— (677)

دانشگاه آزاد اسلامی
واحد بین المللی بندرانزلی
پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد رشته حقوق
گرایش
حقوق جزا و جرم شناسی
موضوع
تحلیل و بررسی جرم سقط جنین در حقوق موضوعه ایران و انگلستان
استاد راهنما
دکتراحمد احمدی
نگارنده
سعید حبیب زاده
سالتحصیلی 1394-1393
سپاس اساتید
به مصداق { من لم یشکر الخالق } بسی شایسته است از استاد فرهیخته و فرزانه جناب آقای دکتر احمد احمدی که با کرامتی چون خورشید سرزمین دل را روشنی بخشیدند و گلشن سرای علم و دانش را با
راهنمایی های کارساز و سازنده باور ساختند تقدیر و تشکر نمایم .
{ و یزکیهم و یعلمهم الکتاب والحکمه }
معلما مقامت ز عرش برتر باد همیشه توسن اندیشه ات مظفر باد
به نکته های دلاویز و گفته های بلند صحیفه های سخن از تو علم پرور باد

تقدیم پدر و مادر خانواده
به پاس تعبیر عظیم و انسانی شان از کلمه ایثار و از خود گذشتگی
به پاس قلب های بزرگشان که فریاد رس است و سرگردانی و ترس در پناهشان به شجاعت می گراید
و به پاس محبت های بی دریغشان که هرگز فرو کش نمی کند
این مجموعه را به پدر و مادر عزیزم و همسر گرانقدرم تقدیم می نمایم.
شکر خدا که هرچه طلب کردم از خدا بر منتهای همت خود کامران شدم

فهرست مطالب
فصل اول
کلیات
TOC \o “1-3″ \h \z \u 1-1-مقدمه PAGEREF _Toc404415196 \h 31-2-بیان مسأله تحقیق : PAGEREF _Toc404415197 \h 51-3-اهمیت و ضرورت انجام تحقیق: PAGEREF _Toc404415198 \h 51-4-پرسش یا پرسش های تحقیق : PAGEREF _Toc404415199 \h 61-5-فرضیه های تحقیق: PAGEREF _Toc404415200 \h 61-6-اهداف تحقیق: PAGEREF _Toc404415201 \h 71-7-مرور سوابق تحقیق : PAGEREF _Toc404415202 \h 71-8-تعریف سقط جنین: PAGEREF _Toc404415203 \h 71-9- تاریخچه ی سقط جنین: PAGEREF _Toc404415204 \h 81-10- انواع سقط جنین PAGEREF _Toc404415205 \h 101-11-1-سقط جنین جنایی یا عمدی: PAGEREF _Toc404415206 \h 101-11-2-سقط جنین درمانی یا طبی یا کورتاژ قانونی: PAGEREF _Toc404415207 \h 101-11-3- سقط جنین خود به خودی یا عادتی: PAGEREF _Toc404415208 \h 121-12-سقط جنین ازمنظر پزشکی PAGEREF _Toc404415209 \h 121-13-وضعیت سقط جنین در کشورهای مختلف PAGEREF _Toc404415210 \h 151-14-وضعیت سقط جنین در ایران PAGEREF _Toc404415211 \h 161-15- نظریه پردازی‌ها درباره سقط جنین PAGEREF _Toc404415212 \h 171-16-ظریه آزادی مطلق سقط جنین: PAGEREF _Toc404415213 \h 171-16-1-الزام ناشی از ناکارآمدی قوانین اخلاقی: PAGEREF _Toc404415214 \h 171-16-2-جلوگیری از وقوع سقط‌های غیر بهداشتی: PAGEREF _Toc404415215 \h 181-16-3-ترجیح دادن مادر به جنین: PAGEREF _Toc404415216 \h 181-16-4-وجود ضرورت‌های اخلاقی، اقتصادی و اجتماعی: PAGEREF _Toc404415217 \h 181-16-5-الزام ناشی از ناهنجاری‌های جنینی: PAGEREF _Toc404415218 \h 191-16-6-الزام ناشی از افزایش جمعیت: PAGEREF _Toc404415219 \h 191-16-7-نظریه ممنوعیت مطلق سقط جنین: PAGEREF _Toc404415220 \h 191-17-نظریه آزادی نسبی سقط جنین: PAGEREF _Toc404415221 \h 201-18-دیدگاه ادیان مختلف در رابطه با موضوع ودلایل موافقان ومخالفان سقط جنین ناشی از زنا PAGEREF _Toc404415222 \h 211-18-1-سقط جنین و دین زرتشت: PAGEREF _Toc404415223 \h 211-18-2-سقط جنین در دین یهود: PAGEREF _Toc404415224 \h 211-18-3-دیدگاه دین اسلام و دلایل موافقان و مخالفان سقط جنین: PAGEREF _Toc404415225 \h 221-19-بررسی سقط جنین ، از منظر نظریات غربی در حوزه اخلاق کاربردی PAGEREF _Toc404415226 \h 241-20-سقط جنین از منظر اخلاق‏ PAGEREF _Toc404415227 \h 31فصل دوم
مروری بر تحقیقات انجام شده
2-1-مقدمه PAGEREF _Toc404415228 \h 462-2-تعریف سقط جنین یا سقط حمل PAGEREF _Toc404415229 \h 472-3-ضابطه قانونی حیات جنینی و حیات قابل زیستن PAGEREF _Toc404415230 \h 492-4-اقسام سقط جنین و عناصر آن PAGEREF _Toc404415231 \h 502-5-عناصر سقط جنین عمدی PAGEREF _Toc404415232 \h 512-5-1-عناصر تشکیل دهنده سقط جنین عمدی عبارتند از : PAGEREF _Toc404415233 \h 512-5-2-انواع سقط جنین از لحاظ ابزار و وسایل ارتکاب جرم PAGEREF _Toc404415234 \h 522-6-سقط جنین شبه عمد و خطای محض و غیر عمدی PAGEREF _Toc404415235 \h 532-7-بررسی احکام فقهی و حقوقی اسقاط جنین PAGEREF _Toc404415236 \h 562-8-جنایت PAGEREF _Toc404415237 \h 562-9-انواع جنایات PAGEREF _Toc404415238 \h 572-9-1-جنایت بر دو نوع است : PAGEREF _Toc404415239 \h 572-9-2-جنایت در فقه امامیه PAGEREF _Toc404415240 \h 582-10-احکام تکلیفی سقط جنین PAGEREF _Toc404415241 \h 582-11-فقه امامیه PAGEREF _Toc404415242 \h 592-12-مذهب الامامیه PAGEREF _Toc404415243 \h 592-13-سقط جنین قبل از پیدایش روح PAGEREF _Toc404415244 \h 642-14- سقط جنین بعد از پیدایش روح در صورتی که مرده ساقط شود. PAGEREF _Toc404415245 \h 652-15- حمل در اثر جنایت زنده ساقط شود و سپس بمیرد. PAGEREF _Toc404415246 \h 652-17-نظریه فقها در ارث دیه PAGEREF _Toc404415247 \h 702-17-1-نظریه فقها درباره دیون مقتول PAGEREF _Toc404415248 \h 712-18-اقسام فعل PAGEREF _Toc404415249 \h 742-19-نقد و بررسی PAGEREF _Toc404415250 \h 752-20-نظری فقهای امامیه PAGEREF _Toc404415251 \h 802-21-نظریه مخالفین PAGEREF _Toc404415252 \h 802-22-کفاره قتل PAGEREF _Toc404415253 \h 812-23-کلمات فقها PAGEREF _Toc404415254 \h 812-24-نقد و بررسی PAGEREF _Toc404415255 \h 822-25-کفاره قتل عمد PAGEREF _Toc404415256 \h 832-26-کفاره قتل خطایی PAGEREF _Toc404415257 \h 852-27-نظریه فقها PAGEREF _Toc404415258 \h 882-28-سقط درمانی و علل آن PAGEREF _Toc404415259 \h 892-28-1-تعریف: PAGEREF _Toc404415260 \h 892-28-2-شرایط اساسی سقط درمانی : PAGEREF _Toc404415261 \h 902-29-سقط درمانی : PAGEREF _Toc404415262 \h 902-29-1-یک– علل جنینی : PAGEREF _Toc404415263 \h 902-30-علت اختلاف نظر در تدوین مقررات مربوط به سقط جنین PAGEREF _Toc404415264 \h 912-31-سقط جنین از نظر شرع انور و فقهای عظام: PAGEREF _Toc404415265 \h 922-32-میزان رضایت مادر در سقط درمانی PAGEREF _Toc404415266 \h 952-33-نتیجه گیری PAGEREF _Toc404415267 \h 98فصل سوم
سقط جنین در حقوق انگلیس
3-1-سقط جنین در حقوق انگلیس : PAGEREF _Toc404415268 \h 1013-2-مقدمه PAGEREF _Toc404415269 \h 1033-3- پیشینه تاریخی PAGEREF _Toc404415270 \h 1043-4-حقوق باستانی و عرفی (Ancient and common law) PAGEREF _Toc404415271 \h 1043-5-قانون حفظ حیاط کودک (The infant life (preservation ) Act) PAGEREF _Toc404415272 \h 1073-6- قانون سقط جنین سال 1967 (The abortion act) PAGEREF _Toc404415273 \h 1103-7- اصلاحات سال 1990 PAGEREF _Toc404415274 \h 1163-8-وضعیت موجود PAGEREF _Toc404415275 \h 1193-9-تهدید حیات مادر PAGEREF _Toc404415276 \h 1213-10-جلوگیری از تولد کودکان معلول PAGEREF _Toc404415277 \h 1223-11-تقلیل جنین PAGEREF _Toc404415278 \h 123فصل چهارم
بحث و نتیجه گیری
4-1-نتیجه گیری PAGEREF _Toc404415279 \h 1264-2-پیشنهادات PAGEREF _Toc404415280 \h 131منابع PAGEREF _Toc404415281 \h 133

فرم تعهد

صورت جلسه

چکیده
سالیانه زندگی و سلامت میلیونها انسان به علت پایان بخشیدن به حاملگی های ناخواسته در معرض خطر جدی
قرار می گیرد. وقوع میزان چشمگیر سق طهای القایی و غیربهداشتی در سراسر جهان و به ویژه در جوامع در حال توسعه و منجر شدن بسیاری از این سقطها به مرگ و میر مادران در سنین باروری، برجای گذاردن صدها هزار ناتوانی جسمی و جنسی، گزارش بالاترین آمار و ارقام سقط های غیرایمن از جوامع در حال توسعه ب ه ویژه جوامعی با منع و محدودیت قانونی بیشتر، از مشکلات عمده سلامت باروری زنان است که ضرورت بررسی جامع ابعاد مختلف سقط جنین را در جوامع مختلف و از جمله ایران(سالیانه با حداقل80000سقط) آشکار می سازد. هدف از این مطالعه آشنائی با معضل سقط جنین در جامعه است که ممنوعیت های موجود شرعی، قانونی و فرهنگی موجب افزایش میزان سقط جنین به صورت سقط های القایی و غیربهداشتی گردیده است . بررسی علل این افزایش و به دنبال آن آگاه سازی جامعه نسبت به ابعاد متنوع معضلات سقط های غیربهداشتی از اهداف این تحقیق است، تا از یکسو با آشنا سازی صاحبنظران و قانون گذاران با وضعیت موجود کشور و جهان ، زمینه تغییر نگرش فراهم گردد و از سوی دیگر زمینه رفع معضلات و جلوگیری از روند افزایش میزان سق طهای غیربهداشتی، با بکارگیری آموزش های لازم و قانونمند کردن سقط در موارد ممکن فراهم گردد.حمایت از جنین از دیرباز در جوامع بشری، مطرح بوده و در همین راستا، قانون گذار جمهوری اسلامی ایران با الهام از رهنمودهای فقه اسلامی، جنین انسان را موجودی دارای شخصیت انسانی و قابل تکریم و حمایت می داند که مانند سایر انسان ها دارای حقوقی از جمله حق حیات و سلامت است.بنا بر نظر مشهور فقها، سقط جنین بعد از دمیدن روح- چهار و نیم ماهگی- حرام و نامشروع می باشد. اما این رأی در میان فقها مخالفانی دارد که برخی با تمسک به قاعده لاحرج، ضرورت و اضطرار، تزاحم یا اصل تخییر، فتوا به جایز بودن سقط جنین را مجاز دانسته اند؛ اما با جواز بی قید و شرط آن مخالفت نموده اند.طرح گسترده دیدگاه صاحب نظران و اندیشمندان طرفدار جواز بی قید و شرط سقط جنین، بسیاری از دولتها را در نیمه دوم قرن بیستم تحت تأثیر قرار داد که این امر، موجب شده است همه ساله، میلیونها جنین به طور قانونی از بین بروند.
کلمات کلیدی: جرم، سقط جنین، حقوق موضوعه، ایران، انگلستان
فصل اول:
کلیات تحقیق
1-1-مقدمهحق حیات به عنوان یکی از حقوق بنیادین بشر قلمداد می شود که مبنای برخورداری از سایر حقوق است. حقوق بین الملل بشر، حق حیات را از بدو تولد به رسمیت می شناسد و نهادهای حقوق بشری بین المللی و منطقه ای در رویه خود صراحتاً اذعان می کنند که در وهله نخست، تمامی حمایت های پیش از زایمان باید با لحاظ کردن حقوق بشر زنان از جمله حق سلامت، حق بر بدن و حق حریم خصوصی آنان صورت پذیرد و توجه به حفظ حیات جنین قبل از تولد، در مرحله بعد قرار می گیرد. 
از دیدگاه بسیاری از فعالان حقوق زنان، در چند دهه اخیر در عرصه بین المللی، رویکردی در حال شکل گیری و تقویت است که تمایل دارد حق حیات را به قبل از تولد نیز تسری دهد و این امر می تواند به منزله تهدیدی برای حقوق بشر زنان قلمداد شود. از دیدگاه آنان، این تلاش ها عمدتاً ریشه در باورها و اعتقادات ایدئولوژیک و مذهبی دارد و نتیجه گریزناپذیر این گرایش ها، نادیده گرفتن حقوق بشر زنان از جمله حق بر بدن و برخورداری از تمامیت جسمانی، حق سلامت و حق بهره مندی از خدمات پزشکی و سلامت مربوط به زایمان و پیش از آن، حق کرامت، حق برخورداری از استقلال و تساوی است. 
از منظر فعالان عرصه حقوق بشر در غرب، در رویکردی که درصدد به رسمیت شناختن حق حیات برای جنین قبل از تولد است، یک نکته حائز اهمیت وجود دارد و آن عبارتست از اینکه برای جنین حقوقی (از جمله حق حیات) بالاتر از و یا مساوی با حقوق زنان در نظر گرفته می شود. یکی دیگر از نتایج عملی ناشی از به رسمیت شناختن حق حیات جنین قبل از تولد، نادیده گرفته شدن حق زنان در اتخاذ تصمیمات مستقل در ارتباط با بارداری و نیز وضعیت جسمانی خود و به عبارت دیگر، نقض حق زنان بر بدن است. 
جرم سقط جنین از جمله جرائم مخصوص زنان می باشد. امروزه گریبانگیر تمامی کشورهای دنیا به خصوص کشورهای پرجمعیت شده است . بازتاب این معضل اجتماعی نیز تاثیر گذار بر دیدگاههای حقوقدانان و جرمشناسان بوده است . به دلیل اینکه دیگر قوانین راجع به سقط جنین ، با وجود مسائل جدید اعم از مسائل پزشکی و مسائل اجتماعی و اقتصادی و نظایر  آن با عرف و اخلاق عمومی جوامع مطابق نبوده و این مهم حقوقدانان رابرانگیخته تا درتنظیم قوانین ، مسائل و مشکلات را مد نظر قرار دهند که امروزه ما شاهد دگرگونی و تحول در قوانین راجع به سقط جنین به خصوص در کشورهای اروپایی   هستیم . باید گفت از طریق مجازات نمی توان درجهت جلوگیری یا کاهش این جرم اقدام موثری انجام داد ، چرا که این عمل، اکثرا با رضایت اولیائ قانونی جنین ، توسط پزشک و یا افراد دیگری بصورت کاملاً مخفیانه صورت می پذیرد، در نتیجه هیچگاه کشف نمی شود.
ادیان مختلف نیز سقط جنین را بجزدر موارد استثنائی ممنوع اعلام کردند . این اعتقادات مذهبی قوانین و مقررات را تحت تاثیر قرار داد و به همین دلیل قانونگذاران کشورهای مختلف سقط جنین را ممنوع و برای آن مجازات تعیین کردند. در آیین زرتشتی سقط جنین گناهی بس عظیم تلقی می شد و برای زنی که مبادرت به این عمل می کرد ، عقوبت سختی در نظر می گرفتند . دین مسیحیت ابتدا سقط جنین را بنحوی تعریف می کرد که شامل مواردی که هنوز روح در در نطفه دمیده نشده است نمی شد . سنت آگوستین معتقد دمیده شدن روح  و حرکت در پسرها چهل روز بعد از انعقاد نطفه و در دخترها هشتاد رو ز بعد ازانعقاد صورت می گرفت . اکثر فلاسفه یونان قدیم سقط جنین را در شرایطی مجاز می دانستند .   مثلا سقراط سقط را با میل مادر جایز می دانسته و ارسطو در صورتی که مادر اولاد زیادی آنرا تجویز می کرده است ، اما بقراط در قسم نامه معروفش از سقط جنین به عنوان عملی ناپسند یاد کرده و آنرا به دلیل صدماتی که به زنان وارد می کرد ، ممنوع اعلام کرده است .
در کشورهای توسعه یافته، سقط جنین در مواقعی که خود خواسته باشد، مطابق با قوانین علمی، از جمله امن‌ترین روش‌ها در پزشکی است. با این حال سقط جنین ناسالم (که توسط فرد، بدون آموزش مناسب و یا خارج از محیط‌های پزشکی انجام می‌شود) سالانه حدود ۷۰ هزار مرگ مادر و ۵ میلیون معلول، در سطح جهان به جا می‌گذارد. سالانه حدود ۴۲ میلیون سقط جنین انجام می‌شود که تخمین زده شده‌است که ۲۰ میلیون از آنها به شکلی ناسالم انجام شده‌است. چهل درصد زنان حامله جهان از داشتن امکانات درمانی و حق انتخاب برای سقط جنین محروم هستند. سقط جنین عمدی (خواسته) دارای سابقه تاریخی طولانی است و توسط روش‌های مختلفی چون سقط‌کننده‌های گیاهی، استفاده از ابزار تیز، آسیب جسمانی، و دیگر روش‌های سنتی انجام می‌شده است. علم پزشکی معاصر با بهره‌گیری از داروها و روش‌های جراحی، سقط جنین را راحت کرده‌است. قانونی بودن، همه‌گیر بودن، وضعیت فرهنگی، و وضعیت مذهبی در نوع نگاه به سقط جنین، تفاوت قابل ملاحظه‌ای ایجاد می‌کند. در بسیاری از نقاط جهان، بحث‌های جنجالی بر سرِ قانونی و اخلاقی بودن، سقط جنین وجود دارد. از آنجایی که دست‌رسی به آموزش و خدماتتنظیم خانواده برای پیشگیری از بارداری در سراسر جهان، در حال افزایش است، سقط جنین به طور گسترده‌ای در حال کاهش است.
1-2-بیان مسأله تحقیق :
سقط جنین درعصرحاضریکی ازگسترده ترین وپیچیده ترین مسائل ومشکلات اجتماعی است وعلارغم همه تلاشهایی که حقوقدانان ،دانشمندان وخیراندیشان جهت جلوگیری وکاهش ان داشته اند نتیجه مطلوبی حاصل نشده است.همه روزه سقط جنین های بسیاری به روشهایی غیربهداشتی وازهمه مهمتربدون مجوزقانونی صورت میگیرد که علاوه برسقط جنین سلامت مادررانیزتهدیدمیکند.
راه حل های ارائه شده نیز در این زمینه بعضا درتضادبایکدیگرند،باتأسف بایدگفت:علارغم این اندیشه ها نه تنها این عمل غیرقانونی کاهش نیافته بلکه موجب رواج آن به شکل قانونی وباحمایت دولت ها شده است.حقوق موضوعه ایران سقط جنین درهیچ شرایطی جززمانی که سلامت مادر درخطراست قانونی نمی باشد، حتی درصورت ناقص بودن جنین،که این مسائل همگی به نوبه ی خود شایان بررسی هستند.عوامل فرهنگی،اجتماعی بویژه لجام گسیختگی های شهوانی درجوامع مختلف، سست شدن بنیان خانواده ها و دیگرعوامل موجب تشدید این ناهنجاری اجتماعی شده ومرهمی بر آلام این جراحت اجتماعی نگذارده است.
1-3-اهمیت و ضرورت انجام تحقیق:هرساله زنان زیادی به علت سقط جنین پنهانی واستفاده از وسایل غیربهداشتی به کام مرگ فرو می روند، این مقوله باعث شده که تعداد زیادی ازکشورها ومراجع قانون گذاری باوضع قوانین جدید سقط جنین را تحت شرایطی خاص و قانونمندانه آزادنمایند.مسأله دیگر مجوزسقط برای جنین ناقص است:طبق بررسی های به عمل آمده، این گونه به نظر می رسد، که دربسیاری ازکشورهای دنیا بر این نظر هستند که جنین ناقص پس از تولد مشکلاتی را برای جامعه و والدین ایجاد می کند،پس سقط آن قبل تولد از نظر این جوامع عمل غیراخلاقی وغیرقانونی محسوب نمی گردد. ولی دربسیاری ازنظام ها از جمله ایران چنین مجوزی وجود ندارد.
1-4-پرسش یا پرسش های تحقیق :1- قوانین موضوعه جمهوری اسلامی ایران باتوجه به اصل چهارم قانون اساسی و لزوم مطابقت قوانین با شرع و همچنان با توجه به قوت واهمیت باورهای دینی در جامع ایران درخصوص جرم سقط جنین چه رویکردی را در پیش گرفته اند؟
2- آیا درجرم انگاری سقط جنین در ق.م.ا ایران این عمل به طور مطلق ممنوع است یادر مواردی جواز اسقاط جنین صادر شده است؟
1-5-فرضیه های تحقیق:
(هر فرضیه به صورت یک جمله خبری و در پاسخ به یکی از سئوالات تحقیق نوشته شود )
3-حقوق موضوع ایران در مورد سقط جنین که قوانین آن نشأت گرفته از فقه امامیه است، رویکردی با اندیشه ی فقهی و دینی را پیش رو گرفته اند، ولی با این وجود سقط جنین های بیشماری با وجود این مواد قانونی درکشورمان انجام می پذیرد.
4-سقط جنین درحقوق موضوع ایران در همه موارد جرم محسوب می شود، ولی تنها امری که استثناء است براین امر سلامتی مادر است، که طبق قانون اگر عدم سقط سلامتی مادر را به خطر اندازد،تحت این شرایط مجوز سقط وجود دارد.
1-6-اهداف تحقیق:صورت های مختلف سقط جنین وکیفر آن در حقوق جزای ایران وتبیین مبانی فقهی کیفرمربوطه ورفع بعضی ابهامات موضوع این پایان نامه است.اصولا سقط جنین ازبدو بار داری در حقوق جزای ایران به پیروی از فقه امامیه جرم محسوب می شود.بودی این امرنیز شایان توجه است، که چه میزان از مواد ق.م.ا در رابطه باموضوع این تحقیق درعمل کاربرد دارند، وبه وقوع می پیوندند، وآیا در این جوامع هیچ سقط جنینی برخلاف مواد قانونی شکل نمی گردد.
1-7-مرور سوابق تحقیق : با عنایت به مواد مربوطبه جرم سقط جنین درقانون مجازات اسلامی ومقالات و تحقیقات انجام شده دراین زمینه تاکنون در اثارحقوقی ایران به صورت کلی دراین زمینه بحث شده است، وحقوقدانان تنها در موارد کلی ومحدود به آن اشاره کرده اند، بدون آن که جزئیات آن را از نظر قانونی ودیدگاه نظام های حقوقی ارزیابی کنند. درنهایت میتوان گفت تمام رساله ها و مقالات موجود در این زمینه به طور محدودی این ضوع را بررسی کرده اند.
1-8-تعریف سقط جنین:
مساله ی سقط جنین از مسایل مهم و مبتلا به همه ی کشورهاست وهریک به گونه ای درباره ی آن به بحث پرداخته اند. سقط جنین که معادل آن در عربی اجهاض، اسقاط، املاص می باشد در زبان انگلیسی معادل آن abortion – aborsement – feticide می باشد که عبارت است از: خاتمه دادن به دوران حاملگی، خواه از طریق سلب حیات از جنین در حالی که در رحم مادر بوده است، خواه از طریق اخراج آن قبل از موعد طبیعی به نحوی که قابل زیستن نباشد. در کتب حقوقی غالبا سقط جنین را،اخراج قبل از موعد جنین به نحوی که زنده یا قابل زیستن نباشد تعریف کرده اند، درحالی که در سقط جنین جنایی ملاک سقط جنین سلب حیات آن است، اخراج آن هرچند که جنین سلب حیات شده ممکن است قبل از موعد خارج شود .و صرف اخراج پیش از موعد جنین را نمی توان سقط جنین دانست، سقط جنین اعم است از اینکه در اولین روزهای انعقاد نطفه باشد که هنوز شکل و صورتی ندارد یا در روزهای آخر بارداری که شکل یک انسان کامل به خود گرفته است .
سقط جنین اصولا جرمی است که مستقل از قتل مورد توجه قرار گرفته و هیچ یک از قوانین موضوعه ی جهان، سقط حمل را در موضوع قتل وارد نکرده، سقط عمدی را قتل عمدی جنین تلقی ننموده اند. که البته در این مورد اختلاف نظر وجود دارد و برخی از اساتید سقط جنین را از زمانی که روح در آن دمیده باشد زیر عنوان قتل بررسی کرده اند .
برخی نیز سقط حمل را اخراج حمل قبل از موعد طبیعی زایمان به نحوی که زنده یا قابل زیستن نباشد تعریف کرده اند. در تعریفی دیگر حاملگی قبل از قابلیت حیات یافتن جنین را سقط جنین می نامند .
از نظر حقوقدانان اسلامی باتوجه به متون فقهی، حیات جنینی دارای دو دوره ی متمایز از یکدیگر می باشد. به طوری که مرحله ی اول قبل از ولوج روح می باشد که در مدت آن اختلاف نظر وجود دارد و مرحله ی بعد از زمان و لوج روح در جنین شروع می گردد. دوره ی اول از زمان انعقاد نطفه در رحم زن، آغاز وتا حلول روح از جنین ادامه می یابد. سقط حمل در این موجب پرداخت دیه است. دوره ی دوم از آغاز حلول روح در چنین و تا زمان تولد ادامه می یابد. در تمیز و تفکیک این دو مرحله از یکدیگر نظرات مختلفی ابراز شده است. برخی طول مدت دوره ی اول را بیش از 3ماه و گروهی 4ماه و حدود5 ماه گفته اند . امروزه در تشخیص مراحل مختلف جنین از نظر پزشکی قانون دوران حاملگی را به دو دوره تقسیم می کنند. دوره ی اول را تا چهار ماه ونیم از شروع حاملگی و دوره ی دوم را تا زمان وضع حمل می دانند که بیش تر علائم حاملگی در دوره ی اخیر ظاهر می گردد.
1-9- تاریخچه ی سقط جنین:
سقط جنین از زمان های قدیم در جوامع بشری عملی شناخته شده و نحوه ی انجام آن در کلیه ی جوامعی که در تاریخ ثبت شده اند بطور قابل توجهی مشابه بوده است. در جوامع قبیله ای اولیه سقط جنین توسط گیاهان سمی، اشیاء نوک تیز یا فشارهای لرزشی روی شکم تا بروز خونریزی واژینال القاء میشد. در قدیمی ترین کتابهای شناخته شده ی طب تکنیک های سقط جنین وجود دارد، در چین و مصر باستان نسخه ها و روش هایی برای سقط وجود داشته است. رومیان قدیم جنین را موجودی زنده به شمار نمی آورند و تا قبل از تولد حقوقی برای آن قائل نبودند لذا سقط جنین به طور گسترده ای در بین آنان رواج داشت. یونانیان در شرایط خاص اجازه ی سقط را صادر می کردند و سقط جنین یک روش اصلی برای کنترل جمعیت در بین آنها به شمار می آمد.
استفاده از سقط جنین برای حفظ جان مادر بطور گسترده ای در فرهنگ وباور یهودیان مورد قبول بوده است. کلیسا تحت تاثیر نظرات علمای مسیحی و نیازهای جامعه دیدگاه های متفاوتی درباره ی سقط جنین داشته است. سنت آگوستین و دیگر علمای مسیحی در اواخر قرن4 و اوایل قرن5 میلادی اعلام داشتند که تا زمان فقدان احساس حرکت جنین توسط مادر نمی توان گفت که روحی در بدن مادر زندگی می کند آنان این عقیده ی ارسطو که جان گرفتن جنین پسر 40 روزه بعد از لقاح و دختر 80 روزه بعد از لقاح اتفاق می افتد را قبول داشتند. سقراط، افلاطون و ارسطو سقط جنین را تجویز و توصیه می نمودند. حتی بقراط که با سقط مخالف بود درپاره ای از موارد آن را توصیه می کرد. اوایل قرن 12 میلادی کلیسا اعلام نمود: سقط جنین زود هنگام دیگر کشی نیست .در قرن 14 پاپ گریگوری زمان حرکت جنین را 112 روز بعد از لقاح اعلام کرد. از قرن 14 تا 19 میلادی در قانون انگلستان سقط جنین قبل از حرکت جنین مجازات نداشت ودر جامعه نیز عملی غیر اخلاقی محسوب نمی شد. حتی بعد از حرکت جنین نیز یک بزه کوچک به شمار می آمد. رویکرد اغماض گر به سقط جنین در ابتدای قرن قرن 19 با تصویب قانون سقط جنایی در انگلستان پایان یافت .و در طی قرن نوزدهم مواضع قانونی برای سقط جنین در سراسر دنیای غرب سر برافراشت. در حالیکه روند تحولات تاریخی نشان دهنده ی پیشرفت و تکامل قوانین در مورد سقط جنین است، در قرن20 حرکتی در جهت تسهیل و اغماض در این زمینه شروع شد با این حال در بعضی از کشورها محدودیت ها روبه افزایش گذاشت. اکثر قوانین محدودکننده اعم از مطلق و نسبی مربوط به موارد تهدید کننده ی جان مادر می شود. برخی قوانین شرایط روحی روانی مادر را نیز در نظر دارند .
1-10- انواع سقط جنین
در این بخش از فصل مربوطه به توضیح و تشریح انواع سقط جنین می پردازیم چون نمی‌توان گفت که هر نوع سقطی، جنایی و نامشروع است. بر همین اساس، سقط جنین را به اقسامی کلی و نه تنها از بعد حقوقی منقسم می کنیم
1-11-1-سقط جنین جنایی یا عمدی: وقتی است که مادر و یا غیر او، عمدا” به حاملگی پایان داده و جنین را ساقط نمایند. این شکل سقط جنین از نظر قضائی جرم محسوب شده و بیشتر در ماه‌های اول حاملگی انجام می‌شود و در آن سوءنیت و عمد وجود دارد. در این نوع از سقط، سوء نیت در دستکاری رحم و یا خوردن داروهای اسقاط کننده مشهود است. شخص سقط دهنده یا فردی که راهنمایی به سقط می‌نماید و افرادی که وسایل سقط جنین را فراهم می‌آورند و یا دارو در اختیار زنی که قصد سقط دارد می‌گذارند، مجرم محسوب می‌شوند.

1-11-2-سقط جنین درمانی یا طبی یا کورتاژ قانونی:در صورتی که ادامه حاملگی برای جان مادر خطرناک باشد یا موجب تشدید عوارض مرضی و وخامت حال او گردد، با ارائه مدارک معتبر به مراجع قضائی و ارجاع پرونده به مرکز پزشکی قانونی و بررسی وضعیت مادر از این نظر توسط پزشکان متخصص، لزوم قطع بارداری و سقط جنین طبی مورد تایید قرار می‌گیرد.
برای انجام کورتاژ قانونی در صورتی که دو شرط همزمان و با هم وجود داشته باشند، سقط جنین قانونی خواهد بود. شرط اول، وجود خطر جدی مرگبار برای مادر است و این شرط با تشخیص اطبای متخصصی است که نسبت به احکام دینی و قوانین مربوطه اشراف داشته باشند و شرط دوم این است که کورتاژ، قبل از ولوج روح صورت‌گیرد (قبل از چهار ماه اول بارداری).
امراضی که درصورت ادامه حاملگی میتوانند برای جان مادر خطر جدی و مرگبار ایجاد نمایند عبارت اند از: بیماری‌های قلبی پیشرفته، علائم نارسائی قلبی و آنژین صدری، رماتیسم قلبی، والووتومی میترال، فشارخون‌های پیش رونده و مقاوم در مقابل درمان، کانسر پیش رونده سرویکس (دهانه رحم)، نارسایی حاد کلیوی، پراکلامپسی و اکلامپسی قبل از ماه چهارم، آپوپلکسی خطرناک مغزی.(64)
وقتی که مادر مبتلا به بیماری قلبی و کلیوی شدید باشد به طوری که اگر بارداری تا آخر ادامه یابد، به طور قطع مادر و جنین می میرند، با حفظ شرائط شرعی و اخلاقی و قانونی، می‌توان به بارداری وی خاتمه داد. روشن است که برای این منظور، پزشک باید در تشخیص خود کاملا” صادق باشد و از روی ایمان و عقیده، برای وی یقین حاصل شود که جان مادر در خطر است و پس از کسب رضایت پدر و مادر، طبق دستورالعمل قانونی و شرعی و اخلاقی، اقدام به کورتاژ جنین نماید و این عمل باید در بیمارستان دولتی و تحت شرایط کاملا” قانونی و شفاف انجام‌گیرد.
با مشخص شدن ابتلای جنین به ناهنجاری، نمی‌توان سقط درمانی انجام داد مگر اینکه ناهنجاری در جنین، خطر جدی برای جان مادر دربرداشته باشد. چنانچه جان مادر درخطر جدی بود، ولی سن جنین بیشتر از چهار ماهگی باشد، موضوع حساس تر است و لزوم انجام سقط می‌بایست با تشکیل کمیسیون پزشکی بررسی شده و اظهار نظر گردد. در مواردی که اورژانس‌های ناشی از سقط خود به خودی و غیر قابل اجتناب وجود دارند، مثلا” جان مادر به علت سقط ناکامل و خونریزی ناشی از آن در خطر جدی قرارگرفته‌است، بدون اتلاف وقت باید اقدامات درمانی لازم را جهت نجات مادر به عمل آورد. ضمنا” باید شرح حال کامل اینکه آیا دستکاری قبلی جهت سقط جنائی انجام شده یا خیر، مکتوب گردد و کلیه نکات در پرونده قید شود تا در صورت بروز عوارض ثانوی، پزشک مسئول نباشد. در چنین مواردی تشکیل پرونده کامل بیمارستانی؛ از جمله گرفتن رضایت نامه و برائت نامه و ذکر علل اورژانسی بودن، باید به دقت مورد توجه قرار‌گیرد.
سقط درمانی یا کورتاژ قانونی بایستی در یک بیمارستان دولتی یا بیمارستانی که برای این منظور از سوی دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی تعیین شده‌است، انجام‌گیرد و این بیمارستانها جهت انجام سقط جنین، گواهی پزشکی قانونی را مطالبه نمایند و به وسیله یک پزشک متعهد و مجرب متخصص زنان و زایمان، حاملگی خاتمه یابد. متذکر می‌شویم که ابعاد شرعی و اسلامی آن از ابعاد قانونی اهمیت بیشتری دارد لذا مسائل اسلامی باید کاملا” رعایت گردند.
1-11-3- سقط جنین خود به خودی یا عادتی: در این نوع، مادر معمولا” مبتلا به یک عیب تشریحی یا عیب لگنی و یا نقائص تغذیه‌ای و یا اشکال ژنتیکی و یا اختلال هورمونی می‌باشد. این مادران از این وضع بی اطلاع هستند. با پیشامد کوچکی در زندگی و یا استرس‌های شدید؛ مانند هیجانات غم‌انگیز یا شادی‌بخش و یا مشاهده یک صحنه تصادف و درگیری و منازعه، دچار سقط جنین می‌شوند و سقط خود را به نزاع یا استرس ارتباط داده و اعلام شکایت می‌نمایند. لذا باید با انجام آزمایشات و معاینات لازم، به سقط عادتی در این گونه افراد پی برد، تا حقی از کسی ضایع نگردد.
1-12-سقط جنین ازمنظر پزشکی
خروج خودبخودی یا القاء شده ی جنین انسانی. سقط خودبخودی فرآیندی طبیعی است که در بارداری ناموفق پیش می آید. اما سقط القا شده ممکن است به علت استفاده از دارو یا دیگر مواد یا عمل جراحی که باقی مانده محتویات رحمی را پاک سازی می کند اتفاق افتد. برای دو سوم از زنان جهان سقط جنین قانونی میسر است. با این حال برخی کشورها همچنان از قوانین محدود کننده سقط استفاده می کنند. در ایالات متحده امریکا طی سه ماهه اول حاملگی، انجام سقط بنا به درخواست مادر مجاز است ولی در حالات دیگر، قوانین انجام آن توسط ایالت به طور جداگانه مشخص می شود.
1-6-فهرستی از عوارض مهم فیزیکی مرتبط با سقط جنین:
1) مرگ: از جمله دلایلی که به مرگ های مرتبط با سقط جنین منجر می شود عبارتست از: خونریزی ، عفونت، آمبولی، بیهوشی و حاملگی های نابجای تشخیص داده نشده. سقط قانونی پنجمین عامل منجر به مرگ مادران

1) سایت انجمن تنظیم خانواده جمهوری اسلامی ایران www.fpairi.org
در ایالات متحده امریکا است. اگر چه مشخص است که اکثر مرگ های مرتبط با سقط جنین به طور رسمی گزارش نمی شوند.
2) سرطان پستان: با سقط جنین خطر سرطان پستان تقریباٌ دو برابر می شود. پس از یک بار سقط و احتمال آن با دو یا بیشتر انجام سقط افزایش می یابد.
3) سرطان دهانه رحم، تخمدان و کبد: زنانی که یک بار سقط انجام داده اند در مقایسه با زنانی که سقط انجام نداده اند در معرض 3/2 خطر نسبی سرطان دهانه رحم قرار دارند و زنانی که دو بار یا بیشتر سقط انجام داده اند با خطر نسبی معادل 92/4 روبه رویند. خطرات افزایش یافته مشابه درباره سرطان تخمدان و کبد نیز با سقط های منفرد یا متعدد گزارش شده است. افزایش احتمال سرطان های زنان در دنباله ی سقط به طور واضح است با تخریب غیر طبیعی تغییرات هورمونی که بارداری را خاتمه می بخشد همچنین تخریب درمان نشده دهانه رحم مرتبط است
4)سوراخ شدن رحم: 2 تا 3 درصد زنانی که سقط جنین می کنند در معرض خطر سوراخ شدن رحم قرار دارند. بسیاری از این جراحات تشخیص داده نشده و درمان نشده باقی می مانند مگر این که معاینه لاپاراسکوپی توصیه و انجام شودچنین معایناتی به ویژه هنگامی که سقط در مرکز غیرحرفه ای انجام می شود سودمند خواهد بود. خطر سوراخ شدگی رحم برای زنانی که قبلاٌ زایمان کرده اند یا هنگام سقط بیهوشی عمومی داشته اند افزایش می یابد. تخریب رحم ممکن است به عوارضی در بارداری های بعدی منجر شده و حتی به شکل مشکلاتی که محتاج هیسترکتومی اند ظاهر شود که خود بالطبع منجر به تعدادی از عوارض و صدمات دیگر همچون پوکی استخوان می شود.
5)پارگی های دهانه رحم: پارگی های مشخص دهانه رحم که نیازمند بخیه زدن هستند در حداقل 1% سقط های سه ماهه اول رخ می دهد. پارگی های کوچک تر یا جراحات میکرو که درمان نمی شوند نیز در دراز مدت به تخریب سیستم باروری منجر می شوند. تخریب پایدار دهانه رحم متعاقب سقط ممکن است به شل شدگی دهانه رحم، زایمان زودرس و عوارض زایمان منجر شود. خطر تخریب دهانه رحم برای نوجوانان، سقط های سه ماهه دوم و در مواردی که از لامیناریا برای اتساع دهانه رحم استفاده نمی شودد، بیشتر می شود.
6) جفت سرراهی: سقط جنین خطر جفت سرراهی در بارداری های بعدی را 7 تا 15 برابر بیشتر می کند (که خود تهدید
کننده ی زندگی مادر و بارداری خواسته است).
7) تشکیل غیر طبیعی جفت به علت تخریب رحمی: خطر بدشکلی های جنینی، مرگ قبل از زایمان و خونریزی بیش از حد طی زایمان را افزایش می دهد.
8) نوزادان معلول در بارداری های بعدی: سقط جنین مرتبط است با تخریب رحمی و دهانه رحم همراه است که خطر زایمان زودرس ، عوارض زایمان و تشکیل غیر طبیعی جفت در بارداری های بعدی را افزایش دهد. این عوارض از جمله علل منجر به معلولیت در بین نوزادان است.
9) حاملگی نابجا: سقط به طور ویژه احتمال حاملگی های نابجا را افزایش می دهد. حاملگی های نابجا، خود تهدید کننده زندگی بوده و ممکن است منجر به کاهش باروری گردد.
10)بیماری التهابی لگن PID: بالقوه بیماری تهدید کننده زندگی بوده و ممکن است به افزایش خطر حاملگی نابجا و کاهش باروری منجر گردد. 23 درصد از زنانی که در زمان سقط عفونت کلامیدیا دارند طی 4 هفته دچار PID می شوند. مطالعات نشان داده است که 27-20% متقاضیان سقط جنین دارای عفونت کلامیدیا هستند. تقریباٌ 5% بیمارانی که عفونت کلامیدیایی نداشته اند طی 4 هفته پس از سقط سه ماهه اول دچار PID می شوند. به همین دلیل منطقی آن است که در صورت امکان زنان قبل از اقدام به سقط جنین برای غربالگری و درمان چنین عفونتهایی به پزشک مراجعه کنند. 11)اندومتریوز: از خطرهای بعد از سقط برای همه زنان است. زنان نوجوان 5/2 برابر زنان 29-20 ساله مستعد دچار شده به اندومتریوز متعاقب سقط هستند.
12) عوارض آنی: تقریباٌ 10% از زنانی که سقط ارادی انجام می دهند از عوارض آنی رنج می برند که تقریباٌ 5/1 آنها تهدید کننده زندگی است. 9 مورد از شایعترین عوارض بیهوشی توهم، هموراژی، جراحت دهانه رحم و شوک اندوتوکسیک. شایع ترین عوارض جزئی عبارتند از: عفونت، خونریزی و تب، سوختگی درجه 2، درد مزمن شکمی، استفراغ و اختلالات معدی روده ای و حساسیت RH
13) افزایش خطرات در زنانی که سقط های متعدد می کنند: در مجموع اکثر مطالعات نشانگر وجود خطر برای زنانی است که تنها یک بار سقط انجام می دهند. اما همین مطالعات نشان می دهند که زنانی که سقط های مکرر داشته اند در معرض خطر بزرگ تری از تحمل این گونه عوارض قرار می گیرند. این نکته به ویژه از آنجا قابل تامل است که در بیشتر موارد، سقط ها مکرر می شوند.
14)افزایش خطر برای نوجوانان: نوجوانان که حدود 30% تمام سقط ها را تشکیل می دهند، نیز در معرض خطر بسیار بالایی از بسیاری از عوارض مرتبط با سقط می باشند که هم در مورد عوارض آنی و هم در مورد تخریب دراز مدت باروری صدق می کند.
15) فقر بهداشت عمومی محققان: در تحقیقی بر روی 1428 زن، دریافتند که از دست رفتن بارداری به ویژه به علت سقط القایی به طور مشخص با سطح پایین تر بهداشت عمومی ارتباط دارد. سقط های مکرر هماهنگ است با وضعیت بهداشت موجود. تحقیق قبلی گزارش می داد که در سال اول متعاقب سقط، زنان به میزان 10% بیشتر برای تمامی علل و 180% بیشتر به دلایل روانی اجتماعی به دیدار پزشکانشان می روند. همچنین نشان داده اند که اگر شریک جنسی در جریان سقط حضور نیابد و حمایت نکند میزان سقط چهار برابر زمانی خواهد بود که شریک جنسی حاضر و حمایتگر باشد. اگر شریک جنسی حاضرنباشد میزان سقط 6 برابر بیشتر می شود
– خطر فزاینده مشارکت در عوامل خطر سلامتی: سقط به طور ویژه با تغییرات رفتاری مانند هرزگی، سیگار کشیدن، مواد مخدر و اختلالات تغذیه ای ارتباط دارد که همگی مسبب افزایش عامل های مخاطره بر انگیز سلامت اند. هرزگی و سقط هر دو با میزان فزاینده PID و حاملگی های نابجا ارتباط دارند. آنچه ممکن است پنهان بماند ولی اهمیت ویژه دارد آن است که هرزگی به خودی خود واکنشی است در برابر صدمات پس از سقط و فقدان اعتماد به نفس .
1-13-وضعیت سقط جنین در کشورهای مختلفطبق آمار جهانی ، سالانه 75 میلیون بارداری ناخواسته در دنیا پیش می آید که از این بین 45 میلیون نفر تصمیم می گیرند مادر نشوند و اقدام به سقط جنین خود می کنند . طبق این آمار ،سالانه در جهان حدود 585 هزار زن به دلیل عوارض حاملگی جان خود را از دست می دهند ، که از این تعداد 20 درصد آن به دلیل سقطهای غیر قانونی است . در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم سقط جنین در اکثر کشورهای دنیا مطرود و غیر قانونی بود . در نخستین سالهای دهه 1950 ، آزادسازی سقط جنین در بسیاری از کشورهای اروپایی مورد توجه قرار گرفت و سپس درطول دو دهه 1960 و 1970 در تمامی کشورهای پیشرفته مجاز کردن سقط جنین شروع شد . در حال حاضردر چند کشور اروپایی از جمله فنلاند ، سویس، ﭘرتقال و اسپانیا شرایط خاصی از جمله شرایط بد اقتصاد خانواده و ناتوانی در تامین هزینