین ریسک‌های موجود در پروژه‌ها، می‌توان راهکارهای مفیدی را جهت کاهش یا حذف آن‌ها ارائه نمود.
فرضیات پژوهشعوامل طبیعی در ایجاد ریسک‌های زیستی و انسانی در منطقه مؤثر می‌باشند.
جاده موردمطالعه یکپارچگی زیستگاه و امنیت حیات‌وحش را به مخاطره می‌اندازد.
خطای انسانی و نقص فنی خودروها در ریسک جاده‌ای دارای سهم قابل‌توجهی می‌باشد.
سؤالات پژوهشآیا عوامل طبیعی در ایجاد ریسک‌های جاده کنارگذر مشهد تأثیر دارد؟
آیا جاده موردمطالعه بر یکپارچگی زیستگاه و امنیت زیستگاه تأثیر دارد؟
آیا خطاهای انسانی در ریسک جاده‌ای نقش دارد. ؟
اهداف پژوهشبه‌طورکلی هدف نهایی از پیاده‌سازی و اجرای فرایند مهندسی ریسک، متابعت و یا عدم تطبیق عامل‌های خطر از حدود منطقی و معقول کنترل ریسک است در این پایان‌نامه هدف اصلی: ارزیابی ریسک محیط‌زیستی آزادراه کنارگذر شمالی مشهد، می‌باشد.
اهداف فرعیشناسایی مخاطرات زیستمحیطی؛
انجام فرایند ارزیابی ریسک و کمی سازی ریسک‌ها در طول مسیر جاده موردمطالعه و تعیین بازه‌های پرخطر در مسیر؛
ارائه روش‌های کنترل، کاهش یا حذف ریسک‌های موجود در منطقه مطالعاتی؛
ارائه برنامه مدیریت ریسک؛
قلمرو پژوهشقلمرو مکانی پژوهشتمامی شهر مشهد به‌عنوان محدوده مکانی پذیرفته‌شده‌اند و محقق می‌بایست تحقیـق خـود را روی افراد همین جامعه صورت دهد.
قلمرو زمانی پژوهشنمونه‌های این پژوهش در بهار سال 1394 جمع‌آوری گردید.
قلمرو موضوعی پژوهشقلمرو موضوعی این پژوهش بررسی ارزیابی ریسک زیست‌محیطی در ایران می‌باشد.
ساختار فصول پایان‌نامه این پایان‌نامه از پنج فصل تشکیل‌شده است. در فصل اول، کلیات پژوهش شامل شرح موضوع پژوهش و منطق پشتوانه آن، زمینه پژوهش، دامنه پژوهش، پرسش‌های پژوهش، اهداف و ضرورت‌ها و مزایای پژوهش موردبررسی قرارگرفته است. فصل دوم مبانی نظری پژوهش در مورد مفاهیم متغیرهای پژوهش و همچنین پیشینه تجربی پژوهش موردبررسی قرار می‌گیرد. به دنبال آن در فصل سوم توضیحاتی درباره روش تحقیق است که در آن به جامعه آماری، تعیین حجم نمونه، روش نمونهگیری، روش‌های پایایی و روایی پرسشنامه، روش‌های تجزیه‌وتحلیل داده‌ها و… ارائه‌شده است. در فصل چهارم، به تجزیه‌وتحلیل داده‌ها که توسط پرسشنامه جمع‌آوری‌شده است و همچنین آزمون فرضیه‌ها پرداخته می‌شود. درنهایت در فصل پنجم به نتایج، یافتهها، برداشت‌های حاصل از تحلیلها، دستاوردها و پیشنهاد‌های تحقیقات آتی اختصاص‌یافته است.
فصل دوم : ادبیات ، مبانی نظری و پیشینه تحقیقفصل دوم
ادبیات ، مبانی نظری و پیشینه تحقیق

مقدمهپیشرفت‌های صنعتی، برنامه‌های توسعه و پروژه‌های زیربنایی باوجود تمامی مزایا و منافعی که برای انسان به همراه داشته است، سرمنشأ بسیاری از مخاطرات، ریسک‌ها و نارسایی‌های قابل‌توجهی بوده‌اند. بروز حوادث متعدد در فرآیندها که به وقوع فجایع انسانی و محیطی می‌انجامد، متخصصان را بر آن داشته که برای برآورد فرکانس و پیامد این‌گونه حوادث به رهیافت‌های احتمال گرا ازجمله ارزیابی ریسک زیست‌محیطی روی‌آورند. ارزیابی ریسک زیست‌محیطی فرآیند سامانمند ارزیابی اثرات سوء بالقوه فعالیت‌ها و آلودگی‌های فیزیکی و شیمیایی ناشی از آن‌ها بر انسان‌ها، گیاهان، جانوران و به‌طورکلی اکوسیستم‌ها است. روش‌های متعددی جهت ارزیابی ریسک زیست‌محیطی وجود دارد که در این فصل مروری بر آن‌ها خواهیم داشت؛ اما قبل از آن باید با مفهوم عدم قطعیت، ریسک و ارزیابی ریسک آشنا شویم به این منظور توضیحاتی نیز پیرامون این مباحث خواهیم داشت.
ارزش و عدم قطعیتبر اساس فرض اصلی مدیریت ریسک، هر واحد اقتصادی، اعم از انتفاعی یا غیرانتفاعی و یا حتی دولتی، به‌منظور ایجاد ارزش برای ذینفعان خود به وجود آمده است. کلیه شرکت‌ها با عدم قطعیت روبهرو هستند و یکی از چالش‌های مدیریت این است که چه مقدار عدم قطعیت را بپذیرد به‌طوری‌که ارزش ثروت ذینفعان رشد یابد. عدم قطعیت هم در مورد خطر و هم فرصت، همراه با احتمال از دست دادن یا افزایش ارزش مطرح می‌شود(شهرکی؛ صوفیان و دهمرده، 1392). مدیریت ریسک مدیر را قادر می‌سازد علیرغم وجود عدم قطعیت و ریسک‌ها و فرصت‌های وابسته به آن، واحد اقتصادی را به‌صورت مؤثر اداره نموده و بدین ترتیب ظرفیت ایجاد ارزش شرکت را افزایش دهد. شرکت‌ها در محیطی فعالیت می‌کنند که عواملی از قبیل جهانی‌شدن، فناوری، تجدید ساختارها، تغییر بازارها، رقبا و مقررات منجر به عدم قطعیت می‌شوند. عدم قطعیت، ناشی از عدم توانایی تعیین ارتباطاتی است که بین رویدادهای مختلف و اثرات مربوط به آن‌ها به وقوع خواهد پیوست. به‌علاوه عدم قطعیت در گزینه‌های راهبردی واحد اقتصادی مشاهده و ایجاد می‌شود. برای مثال، راهبرد رشد یک واحد اقتصادی بر مبنای توسعه فعالیت به کشور دیگر تهیه‌شده است. این راهبرد انتخاب‌شده مخاطرات و فرصت‌های مرتبط باثبات سیاسی کشور موردنظر، منابع، بازارها، کانال‌ها، ظرفیت‌های نیروی کار و هزینه‌ها را ارائه می‌کند(شخص نیایی؛ رضایی و محمدرضایی، 1385).
ارزش در اثر تصمیمات مدیریت راجع به کلیه فعالیت‌ها -بر اساس راهبرد تنظیم‌شده برای عملیات روزانه واحد اقتصادی- ایجاد، حفظ و یا کاهش می‌یابد. ایجاد ارزش از طریق به خدمت گرفتن کلیه منابع، شامل نیروی انسانی، سرمایه، فناوری و اعتبار و در مواردی که عواید حاصله بیش از منابع مصرفی باشد، اتفاق می‌افتد. حفظ ارزش زمانی رخ می‌دهد که ارزش ایجادشده، مبالغ سایر موارد، سطح کیفی محصول، ظرفیت تولید و رضایت مشتری را پوشش دهد. کاهش ارزش نیز می‌تواند در صورت عدم دستیابی به اهداف تعیین‌شده، به دلیل راهبرد یا اجرای ضعیف آن رخ دهد. ماهیت تصمیم‌گیری در مورد شناسایی ریسک و فرصت، مستلزم توجه مدیریت به اطلاعات مربوط به محیط درونی و بیرونی، استفاده از منابع باارزش و تجدیدنظر در مورد عملیات برای تغییر شرایط می‌باشد. ارزش، زمانی حداکثر می‌شود که مدیریت، راهبرد و اهداف را برای ایجاد یک تعادل بهینه بین اهداف رشد و بازدهی با ریسک‌های مربوط تنظیم نماید و به‌طور کارا و اثربخش منابع را در جهت دستیابی به اهداف واحد اقتصادی بکار گیرد(وندراست و ورمولن،2003). مدیریت ریسک دربرگیرنده موارد زیر می‌باشد:
همسو کردن اشتهای ریسک و راهبرد: در گام نخست، مدیریت اشتهای ریسک واحد اقتصادی را موردتوجه قرار می‌دهد، سـپس برای تعیین اهداف همراه با راهبرد انتخاب‌شده و مکانیسم‌های ارائه‌شده برای مدیریت ریسک‌های مربوطه تنظیم می‌شود. برای مثال، اشتهای ریسک یک شرکت دارویی نسبت به اعتبار علامت تجاری آن پایین است. لذا برای حفظ اعتبـار علامـت تجـاری خود، این شرکت قراردادهایی را امضاء می‌کند تا از سلامت محصولات خود اطمینان حاصل نماید و به‌طور منظم منابع زیـادی را در زمینه تحقیق و توسعه سرمایه‌گذاری می‌کند.
افزایش تصمیمات واکنش به ریسک: مدیریت ریسک نظم و انضباط لازم برای شناسایی و گزینش واکـنش بـه ریـسک (شـامل اجتناب، کاهش، توزیع و پذیرش) را فراهم می‌آورد. برای مثال، مدیریت یک شرکت (کـه عملیـات حمل‌ونقل را خـود انجـام می‌دهد) ریسک‌های اصلی را که در فرآیند تحویل دارد شناسایی می‌نماید که شامل خسارات ناشی از آسیب و صدمه می‌باشد. گزینه‌های موجود شامل کاهش ریسک از طریق استخدام رانندگان جدید و برگزاری دوره‌های آموزشی، اجتناب از ریسک با برون‌سپاری امور حمل و تحویل، سهیم شدن در ریسک با قراردادهای بیمه‌ای و از همه آسان‌تر پـذیرفتن ریـسک موجـود. مـدیریت ریسک روش‌شناسی و فنون اتخاذ این نوع تصمیمات را ارائه می‌کند.
کاهش شگفتی‌ها و زیان‌های عملیاتی: واحدهای اقتصادی به توانمندی و قابلیت افزوده‌ای بـرای شناسـایی رویـدادهای بـالقوه و تعیین واکنش‌ها، شامل کاهش شگفتی و هزینه‌ها یا زیان‌های همبسته با آن‌ها دست می‌یابند. برای مثال یـک شـرکت تولیـدی بخش‌های تولیدی را ردیابی می‌کند و خرابی یا توقف تجهیزات را برآورد می‌کند و انحراف نسبت به میانگین را تعیین می‌نماید. شرکت اثرات توقف یا خرابی تجهیزات را با استفاده از معیارهای ترکیبی و چندگانه ارزیابی می‌کند، شامل زمان لازم جهت انجام تعمیرات لازم، عدم تأمین بهموقع نیازهای مشتریان، ایمنی کارکنان و هزینـههـای برنامه‌ریزی‌شده در روبـهرو بـا تعمیـرات ناخواسته و واکنش‌هایی که بر این اساس برای حفظ برنامهها نشان می‌دهد.
شناسایی و مدیریت ریسک‌های چندجانبه و میان بنگاهی: هر بنگاه با هرمی از ریسک‌های تأثیرگذار بـر بخش‌های متفـاوت سازمان روبه‌رو است. مدیریت تنها نیازمند مدیریت ریسک‌ها به‌طور جداگانه نمی‌باشد بلکه بایـد از تأثیر متقابـل ریسک‌های موجود بر یکدیگر نیز آگاهی داشته باشد. برای مثال، یک بانک، در جریان فعالیت‌های تجاری خـود بـا انـواع ریسک‌ها روبـرو می‌باشد، لذا مدیریت بانک تلاش می‌کند تا با ایجاد و به‌کارگیری یک سیستم اطلاعاتی جامع که دربرگیرنـده اطلاعـات سیستم‌های داخلی و نیز اطلاعات جمع‌آوری‌شده از منابع مربوطه خارجی می‌باشد، چشمانداز جـامعی از ریسک‌های تجـاری موجـود داشته باشد. این سیستم، شرایطی را فراهم می‌آورد که می‌توان با دسترسی به اطلاعات مربوط به دایره، مشتری و یا رقیب، تاجر و حتی سطوح معاملاتی، اقدام به کمی کردن ریسک‌های ناشی از تغییرات در هر یک از این طبقات نمود. این سیـستم بانـک را قادر می‌سازد با جمعآوری و ترکیب اطلاعات مختلف مربوط به گذشته به نحو مؤثرتری نسبت به ریسک‌ها واکنش نشان دهد.
فراهم کردن واکنش‌های جامع به ریسک‌های مرکب: فرآیندهای کسب‌وکار با ریسک‌های ذاتی فراوانـی همـراه می‌باشند و مدیریت ریسک کسب‌وکار قادر است راه‌حل جامعی برای مدیریت این ریسک‌ها ارائه نماید. برای مثال، یک توزیع‌کننده عمده را در نظر بگیرید، این توزیع‌کننده با ریسک‌های متفاوتی از قبیل تعیین دقیق منابع تأمین‌کننده و قیمت‌های خرید غیرضروری بالا روبه‌رو می‌باشد. مدیریت، تلاش می‌کند ریسک‌های مربوط به راهبرد و اهداف شرکت و نیز واکنش‌های موجود را شناسـایی و ارزیابی کند، همچنین یک سیستم کنترل موجودی ایجاد نماید. این سیستم شرایطی را فراهم می‌آورد که اطلاعات مربوط بـه موجودی و فروش مشترکاً در اختیار واحد تجاری و تأمین‌کنندگان قرار گیرد و بدین ترتیب هزینه‌های ناشی از کمبود موجـودی یا نگهداشت موجودی اضافی حداقل شود. از طرف دیگر، مدیریت سعی می‌کند با بستن قراردادهای بلندمدت، خریـدهای واحـد تجاری را نسبت به افزایش قیمت‌های بازار مصون سازند. درهرحال این امر باعث می‌شود مسئولیت کمبود موجودی به عهـده تأمین‌کنندگان افتاده و نهایتاً منجر به کاهش هزینهها گردد.
ربودن فرصت‌ها: با بررسی دامنهی کاملی از رویدادهای بالقوه، مدیریت در موقعیت شناسایی و بازشناسی پیشدستانهی فرصت‌ها قرار می‌گیرد. برای مثال در یک شرکت مواد غذایی، رویدادهایی که هدف رشد درآمد واحد تجاری را تحت تأثیر قرار می‌دهند باید موردتوجه قرار گیرند. در ارزیابی رویدادها، مدیریت شرکت متوجه می‌شود مشتریان اصلی شرکت به‌طور فزاینده‌ای به مسائل بهداشت و سلامت گرایش پیداکرده‌اند و رژیم‌های غذایی مطلوب خود را تغییر داده‌اند. چنین رویدادی می‌تواند منجر به کاهش تقاضا برای محصولات شرکت گردد(اسکندری؛ سلطانی؛ صفاری و یزدانی، 1391). بهمنظور تعیین واکنش نسبت به این مسئله، مدیریت واحد تجاری راهکارهایی را شناسایی می‌کند که با توجه به ظرفیت‌های موجود محصولات جدیدی را تولید نماید و این شرکت را قادر می‌سازد تنها وابسته به مشتریان فعلی خود نباشد، دامنه مشتریان خود را افزایش بخشیده و درآمدهای بیشتری را از محل مشتریان جدید تحصیل نماید.
بهبود در بهکارگیری سرمایه: به دست آوردن اطلاعات ریسک‌های اصلی، به مدیریت اجازه می‌دهد بـا اثربخـشی نیازهـای کلـی سرمایه را ارزیابی کند و تخصیص سرمایه را بهبود بخشد. برای مثال، الزامات سرمایهای یک موسـسه مـالی متأثر از قـوانین و مقررات جدید افزایش می‌یابد، مگر اینکه مدیریت سطوح ریسک‌های اعتبـاری و عملیـاتی و مـرتبط بـا نیازهـای سـرمایهای را محاسبه نماید. شرکت ریسک را بر اساس بهای تمام‌شده ایجاد سیستم جدید در مقابل هزینه سرمایه اضافی مورد ارزیـابی قـرار می‌دهد و تصمیم آگاهانه اتخاذ می‌نماید. در حال حاضر، مؤسسات با به‌کارگیری نرم‌افزارهای انعطافپذیر، بـدون نیـاز بـه منـابع سرمایهای جدید اقدام به محاسبات می‌نمایند.
ریسک و انواع آنتعریف ریسکواژه (Risk) ممکن است ریشه عربی داشته باشد یا از واژه لاتینی risicium ریشه گرفته باشد.
واژه یونانی rhiza به خطرهای قایقرانی با قایق بادی در اطراف صخره‌های کنار دریا اشاره دارد. واژه فرانسوی risqué به معنای ضمنی خطر نکردن برابر است با عدم کسب منفعت می‌باشد. در سال 1966 کمیته اصطلاح‌شناسی انجمن بیمه و ریسک امریکا ریسک را عدم اطمینان از پیامد حادثه‌ای که دو احتمال یا بیشتر دارد تعریف نموده است(فیرونو،1990).
در سایر منابع علمی برای ریسک تعریف‌های زیر را قائل شده‌اند:
امکان ورود خسارت‌های مالی و جانی, زیان, نابودی و انهدام (فرهنگ لغت وبستر)
شانس خطر, پیامدهای بد و خسارت (فرهنگ لغت آکسفورد)
عدم اطمینان از ورود خسارت (مارک گرین, 1974, ص 4)
عدم اطمینان از وقوع خسارت مالی (دیوید بیکل هابت، 1982, ص 3)
خطر هائی که افراد در هر زمان ممکن است به‌صورت عینی در معرض آن‌ها قرار گیرند (دیوید کلاک, 1974, ص 209)
تفاوت در نتایجی که در یک دوره معین می‌تواند رخ دهد. اگر فقط امکان وقوع یک پیشامد وجود داشته باشد تفاوت و بنابراین ریسک آن صفر است, اگر امکان وقوع پیشامدهای بسیاری وجود داشته باشد ریسک صفر نیست.(آرتور ویلیامز, 1989, ص 8)
قابل پیش‌بینی نبودن پیشامدها (نیل دورتی, 1985, ص 1)
حالتی که امکان ورود خسارت وجود دارد و جز مضر بودن پیشامدها معنائی ندارد (آتیرن و پیچت, 1989, ص 1)
شرایطی که در آن امکان انحراف نامساعد از پیشامد مطلوب مورد انتظار وجود دارد. (وگان, 1989, ص 4)
«ریسک عبارت است از انحراف در پیشامدهایی که می‌توانند در طول یک دوره مشخص، در یک موقعیت معین اتفاق بیافتند.» این تعریف به این معناست که؛ چنانچه تنها یک پیشامد ممکن باشد، انحراف و ریسک صفر است و به‌عبارت‌دیگر در این صورت احتمالی وجود ندارد و آینده کاملاً قابل پیش‌بینی است.
ریسک عبارت است از هر چیزی که مانع از رسیدن سازمان به اهدافش باشد و یا توان سازمان را در این راه بکاهد که ممکن است به یکی از صور زیر باشد:
رخداد یک فاجعه یا اتفاق بد
عدم وقوع مسائل آن‌طور که مورد انتظار است.
عدم وقوع اتفاقات و مسائل خوب
ریسک در معنای عام عبارت است از تأثیر منفی ناشی از یک آسیب‌پذیری با در نظر گرفتن «احتمال» وقوع و «اثر» آن در فرایندهای یک سیستم. برای محاسبه «احتمال» یک رویداد، (مثلاً در یک سیستم فناوری اطلاعات)، آسیب‌پذیری‌های موجود و بالقوه سیستم و کنترل‌های اعمال‌شده در سیستم مورد تحلیل و ارزیابی قرار می‌گیرند. همچنین «اثر»، اشاره به میزان بزرگی خسارت و ضرر وارده دارد که بسته به حساسیت، دقت و اهمیت اجزاء سیستم و داده‌ها می‌باشد.
«امکان وقوع یک خسارت و زیان اعم از مالی و غیرمالی درنتیجه انجام یک کار.»
در تحقیقی که توسط ویلک (1990) انجام شد، 10 تعریف رسمی متمایز در مورد مفهوم ریسک انجام‌شده که خلاصه آن در REF _Ref420180531 \h \* MERGEFORMAT جدول ‏21 آورده شده است.
جدول STYLEREF 1 \s ‏2 SEQ جدول \* ARABIC \s 1 1: تعاریف رسمی ارائه‌شده از مفهوم ریسک1- احتمال وقوع پیامدهای نامطلوب
2- میزان جدی بودن (حداکثر) پیامد نامطلوب ممکن
3- حاصل وزن یافته از شاخصه‌های عناصر پیامدهای نامطلوب ممکن
4- احتمال X از جدی بودن یک پیامد نامطلوب (زیاد مورد انتظار)
5- حاصل وزن یافته با احتمال مربوط به کلیه پیامدهای نامطلوب ممکن (زیان مورد انتظار متوسط)
6- کارکرد تنظیم‌شده از طریق نمودار امتیازات که رابطه بین احتمال و دامنه پیامدهای نامطلوب را بیان می‌کند.
7- واریانس نسبی پیامدهای نامطلوب ممکن نسبت به میانگین آن‌ها
8- واریانس کلیه پیامدهای ممکن نسبت به میانگین پیامدهای مورد انتظار
9- حاصل وزن یافته باارزش و واریانس مورد انتظار کلیه پیامدهای ممکن
10- ترکیب وزن یافته پارامترهای متعدد توزیع احتمال مربوط به کلیه احتمالات ممکن
علاوه بر این، تحلیل‌های نظری دیگری نیز پیرامون فعالیت‌ها و وضعیت‌های ریسکی وجود دارد. این تحلیل‌ها نیز شاخص‌هایی را به دست می‌دهند که به هنگام بررسی یک وضعیت ریسکی به سیاست‌گذاران توصیه می‌شود در نظر بگیرند.
پوول و کلین (1996) طی تحقیق نظری و عملی خود فهرستی از ابعاد اساسی ریسک‌های شناخته‌شده مربوط به یک فعالیت یا یک وضعیت را فراهم کرده‌اند که در REF _Ref420185924 \h \* MERGEFORMAT جدول ‏22 آورده شده است. با استفاده از این ابعاد شناسایی‌شده، می‌توان تشخیص داد که چرا یک فعالیت یا وضعیت را ریسکی می‌شناسیم. نیز به کمک آن‌ها می‌توان وضعیت مزبور را به‌گونه‌ای تغییر داد که خطرنا‌ک‌تر و یا ایمن‌تر از وضعیت قبل خود باشد.
یکی از مشکلات در این تحقیق این بود که گروه‌های مختلفی از پاسخ‌گویان وزن‌های متفاوتی به هر یک از این ابعاد می‌دادند و درنتیجه قضاوت‌هایشان نسبت به میزان ریسکی بودن این ابعاد متفاوت بود. این مسئله مربوط به طرز تلقی‌های گروهی نسبت به مزایای مورد انتظار از یک فعالیت ریسکی معین می‌گردد.
جدول STYLEREF 1 \s ‏2 SEQ جدول \* ARABIC \s 1 2: ابعاد اصلی خطرات شناخته‌شده یک فعالیت ریسکی معین1- میزان بالقوه زیان
2- میزان خسارت مادی (محدوده خسارت‌دیده)
3- میزان خسارت اجتماعی (تعداد افراد زیان‌دیده)
4- توزیع زمانی خسارت (خسارت‌های فوری، بلندمدت)
5- احتمال وقوع پیامد نامطلوب
6- کنترل‌پذیری پیامدها
7- داشتن تجربه، آشنایی با پیامدها یا قابل‌تصور بودن پیامدها
8- داوطلب بودن برای انجام یک فعالیت خاص (آزادی انتخاب)
9- وضوح و اهمیت منافع مورد انتظار
10- توزیع اجتماعی ریسک‌ها و منافع
11- قصدمندی زیان‌آور
ارزیابی ریسکامروزه استفاده از روش‌های ارزیابی ریسک در صنایع مختلف رو به گسترش است به‌طوری‌که در حال حاضر بیش از 70 نوع مختلف کیفی و کمی روش ارزیابی ریسک در دنیا وجود دارد این روش‌ها معمولاً برای شناسایی، کنترل و کاهش پیامدهای خطرات به کار می‌رود. عمده روش‌های موجود ارزیابی ریسک روش‌های مناسب جهت ارزیابی خطرات بوده و نتایج آن‌ها را می‌توان جهت مدیریت و تصمیم‌گیری در خصوص کنترل و کاهش پیامدهای آن بدون نگرانی به کار برد، هر یک از صنایع بسته به نیاز خود می‌تواند از روش‌های مذکور بهره لازم را کسب کند. این روش‌ها نسبت به یکدیگر دارای مزایا و معایب مختلف می‌باشد. لذا یکی از وظایف سیستم‌های ایمنی و بهداشت موجود در هر صنعت (HSE) بررسی کلیه روش‌های ارزیابی ریسک‌ها و خطرات و انتخاب روش مناسب جهت اجرا در صنعت و سازمان مطبوع خود می‌باشد(جوزی؛ رضاییان و حیدری پیر بلوط، 1392). به‌طورکلی می‌توان گفت که از نوع روش استفاده‌شده در ارزیابی ریسک و عمق ارزیابی آن تا حدی می‌توان به توانایی سیستم ایمنی موجود و درنتیجه نحوه مدیریت ایمنی در صنعت مذکور پیبرد.
معمولاً سطح ریسک قابل‌قبول برای هر سازمان یا هر فرد متفاوت بوده و بستگی به منابع مالی و اقتصادی، محدودیت‌های تکنولوژیکی عوامل انسانی مجرب، صلاحدید و تصمیم مدیریت و ریسک‌های زمینه‌ای مثل ریسک‌های مخفی دارد(جوزی؛ رضاییان و حیدری پیر بلوط، 1392).
سازمان‌ها معمولاً نیاز به سیستمی دارند که علاوه بر ارزیابی فعالیت‌ها و فرآیندشان بتواند در خصوص وضعیت ریسک، تعیین معیارهای ریسک قابل‌تحمل و مشخص نمودن دقیق ریسک دقیق فرآیندهایشان و… آنان را رهنمون نماید که بسته به پیچیدگی فعالیت هر صنعت نوع سیستمی که بتواند آنان را به هدف مذکور برساند متفاوت است(ریشهری؛ ملماسی و جوزی، 1390). لذا سازمان‌ها باید بتوانند از نوع روش‌های ارزیابی ریسک یکی یا تلفیقی از چند مورد را انتخاب نمایند. در برخی از موارد و جهت پاره‌ای از فرآیندهای حساس به‌خصوص در صنایع شیمیایی تولید محصولات انفجاری و احتراقی بایستی قبل از تعیین نوع روش کلیه روش‌ها مورد تجزیه‌وتحلیل قرارگرفته و بهترین روش با توجه به منابع مالی، نیاز به اطلاعات کیفی یا کمی و یا کیفی و کمی، محدودیت زمان، محدودیت نیروی انسانی کارآزموده، نوع کاربرد روش شناسایی ریسک، مزایا و معایب هر یک از سیستم‌های مذکور انتخاب نمایند(چن و همکاران،2009).
ارزیابی ریسک می‌تواند یک واحد تجاری را درباره حدود رویدادهای بالقوه‌ای که می‌توانند بر روند دستیابی به اهداف موردنظر مؤثر واقع شوند، یاری رساند. مدیریت از دو جنبه -احتمال و اثر- به ارزیابی رویدادها می‌پردازد و در این راه ترکیبی از روش‌های کمی و کیفی را بکار می‌گیرد. اثرات منفی و مثبت رویدادهای بالقوه باید به‌صورت جداگانه یا گروهی در کل واحد تجاری تشریح شوند. ریسک‌ها هم برمبنای ذاتی و هم باقیمانده ارزیابی می‌شوند.
زمینه ارزیابی ریسکعوامل داخلی و خارجی بسیاری ممکن است وجود داشته باشند که بر وقوع رویدادهای بالقوه و نیز میزان تأثیر آن‌ها بر روند دستیابی به اهداف تأثیر داشته باشند. اگرچه وجود گروهی از رویدادها و عوامل یادشده، بین شرکت‌های یک صنعت رایج تلقی می‌شود ولی تأثیر آن‌ها بر شرکت‌های مختلف، به دلیل هدف‌گذاری‌های متفاوت و انتخاب‌های صورت گرفته قبلی می‌تواند به‌گونه‌ای متفاوت باشد. در ارزیابی ریسک، مدیریت مجموعه‌ای از رویدادهای آتی را که با واحد تجاری و فعالیت‌های آن مربوط می‌باشند، موردتوجه قرار می‌دهد. برای این امر، مجموعه‌ای از موضوعات مهم که بیانگر ریسک واحد تجاری می‌باشند، از قبیل اندازه واحد تجاری، پیچیدگی فعالیت‌ها و نوع قانون‌گذاری مربوط به فعالیت‌ها، باید موردبررسی قرار گیرد.
در مرحله ارزیابی ریسک، مدیریت رویدادهای قابل پیش‌بینی و نیز رویدادهای غیرمنتظره را موردتوجه قرار می‌دهد. بسیاری از وقایع و رویدادها عادی می‌باشند و همیشه در بودجه‌های عملیاتی و برنامه‌ریزی‌های مدیریتی موردتوجه قرار می‌گیرد و قابل پیش‌بینی هستند، درحالی‌که برخی دیگر از رویدادها به‌صورت غیرمنتظره رخ خواهند داد. مدیریت وظیفه دارد نسبت به ارزیابی ریسک ناشی از رویدادهای غیرمنتظره و نیز رویدادهای قابل پیش‌بینی که تأثیر بااهمیتی بر واحد تجاری دارند، اقدام نماید(مدرس؛ ورشوساز؛ محمدفام و مبارک حسن، 1391).
اگرچه واژه «ارزیابی ریسک» گاهی در مورد فعالیت‌هایی بکار می‌رود که یک‌بار انجام می‌شوند، ولی در زمینه مدیریت ریسک، ارزیابی ریسک به‌عنوان یکی از اجزای مستمر به شمار می‌رود که ناشی از تعامل فعالیت‌های رخ‌داده در کل واحد تجاری می‌باشد.
ریسک ذاتی و باقیماندهمدیریت، ریسک ذاتی و باقیمانده هر دو را موردتوجه قرار می‌دهد. ریسک ذاتی، ریسکی است که در یک واحد تجاری در غیاب هرگونه فعالیتی وجود داشته و مدیریت باید تغییرات در احتمال یا اثر آن‌ها را موردبررسی قرار دهد. ریسک باقیمانده، ریسکی است که پس از واکنش مدیریت به ریسک، درنهایت باقی خواهد ماند. ارزیابی ریسک در گام نخست به ریسک‌های ذاتی می‌پردازد. یک‌بار واکنش لازم نسبت به ریسک ذاتی تدارک دیده می‌شود و سپس، مدیریت به ارزیابی و بررسی ریسک‌های باقیمانده می‌پردازد(سلجوقی؛ قاسمی و قیاسی، 1392).
برآورد احتمال و اثر عدم اطمینان نسبت به رویدادهای بالقوه از دو جنبه، احتمال وقوع و اثر رویداد موردبررسی قرار می‌گیرد. احتمال وقوع، بیانگر امکان وقوع رویداد است. درحالی‌که اثر، بیانگر تأثیرات یک رویداد می‌باشد. اگرچه در برخی از واحدهای تجاری واژه‌های مختلفی (از قبیل امکان، شدت، اهمیت، پیامد) استفاده می‌شود، ولی واژه‌های احتمال و اثر در این رابطه از مقبولیت بیشتری برخوردار هستند(کندلر و همکاران،2011). در برخی موارد نیز واژه احتمال با ویژگی‌های کیفی از قبیل بالا، متوسط و کم همراه می‌باشد و در مواردی نیز این واژه به همراه معیارهای قضاوتی کمی از قبیل درصد، فراوانی وقوع یا سایر معیارهای کمی و عددی بیان می‌گردد.
منابع اطلاعاتیاغلب، احتمال وقوع و اثر ریسک بر اساس اطلاعات و تجارب گذشته برآورد می‌شود که بدین ترتیب مبانی عینی‌تر نسبت به مبانی ذهنی فراهم خواهد شد. استفاده از منابع اطلاعاتی داخلی و تجارب موجود گذشته واحد تجاری، فراهم آورنده اطلاعات عینی مناسب‌تری نسبت به اطلاعات کسب‌شده از سایر منابع خارجی می‌باشد و نقش قضاوت‌های ذهنی را کاهش خواهد داد. درهرحال، در سیستم‌های تحلیلی، با استفاده از اطلاعات داخلی به‌عنوان داده یا ورودی، می‌توان نتایج تجزیه‌وتحلیل‌ها را با نتایج و تجارب منابع اطلاعاتی خارج از شرکت مورد ارزیابی قرار داد. به‌طور مثال، مدیریت یک واحد تجاری که به دنبال ارزیابی ریسک توقف خط تولیدی به علت خرابی ماشین‌آلات می‌باشد، در مرحله نخست به دنبال اطلاعات گذشته درباره خرابی ماشین‌آلات بوده و بر اساس این اطلاعات این ریسک را مورد ارزیابی قرار می‌دهد. در گام بعدی، اطلاعات موجود و ارزیابی‌های انجام‌شده با اطلاعات موجود در صنعت مربوطه مقایسه می‌شود. این امر موجبات برآوردهای صحیح‌تر و بهتر را فراهم می‌آورد و منجر به ارائه یک برنامه زمان‌بندی کارا برای تعمیرات می‌شود(کیان مهر؛ نبهانی؛ جادری و پژمان ثانی، 1391). در هنگام بررسی احتمال رویدادهای آتی بر اساس وقایع و تجارب گذشته باید به این امر توجه داشت که برخی از عوامل مؤثر، طی گذشت زمان تغییر می‌نمایند.
تعیین میزان توجه لازم به ریسک‌های یک واحد تجاری و ارزیابی آن‌ها بسیار دشوار و چالش زا است. مدیریت می‌داند یک ریسک با احتمال وقوع پایین و اثرات بالقوه کم‌اهمیت، نیازی به توجه اضافی ندارد. از سوی دیگر، ریسک‌های با احتمال بالا و اثر بااهمیت، مستلزم توجه بیشتر و ارزیابی‌های مستمر می‌باشند. موقعیت‌هایی که در حد وسط این دو حالت قرار می‌گیرند، نیازمند قضاوت‌های سختی هستند. در این رابطه منطقی بودن تحلیل‌ها و دقت در انجام آن‌ها از اهمیت فوق‌العاده‌ای برخوردار می‌باشد(سبحانی؛ اورک و محمدی روزبهانی، 1393).
افق زمانی مورداستفاده در ارزیابی ریسک‌ها باید متناسب با افق زمانی اهداف و راهبرد مربوطه باشد. ازآنجایی‌که در بسیاری از واحدهای تجاری، افق زمانی اهداف و راهبرد شامل دوره‌های کوتاه‌مدت و میان‌مدت می‌شود لذا طبیعتاً توجه مدیریت به ریسک‌ها نیز در افق زمانی دوره‌های مشابه شکل می‌گیرد. به‌هرحال در برخی موارد، تعیین اهداف و راهبردها به دوره‌های بلندمدت نیز کشیده می‌شود. درنتیجه مدیریت نیازمند اطلاع و آگاهی نسبت به افق زمانی بلندمدت است و نباید ریسک‌های احتمالی آتی را فراموش نماید.
به‌طور مثال، شرکتی در ایالت کالیفرنیا، ریسک تخریب فعالیت‌های عملیاتی خود را به علت وقوع زمین‌لرزه زیر نظر قرار می‌دهد. در ارزیابی ریسک و بدون توجه به افق زمانی، احتمال وقوع زلزله با بیش از 6 درجه در مقیاس ریشتر بسیار بالا می‌باشد و شاید بتوان وقوع آن را با اطمینان بیان کرد؛ اما احتمال وقوع چنین زلزله‌ای طی دو سال متوالی بسیار پایین است. لذا مشاهده می‌شود که در نظر گرفتن افق زمانی به واحد تجاری کمک می‌نماید دید وسیع‌تری نسبت به ریسک پیدا نماید و توانایی سنجش و مقایسه ریسک‌های متفاوت را فزونی بخشد.
مدیریت واحد تجاری در زمینه ارزیابی میزان اثرات بالقوه ریسک‌ها درروند دستیابی به اهداف تعیین‌شده از برخی معیارهای ارزیابی عملکرد استفاده می‌نماید. به‌طور مثال، در شرکتی که هدف آن حفظ سطح معینی از ارائه خدمت به مشتریان می‌باشد، از نوعی نسبت معین-از قبیل شاخص رضایتمندی مشتریان، تعداد شکایات و یا شاخص تکرار عملیات- برای ارزیابی روند دستیابی به اهداف استفاده می‌شود(چه گونی؛ نیک آئین و گلستانه، 1391). هنگامی‌که ارزیابی‌ها حاکی از وجود تأثیر نوعی ریسک بر ارائه خدمت به مشتریان از قبیل احتمال آماده نشدن وب‌سایت واحد تجاری در زمان مقرر باشد، اثر مذکور به بهترین شکل بر اساس معیارهای عملکردی موجود قابل‌مشاهده می‌باشد.
چشم‌اندازاغلب مدیران قضاوت‌های ذهنی خود را برای مقابله با عدم اطمینان بکار می‌برند و لذا باید محدودیت‌های ذاتی این امر را مدنظر قرار دهند. بررسی و تحقیقات روانشناسی حاکی از آن است که تصمیم گیرانی از قبیل مدیران تجاری، به برآوردهای خود بیش‌ازحد مطمئن هستند و موارد عدم اطمینان واقعی موجود را مدنظر قرار نمی‌دهند. تحقیقات صورت گرفته در علوم روانشناسی نشان داده‌اند وجود اطمینان بیش‌ازحد موجب می‌شود برآوردهای صورت گرفته در خصوص احتمال وقوع رویدادها با اندکی خطا بیان شود. وجود چنین اطمینانی می‌تواند با استفاده از منابع اطلاعاتی داخلی یا خارجی که اطلاعات تجربی مناسبی را فراهم می‌آورند، کاهش یابد. در نبود چنین اطلاعاتی، تیزهوشی کافی جهت شناخت این‌گونه تمایلات (اعتمادبه‌نفس بیش‌ازحد) می‌تواند موجب کاهش اثرات اعتمادبه‌نفس بیش‌ازحد گردد.
در مواردی که اخذ تصمیمات مختلف در جهت کسب سود و اجتناب از زیان برای فردی عادی نباشد، تمایلات فردی درباره تصمیم‌گیری، به شکل دیگری نشان داده می‌شود. مدیریت پس از شناخت این‌گونه تمایلات می‌تواند بابیان اطلاعات، به تغییر سطح اشتهای ریسک و رفتارهای صورت گرفته در واحد تجاری بپردازد(رضوی حسین‌آباد؛ رضایان و کاشی، 1392). در نمایه زیر چگونگی ارائه اطلاعات و تأثیر آن، چگونگی تفسیر اطلاعات، ریسک‌ها و فرصت‌های مربوطه بیان می‌شود.
فنون ارزیابیروش‌شناسی ارزیابی ریسک یک واحد تجاری دربرگیرنده فنون کمی و کیفی می‌باشد. مدیریت اغلب هنگامی از فنون کیفی استفاده می‌کند که اطلاعات موردنیاز جهت کمی کردن و ارزیابی ریسک به‌طور عملی در اختیار نیست و دستیابی یا تحلیل این‌گونه اطلاعات از صرفه اقتصادی برخوردار نمی‌باشد(فلاح؛ پورزمانی؛ سامانی مجد و پیکار، 1388). فنون کمی از صحت و درستی بالاتری برخوردار هستند و غالباً در فعالیت‌های بزرگ‌تر و پیچیده‌تر، جهت تکمیل معیارهای کیفی مورداستفاده قرار می‌گیرند.
فنون ارزیابی کمی معمولاً مستلزم تلاش و دقت فراوانی می‌باشند و در برخی از موارد باید از مدل‌های ریاضی مناسب استفاده کرد. فنون کمی، وابستگی بسیاری به کیفیت اطلاعات جمع‌آوری‌شده و مفروضات اولیه دارند و در شرایطی که بتوان آینده را به‌طور اتکاپذیری پیش‌بینی نمود، مورداستفاده قرار می‌گیرند. نمایه زیر نمونه‌هایی از فنون کمی ارزیابی ریسک را ارائه می‌دهد.
فنون کمی ارزیابی ریسکارزیابی مقایسه‌ای، نوعی فرآیند همکاری بین گروهی از واحدهای تجاری می‌باشد. این نوع مقایسه بر رویـدادها یـا فرآینـدهای خـاص تمرکز دارند و به مقایسه معیارها و نتایج پرداخته و فرصت‌های بهبود را شناسایی می‌نماید. بـرای ارزیـابی عملکـرد، اطلاعـاتی دربـاره رویدادها، فرآیندها و معیارهای مورداستفاده جمع‌آوری می‌شود. برخی شرکت‌ها از این روش جهت ارزیـابی احتمـال و اثـر رویـدادهای بالقوه در صنعت استفاده می‌نمایند.
مدل‌های احتمال، مدل‌های احتمال بر اساس برخی مفروضات معین به دنبال رویدادهای خاص و همـراه بـا آثـار و احتمـال وقـوع آن‌ها می‌باشند. احتمال و اثر رویدادها بر اساس اطلاعات تاریخی و یا نتایج شبیه‌سازی‌شده از رویدادهای آتی بیان می‌گردند. ارزش در معرض ریسک، جریانات نقدی در معرض ریسک، سودآوری در معرض ریسک و ایجاد اعتبار در معرض ریسک همگی نمونه‌هایی از مدل‌های احتمال می‌باشند. امکان دارد مدل‌های احتمال در بازه‌های زمانی متفاوتی بکار روند. همچنین ممکن اسـت مدل‌های احتمـال جهـت ارزیابی درآمدهای مورد انتظار در مقابل اثرات غیرمنتظره بکار برده شوند.
مدل‌های غیر احتمالی، این‌گونه مدل‌ها از یکسری مفروضات ذهنی جهت تعیین اثر رویدادها بدون در نظر گرفتن احتمالات کمی مرتبط استفاده می‌نمایند. ارزیابی اثر رویدادها مبتنی بر رویدادهای تاریخی و نیز مدل‌های شبیه‌سازی‌شده رفتار آتی می‌باشند. اندازه‌گیری حساسیت، آزمون استرس و تجزیه‌وتحلیل سناریو ازجمله مدل‌های غیر احتمالی به شمار می‌روند.
واحدهای تجاری می‌توانند به‌منظور به‌کارگیری و اجرای فنون ارزیابی کیفی، برای دستیابی به‌احتمال وقوع و اثر رویدادها، از رویکردهای مشابهی مانند مذاکره و جلسه که در شناسایی رویدادها استفاده می‌نمودند، استفاده کنند(برنستین و همکاران،2013). در فرآیند ارزیابی ریسک که به‌احتمال بالقوه وقوع و نیز اثر رویدادهای آتی می‌پردازد از مقیاس‌های عددی یا توصیفی استفاده می‌شود.
هر واحد تجاری نیازمند استفاده از فنون ارزیابی رایج، در تمام بخش‌های خود نیست. انتخاب و به‌کارگیری فنون مستلزم دقت و توجه به ساختار فرهنگی بخش‌های تجاری می‌باشد. به‌طور مثال، در یک شرکت، جهت شناسایی و ارزیابی ریسک در سطح یک فرآیند، پرسشنامه‌ای درخور نیاز همان بخش استفاده می‌شود، درحالی‌که ممکن است سایر بخش‌ها به فراخور نیاز خود از آن استفاده نکنند. ریسک بر اساس ریسک ذاتی و ریسک باقیمانده مورد ارزیابی قرار می‌گیرد و برای هر واحد تجاری سازمان‌دهی و طبقه‌بندی می‌شود. اگرچه در این راه از روش‌ها و فنون متفاوتی استفاده می‌گردند، اما تمامی فنون بکار رفته از هماهنگی کافی در واحد تجاری برخوردار بوده و ارزیابی ریسک را در کل واحد تجاری تسهیل می‌نمایند.
مدیریت، زمانی می‌تواند اثر یک رویداد را به‌صورت کمی بیان نماید که تمام ارزیابی‌های انجام‌شده درباره ریسک‌های (به‌طور جداگانه) آن رویداد به‌صورت عدد و رقم بیان شود. به‌طور مثال، اثر تغییر در قیمت انرژی بر حاشیه سود ناخالص هرکدام از بخش‌های یک واحد تجاری و نیز در سطح کل واحد تجاری، قابل‌محاسبه می‌باشد. درصورتی‌که ترکیبی از معیارهای کمی و کیفی بکار روند، مدیریت به دنبال توسعه ارزیابی‌های کیفی از طریق به‌کارگیری معیارهای کمی و کیفی می‌باشد تا نتیجه ارزیابی در قالب واژه‌های کیفی بیان گردد. به‌کارگیری اصطلاحات اثر و احتمال در یک واحد تجاری و نیز طبقه‌بندی ریسک بر اساس معیارهای کیفی، ارزیابی این ترکیب ریسک را تسهیل می‌نماید.
ارزیابی ریسک زیست‌محیطیپیشرفت‌های صنعتی، برنامه‌های توسعه و پروژه‌های زیربنایی باوجود تمامی مزایا و منافعی که برای انسان به همراه داشته است. سرمنشأ بسیاری از مخاطرات، ریسک‌ها و نارسایی‌های قابل‌توجهی بوده‌اند.
ریسک دارای مفاهیم مختلفی بوده و در منابع گوناگون به طرق مختلفی مورد تعریف قرارگرفته است. سازمان UNEP واژه ریسک را، احتمال وقوع یک بحران و درنتیجه از دست رفتن جان، سلامتی، مال، در یک حادثه در ناحیه‌ای ویژه و در زمان معین تعریف می‌کند. مطابق با استاندارد 18001OHSAS ریسک، ترکیبی از احتمال و پیامدهای ناشی از وقوع یک اتفاق خطرناک مشخص می‌باشد(طیب زاده؛ یاوری و ملک محمدی، 1392).
بروز حوادث متعدد در فرآیندها که به بروز فجایع انسانی و محیطی می‌انجامد، متخصصان را بر آن داشته که برای برآورد فرکانس و پیامد این‌گونه حوادث به رهیافت‌های احتمال گرا ازجمله ارزیابی ریسک زیست‌محیطی روی آورد.
ارزیابی ریسک زیست‌محیطی فرآیند سامانمند ارزیابی اثرات سوء بالقوه فعالیت‌ها و آلودگی‌های فیزیکی و شیمیایی ناشی از آن‌ها، بر انسان‌ها، گیاهان، جانوران و به‌طورکلی اکوسیستم‌ها است. مطابق این تعریف، محیط‌زیست دربرگیرنده انسان‌ها، گیاهان، جانوران است پس ارزیابی ریسک زیست‌محیطی دربرگیرنده ریسک‌هایی ایمنی- بهداشتی که انسان‌ها را تحت تأثیر قرار می‌دهد نیز می‌گردد(بساک و جوزی، 1393).
در این راستا بررسی سابقه استفاده از روش‌های ارزیابی ریسک نشان می‌دهد که هر یک از روش‌ها، با توجه به مزایا و معایب خود، در فرآیندها و صنایع خاصی قابل‌استفاده می‌باشد. به‌نحوی‌که روش مناسب و قابل‌استفاده در فرآیندهای شیمیایی، ممکن است بازدهی کافی را در ارزیابی ریسک فرآیندهای فیزیکی نداشته باشد و یا ترکیبی از دو روش بهترین بازدهی و کارایی را در ارزیابی ریسک فرآیندها داشته باشند. در این زمینه مطالعات بسیاری در خصوص ارزیابی ریسک در جهان به انجام رسیده است که از این میان می‌توان به مطالعه‌ای که جهت بررسی قابلیت اعتماد، استفاده، حمایت، توانایی و ترمیم از طریق ارزیابی ریسک در نیروگاه حرارتی آفام در سال 2007 توسط Oguji صورت گرفت اشاره نمود. در این پژوهش از روش‌های آنالیز خطا و اثرات (CCA) و روش حالات شکست و آثار آن (FMEA) استفاده شد. پژوهشی دیگر جهت ارزیابی ریسک ایمنی و بهداشتی کارخانه فولاد میشینگان توسط Baren در سال 2001 انجام گرفت، در این مطالعه از روش ویلیرام فاین استفاده شد و در انتها روش ویلیام فاین جهت بررسی ریسک‌های ایمنی، بهداشتی، پیشنهاد شد. همچنین در ایران نیز از طریق پژوهش‌های مختلف به این مهم پرداخت‌شده است، در سال 1386 مطالعه‌ای جهت مقایسه دو تکنیک ردیابی انرژی و تجزیه‌وتحلیل حفاظ (ETBA) و مطالعه‌ی عملیات و خطر (HAZOP) در ارزیابی ریسک بخش شیمی نیروگاه سیکل ترکیبی یزد توسط محسن زارع انجام گرفت، در این پژوهش، توانایی روش HAZOP در شناسایی خطرات واحد شیمی بیشتر از ETBA، ارزیابی شد همچنین در این پژوهش، استفاده توأم از روش‌های HAZOP و ETBA، جهت دستیابی به آنالیز دقیق‌تر پیشنهادشده است. همچنین، در مطالعه‌ای که توسط مصطفی بختیار، جهت یکپارچه‌سازی روش‌های تجزیه‌وتحلیل خطر در مدیریت HSE در سال 1384 انجام گرفت از روش تلفیقی HAZOP/FMEA استفاده شد. در این مطالعه، از روش HAZOP جهت شناسایی خطرات و روش حالت شکست و اثرات آن (FMEA) جهت شناسایی و تعیین ریسک خطرات استفاده گردید و در انتها ترکیب این دو روش جهت ارزیابی کلیه ریسک‌های زیست‌محیطی، ایمنی، بهداشتی، پیشنهاد شد.
ارزیابی ریسک زیست‌محیطی فرآیند شناسایی محیط‌زیست تحت تأثیر، مدل‌سازی زمانی، مکانی انتشار و نشت، ارزیابی اجزاء مهم اکولوژیکی با در نظر گرفتن حساسیت‌های زیست‌محیطی و تخمین کمیت ریسک در مقایسه با معیارهای موجود می‌باشد(درویشی؛ ملماسی و نظری دوست، 1392). مطابق با تعریف مذکور برای ارزیابی ریسک زیست‌محیطی، باید اصولی طراحی و شکل‌دهی شود، در این اصول عبارت‌اند از:
شناسایی خطرات (تشخیص و ثبت خطرات)
تجزیه‌وتحلیل خطرات (تخمین مقدار و احتمال پیامد خطرات)
ارزشیابی ریسک خطرات تخمین زده‌شده (بررسی سطح و خصوصیات ریسک)
ارزیابی ریسک زیست‌محیطی به‌عنوان فرآیند تحلیل کیفی پتانسیل‌های خطر و ضریب بالفعل شدن ریسک‌های بالقوه دارای فواید بسیاری است، ازجمله‌ی این فواید می‌توان به اهتمام و توجه به رعایت اصل پیشگیری، بارگذاری زیست‌محیطی اصولی منطبق بر قابلیت‌ها، صرفه‌جویی اقتصادی، جبران خسارات زیست‌محیطی واردشده، بسترسازی برای دستیابی و رسیدن به توسعه پایدار، تضمین کیفیت محیط‌زیست و غیره اشاره کرد(بچوس و فاووست،2012).
روش‌های ارزیابی ریسک زیست‌محیطیروش‌های مختلفی برای ارزیابی ریسک زیست‌محیطی وجود دارد و حتی در بسیاری از مواقع ممکن است لازم باشد که بیش از یک روش (ترکیبی از روش‌های ارزیابی ریسک) مورداستفاده قرار گیرد. بر اساس استاندارد 31000ISO به‌طورکلی، معیارهای زیر می‌توانند در انتخاب روش مناسبی برای ارزیابی ریسک زیست‌محیطی موردتوجه قرار گیرد:
الف) قابل توجیه بودن روش انتخابی با شرایط و ویژگی‌های سازمان، ب) کمک به درک و شناخت ریسک و ماهیت آن ج)قابلیت تکرار، ردگیری و راست آزمایی روش انتخابی. در همین راستا، به معرفی، عمده‌ترین روش‌های ارزیابی ریسک زیست‌محیطی و بیان، ویژگی‌ها، اهداف و مزایا و معایب هر یک، جهت مقایسه آن‌ها می‌پردازیم.
روش مطالعه عملیات و خطرروش رسمی، سامانمند و کیفی است که بر روی مقاصد طراحی و عملیاتی پروژه موجود (در حال کار یا در فاز طراحی)، به‌منظور استخراج انحرافات محتمل از شرایط طراحی و عملیاتی و بررسی و تحلیل عواقب مخاطرات یا شرایط برهم زننده عملیاتی مطلوب بکار گرفته می‌شود.
این تکنیک در اغلب صنایع شیمیایی، سیستم‌های گرمایی و هیدرولیکی و همچنین برای شناسایی خطرات صنایع فرآیندی و مشکلات عملیاتی آن‌ها بکار گرفته می‌شود.
از مهم‌ترین اهداف این روش، جلوگیری از حوادث فاجعه‌بار در طول عمر سیستم و تصمیم‌گیری در زمینه اعمالی است که باید برای کنترل عملیات اجرا گردد ، همچنین اطمینان از اجرای اقدامات اصلاحی به‌محض تصمیم‌گیری نیز در این روش مدنظر می‌باشد. از مزایای این روش، امکان بررسی سامانمند سیستم‌های پیچیده، ارائه نتایج دقیق و مفصل و اولویت‌بندی خطرات سیستم موردبررسی، قابلیت پیشگیری و آینده‌نگری این روش می‌باشد(گروس و همکاران،2010). ازجمله معایب این روش، می‌توان به زمان‌بری، هزینه بالای اجرا، عدم امکان بررسی عیب‌های چندگانه و نیاز به استفاده از کارشناسان باتجربه اشاره کرد.
تجزیه‌وتحلیل اثرات و حالات شکستروشی سامانمند و مبتنی بر تجزیه‌وتحلیل کیفی است. این تکنیک در صنایع هوا و فضا، هسته‌ای، پلاستیک، لاستیک، مواد غذایی، بهداشتی، نرم‌افزار، خودروسازی بکار گرفته می‌شود، همچنین از این روش در مدیریت کیفیت محصول نیز استفاده می‌گردد، از مهم‌ترین اهداف این روش، جلوگیری از رخداد خطا، کمک در ایجاد توسعه یک محصول، فرآیند یا خدمت جدید می‌باشد.
از مزایای این روش، قابلیت پیشگیری از بروز خطرات، قابلیت انعطاف‌پذیری بالای این روش جهت استفاده در صنایع مختلف، امکان پیش‌بینی مشکلات، تشخیص مؤثرترین و کم‌هزینه‌ترین راه‌حل‌های پیش‌گیرنده می‌باشد، این روش نسبت به سایر روش‌ها، معایب کمتری دارد، از آن جمله می‌توان به عدم امکان تشخیص صحیح بین حالات نقص و علت نقص که مهم‌ترین مشکل در اجرای این تکنیک است اشاره نمود(قاسم پور نیاری و فتائی، 1393).
تجزیه‌وتحلیل چه می‌شود اگر؟این روش مشتمل بر پرسیدن مجموعه‌ای از سؤالات است که با عنوان «چه می‌شود اگر» آغاز می‌شود. این پرسش مطرح می‌شود که نتایج حاصل از وقوع یک رویداد مشخص را تعیین نماید، درصورتی‌که، تکنیک توسط افراد باتجربه و دارای دانش کافی از سیستم اجرا شود می‌تواند یک ابزار بسیار مفید در تجزیه‌وتحلیل ایمنی سیستم‌ها باشد.
همچنین از این تکنیک برای ارزیابی انحرافات احتمالی فرآیند از حدود استاندارد طراحی‌شده نیز می‌توان استفاده نمود. هدف اصلی از اجرای این روش، شناسایی رویدادهای ناخواسته و تمرکز بر پیامدهای احتمالی آن‌ها بر روی سیستم موردمطالعه می‌باشد(کندلر و همکاران،2003). از مزایای این روش، دارا بودن ساختاری انعطاف‌پذیر، ایجاد یک بررسی جامع، امکان مشارکت یک گروه کارشناسی، قابلیت اجرا برای هر فعالیت یا سیستم، ارائه لیستی از پیشنهادات برای جلوگیری از وقوع مشکلات، قابلیت استفاده به‌عنوان یک تکنیک ارزیابی ریسک سطح بالا و جزئی‌نگر می‌باشد. از معایب این روش، احتمال نادیده گرفتن بعضی از مشکلات بالقوه، نیاز به افراد باتجربه و عدم قابلیت ارائه برآورد کمی از عناصر وابسته به ریسک را می‌توان نام برد.
تجزیه‌وتحلیل درخت خطاروشی سامانمند و قیاسی برای بررسی نقص است که بر روی یک حادثه ویژه یا یک واقعه نامطلوب تمرکز می‌کند و علل واقعی یا اصلی حادثه را تا رسیدن به رویداد نهایی به‌طور متوالی توسعه می‌دهد.
این روش یکی از قویی‌ترین ابزارهای تجزیه‌وتحلیل فرآیند ایمنی سیستم به‌ویژه در هنگام ارزیابی سیستم‌های بسیار پیچیده و دقیق محسوب می‌شود و برمبنای ردیابی سلسله پیشامدها صورت می‌گیرد.
این تکنیک از سال 1965 در صنایع مختلفی نظیر هوافضا، هسته‌ای، شیمیایی و غیره گسترش یافت و جهت تجزیه‌وتحلیل قابلیت اطمینان و قابلیت دسترسی و ایمنی سیستم‌ها استفاده شد. از مهم‌ترین اهداف این روش، پیش‌بینی نقص‌های بالقوه در طی فاز طراحی و مشخص‌سازی تغییرات و تصحیحان ضروری و تعیین ماهیت رویدادهای مطلوب و نامطلوب در طی فاز عملیاتی است. از مهم‌ترین مزایای این روش، فهم نسبتاً سریع نتایج، سازمان‌یافتگی، دقت و چندسونگری آن می‌باشد همچنین این تکنیک توانایی تمرکز بر روی یک خطا درزمانی مشخص و بدون از دست دادن ارتباط کلی بین آن‌ها را دارا می‌باشد. از معایب این روش، زمان‌بر بودن، نیاز به تخصص و آموزش‌های تخصصی جهت اجرا، و عدم تضمین شناسایی تمامی خطاها را می‌توان نام برد.
تجزیه‌وتحلیل خطرات خطا و تجزیه‌وتحلیل خطرات کارکردیروشی سامانمند و قانونمند که برای حل مشکلات از روش استقراری استفاده می‌کند، به‌طوری‌که تجزیه‌وتحلیل از اجزای سیستم شروع و به‌کل آن خاتمه می‌یابد، در این روش، ارزیابی که درروش FMEAانجام شد با یک مرحله اضافی (تعیین اثرات نقص بر روی سیستم، زیرسیستم یا فرد) ادامه می‌یابد. از مهم‌ترین اهداف این تکنیک تعیین اثرات سوء بالقوه بر ایمنی و قابلیت اطمینان سیستم یا زیرسیستم می‌باشد(اسچر و فینر،2011). این روش، مزایای بسیاری دارد که از آن جمله می‌توان به قابلیت بررسی تمامی حالات نقص کارکردی و طبقه‌بندی تمامی شرایط بروز نقص، توانایی تعیین ضوابط کنترل خطر و معیارهای کارایی آن‌ها، قابلیت پیشگیری از نقص‌های بحرانی، و قابل‌اجرا در کلیه فازهای عملیاتی اشاره کرد. از معایب این روش، عدم امکان کمی سازی نتایج می‌باشد.
آنالیز درخت رویدادعبارت است از یک تکنیک مدل‌سازی قیاسی که با ایجاد دوشاخه موفقیت و نقص به‌طور همزمان به ارزیابی علل یک رویداد منفرد می‌پردازد. این تکنیک اصولاً در فاز طراحی، توسعه و عملیات اجرا می‌گردد اما امکان انجام آن، در فاز ساخت، ادغام، تست و ارزیابی نیز وجود دارد. از مهم‌ترین اهداف این تکنیک، کمک در ارزیابی دستورالعمل‌های عملیاتی، تصمیمات مدیریتی و سیستم‌های غیر سخت‌افزاری، سیستم‌هایی با پاس اضطراری و تجهیزات ایمنی است. از مهم‌ترین مزایای این روش، امکان ارزیابی خطاها و نقص‌های چندگانه، ارائه کارکردهای همزمان از حالات شکست و موفقیت، عدم نیاز به پیش‌بینی رویداد پایانی، امکان شناسایی و پیگیری مسیرهای گسترش نقص می‌باشد. از معایب این روش، مشخص شدن چالش شروع‌کننده و مسیرهای عملیاتی لازم از قبل توسط محقق، آغاز تنها از یک چالش شروع‌کننده و احتمال نادیده گرفتن برخی از اطلاعات در جریان سادهسازی آن می‌باشد.
تجزیه‌وتحلیل خطرات سیستم و زیرسیستماز این تکنیک برای ارزیابی خطرات موجود در سطح زیرسیستم یا جزء و تعیین اثرات آن‌ها بر روی عملیات کل سیستم استفاده می‌شود، لزوم اجرای هر یک از موارد فوق به درجه پیچیدگی برنامه یا پروژه بستگی دارد. از مهم‌ترین اهداف این تکنیک، تجزیه‌وتحلیل خطرات مربوط به یک زیرسیستم خاص و یا گروهی از زیرسیستم‌ها و بررسی اقدامات کنترلی برای خطرات مربوطه می‌باشد. ازجمله مزایای این روش قابلیت استفاده آن در فازهای طراحی، تولید و عملیات است. ازجمله معایب این روش می‌توان به عدم توانایی در ارائه تصویر کاملی از خطراتی که مربوط به زیرسیستم‌های موردبررسی نیستند، اشاره کرد.
آنالیز مقدماتی خطرروشی است که جهت تجزیه‌وتحلیل و ارزیابی گروه مخاطرات عمومی در سیستم و ارائه توصیه و پیشنهاد‌هایی در جهت کنترل آن‌ها در نظر گرفته می‌شود، این روش برای ارزیابی و مستندسازی ریسک خطرات سیستم‌های جدید و یا تغییریافته بکار می‌رود.
هدف این روش، مستندسازی و انجام یک ارزیابی اولیه از مخاطرات شناسایی‌شده در مراحل بسیار ابتدایی فرآیند می‌باشد. همچنین این روش، در صنایع هوافضا، شیمیایی، هسته‌ای مورداستفاده قرارگرفته است. از مزایای این روش، ساده و آسان بودن متد، اتکا به اطلاعاتی کم و ارائه اطلاعات جامع در مراحل اولیه است و ازجمله معایب این روش، ارائه نتایج به‌صورت کیفی می‌باشد.
تجزیه‌وتحلیل اثر و پیامدهادر این روش، تجزیه‌وتحلیل اثرات (علل) به‌وسیله درخت خطرات(FTA) و تجزیه‌وتحلیل پیامدها (معلول) به‌وسیله درخت رویداد(ETA) به‌صورت ترکیبی بررسی می‌گردد. ازاین‌رو از آنالیز استقرایی و قیاسی استفاده می‌شود.
از مهم‌ترین اهداف این تکنیک، شناسایی زنجیره‌هایی از وقایع است که می‌تواند دارای پیامدهای نامطلوب باشد. از مزایای این روش، سهولت در ادراک معایب سیستم ، عوامل و فاکتورهای مرتبط به آن، شناسایی علل بروز مشکلاتی که واضح نیستند، قابلیت استفاده در جلسات طوفان فکری و میزگرد اندیشه‌ها می‌باشد، ازجمله معایب این روش نیز، عدم امکان کمی سازی نتایج حاصله، نیاز به اطلاعات جامع جهت تکمیل در فازهای ابتدایی می‌باشد.
درخت ریسک و پایش مدیریتیدر این روش، سوانح، به‌صورت رخدادهای پیش‌بینی‌نشده که آسیب یا صدم‌هایی را ایجاد می‌کنند و باعث خسارت می‌شوند تعریف می‌گردد. این روش برای بهبود تفصیلی حوادث و مواردی که تحت تأثیر آن از بین می‌روند، مورداستفاده قرار می‌گیرد. از مهم‌ترین اهداف این روش، فراهم آوردن یک ابزار سامانمند که بتواند به برنامه‌ریزی، سازمان‌دهی و اجرای یک تحقیق و بررسی جامع حوادث کمک کند، می‌باشد. از مزایای این روش، کمک به محقق در راستای بررسی کامل و جامع از سیستم و شناسایی علل اصلی حوادث است. از معایب این روش نیز می‌توان به زمان‌بر بودن روش، خسته‌کننده بودن یادگیری روش مذکور، اشاره کرد.
همچنین به‌عنوان یک قانون کلی، تنها زمانی از این روش می‌توان استفاده کرد که احساس شود، چیزی به تحقیقات اضافه می‌کند و از آن تنها به این دلیل که می‌توان آن را به کاربرد استفاده نمی‌شود.
ردیابی انرژی و تجزیه‌وتحلیل حفاظ‌هااین روش، یک فرآیند تجزیه‌وتحلیل سیستم مدار است که با تمرکز بر روی حضور انرژی در سیستم و موانع موجود برای کنترل آن، به شناسایی خطرات کمک می‌کند، این روش بر پایه اضلاع مثلث حادثه در تکنیک پایش مدیریتی و درخت ریسک، (جریان انرژی ناخواسته- حفاظ‌ها و موانع- اهداف آسیب‌پذیر) استوار است از مهم‌ترین اهداف این تکنیک، کمک در آماده‌سازی لیست تجزیه‌وتحلیل مقدماتی خطر(PHA) تجزیه‌وتحلیل خطرات زیرسیستم و سیستم (SHA,SSHA) می‌باشد. از مزایای این روش، مناسب بودن آن جهت مستندسازی موانع و خطرات سیستم‌های ساده و پیچیده، جلوگیری از بروز حوادث باقابلیت شناسایی احتمالات و توانایی در به حداقل رساندن خطرات است. همچنین از معایب تکنیک مذکور می‌توان به وابستگی زیاد روش به جزئیات سیستم و روش‌های اجرایی مربوط به
تعمیرات، نگهداری و غیره اشاره کرد.
ویلیام فاینعبارت است از روشی سازمان‌یافته و نظام‌مند جهت شناسایی و ارزیابی خطرات بالقوه و برآورد
سطح خطر، در راستای مدیریت خطر و کاهش آن به سطحی قابل‌قبول می‌باشد در این روش، توجه به‌شدت اثر احتمال وقوع و پیامدهای احتمالی مواجهه خطر با انسان، محیط‌زیست و تجهیزات کار الزامی است.
از اهداف این روش، تصمیم‌گیری درباره ضرورت و موجه بودن هزینه‌های حذف خطر و همچنین لزوم اجرای به‌موقع برنامه‌های کنترل خطرات می‌باشد. از مهم‌ترین مزایای این روش، ارائه روشی ساده برای ارزیابی انواع خطرات و کنترل‌ها جهت بررسی و تصمیم‌گیری است و از معایب این روش، می‌توان به، اختیاری بودن مقادیر مورداستفاده در این فرآیند و امکان جایگزینی آن با مقادیر تعریف‌شده دیگر اشاره کرد.
پیشینه تحقیقدر این قسمت، مطالعات داخلی و خارجی مرتبط با پژوهش ارائه گردیده است.
– جوزی، سید علی و مینا ابراهیمی طی تحقیقاتی در رابطه با ارزیابی ریسک محیط‌زیست طرح توسعه راه آهن غرب کشور به روش تلفیقی تصمیم گیری چند معیاره و YAPP با هدف شناخت مخاطرات زیان‌بار محیط‌زیستی در مرحله ساختمانی طرح‌های توسعه خطوط راه‌آهن، مکاندار نمودن آن‌ها و در نهایت، ارزیابی ریسک محیط‌زیستی با استفاده از روش تلفیقی فرایند تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP) و روش ارزیابی ریسک اکولوژکی با استفاده از تکنیک YAPP است و به این نتیجه رسیدند که پهنه‌بندی ریسک حاکی از آن است که حدود 80 درصد طول مسیر از ریسک با سطح کم و ناچیز برخوردار می‌باشد. سطح ریسک کم: کیلومترهای 155-153 مسیر (شهرستان تویسرکان- استان همدان) و نقطه‌ای در کیلومتر 479 (شهرستان سرپل‌ذهاب- استان کرمانشاه)، ریسک متوسط: در نقاطی حدفاصل کیلومترهای 80-47 مسیر (شهرستان ملایر- استان همدان) و کیلومتر 250- 240 (مابین شهرستان‌های صحنه و هرسین در استان کرمانشاه) و مناطقی در کیلومترهای 485-480 مسیر، واقع در محدوده شهرستان کرمانشاه در استان کرمانشاه به دلیل استقرار طرح برروی اراضی با پتانسیل روانگرایی بالا، محدوده با ریسک بالا شناخته شدند.
– حمید بهبهانی وسید علی طالقانی طی تحقیقاتی در رابطه با بهبود اجرای پروژه‌های راهسازی به روش B.O.T با استفاده ازمدیریت ریسک و هدف از انجام این تحقیق بهبود اجرای پروژه‌های راهسازی که به روش B.O.T اجرا می‌شوند با به‌کارگیری فرایند مدیریت ریسک در پروژه می‌باشد این فرایند شامل شناسایی، تجزیه تحلیل ریسک‌های این نوع پروژه‌ها،درجه بندی آن‌ها ودرنهایت پیشنهاد الگوی مناسب برای پاسخ گویی به آن‌ها می‌باشد.و به این نتیجه رسیدند که شناسایی و تحلیل ریسک در پروژه‌های راهسازی به روش BOT ، نتایج مطالعات و پیمایش میدانی ترکیب شد و درنهایت ریسک های مهم و اثر گذار بر پروژه شناسایی شدند .سپس ریسکه بر اساس روش مقایسه زوجی و تحلیل سلسله مراتبی وزن دهی شده و درنهایت وزن هریک در کل پروژه بدست آمده است.
– سینا فتح الله زاده ورسول مهدی زاده طی تحقیقاتی در رابطه با بررسی ریسک های پروژه‌های راهسازی در ایران به عنوان یک کشور در حال توسعه است و اصلی ترین هدف این پروژه آن است که با استفاده از پژوهشها و کارهای انجام‌شده و بررسی ادبیات تحقیق به گرد آوری ریسک های پروژه راهسازی می‌پردازد. یکی از مهم ترین ریسک های تأثیر گذار بر اهداف اصلی پروژه که اکثر عوامل درگیر در پروژه در مورد اهمیت بسیار زیاد آن اتفاق نظر دارند، ریسک های مالی از جمله افزایش تورم، افزایش قیمت حامل های انرژی، تأخیر در پرداخت های مالی به پیمانکار و مشاور، ناکافی بودن اعتبارات در طول اجرای پروژه، افزیش هزینه‌های حمل‌ونقل و مشکلات مالی و اقتصادی کلان می‌باشد اگر این عوامل را به‌صورت ریشه ای بررسی نماییم ، تمام آن‌ها ناشی از مشکلات اقتصادی کلان در کشور می‌باشد لذا جهت پیشگیری از این گونه مشکلات، ابتدا باید موانع اقتصادی کلان توسط مدیران ارشد کشوری حل گردد همچنین قبل از شروع هر پروژه باید منابع مالی آن طبق برآورد صحیح هزینه تأمین گردد تا درمراحل اجرایی، مشکلات مالی ایجاد نگدردد.
Barbara E.Sabey and Harold Taylor- در سال 1980 مقاله ای در رابطه باخطرات شناخته شده در بزرگراهها ارائه کرده اند.در این مقاله ریسک کلی تصادفات و سوانح بر روی بزرگراهها یکایک بر شمرده اند و دیدگاه ذهنی از این ریسکها و با پارامترهای پاسخ دهی عمومی به شرایط مختف و بودجه تخصیص شده برای این کار بررسی می‌شوند.این هدف وابسته در کنار ارزیابی ریسک با فاکتورهای مختلف به وسیله مطالعه عملکرد چند معیاره و ترکیب جنبه های مختلف طراحی بزرگراه ،شرایط وسایل نقلیه ورفتار استفاده کننده را در مواجه با سوانح و همچنین به دنبال راه هایی برای کاهش خطرات وجراحات ناشی از تصادفاتی که می‌تواند ناشی از طراحی وسیله نقلیه باشد را بررسی می‌کند.
در این مقاله عمده اولویت این است که قانونی در رابطه با drink/driving بازنگری و اعمال بشود با استفاده از یکسری سندهای مشاوره ای که اساسشان دستور العملهای کمیته Blennerhassett که در پاییز 1979 منتشر شده است.نیاز به تحقیق در رابطه با واضح کردن معنای ریسک در بزرگراهها کاملا زیاد است و اینها یک رابطه تنگاتنگی با هم دارند که با شناخت ارتباطات متقابل مؤثر با هم قابل درک می‌باشد
طرح های اصلی شامل 1- ریسک هایی که وابسته هستند به طراحی راه و جریان ترافیک
2-نشان دادن راهکارهای حل مشکل با هزینه کم3- احتمال جراحت وابسته به طراحی خودروها4-جلوگیری از نوشیدن الکل به هنگام رانندگی5- قراردادن علایمی که تأثیر بگذارد بر درک راننده از خطر6- طرز برخورد در مواجه با ریسک 7-ارزیابی مهندسی و تغییرات رفتاری
به‌طور خلاصه میتوان گفت که پایین آوردن ریسک در بهترین حالت به دست می آید با به کار بردن مهندسیهای کم هزینه راه و قانون گذاری که در دراز مدت تغییرات رفتاری که به وسیله آموزش و انتشار آگاهی های مختلف میتوان به این هدف رسید.
Mohamed F- وAmiy Varma، Khaled Nassarدر سال 2012 مقاله ای تحت عنوان استفاده از ارزیابی ریسک برای بهبود کارایی پروژه‌های ساخت بزرگراه ارائه نموده اند.
این مقاله ارائه می‌دهد بر روی تحلیل استفاده از روش های ارزیابی ریسک و ابزارها برای تخمین اثر آن بر روی هزینه ساخت و زمان بندی نرخ کارایی پروژه بزرگراه می‌باشد.این آنالیز بر مبنای پاسخ های گرفته شده از ساخت راه که وابسته به هم عوامل عمومی و هم عوامل خصوصی می‌باشد و بر این مبنا استوار است که این پاسخ ها از داده های چندین پروژه ساخته شده در گذشته هم به‌صورت کمی و هم به‌صورت کیفی بدست آمده است.آنالیز هم بستگی وابستگی آماری نشان می‌دهد که استفاده از ارزیابی ریسک در پروژه‌های یاد شده تجربه مدیریت ساخت را در پروژه بهبود میبخشد.
– نادیه نادری ،جلیل شاهی در سال 1391 مقاله ای تحت عنوان ارزیابی ایمنی جاده‌ای بااستفاده از روش مهندسی ریسک در یک مطالعه موردی در آزادراه تهران- کرج را ارائه داده اند.
این مقاله ارائه می‌دهد که تصادفات جاده‌ای و به دنبال آن هزینه‌های ناشی از خسارات وابسته به آن توجه کارشناسان و متخصیصن ایمنی جاده‌ای را به سمت استفاده از رویکردهای پیشگیرانه سوق داده است در این مقاله قابلیت استفاده از روش مهندسی ریسک در ارزیابی ایمنی جاده‌ای و ارتقا آن را بررسی می‌کند و به این نتیجه گیری دست یافته است که با توجه به جامعیت و کاربردی بودن رویکرد و الگوریتم مهندسی ریسک در صنایع مختلف میتوان به شناسایی خطرات و پتانسیل یابی عوامل خطرزایی موجود در جاده و راه استفاده شودو نهایتا راه حل های مناسبی برای کاهش ریسک خطرات و رساندن آن‌ها به محدوده قابل قبول بودن و حدود کنترل ریسک



قیمت: 10000 تومان

متن کامل در سایت homatez.com
NameEmailWebsite

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *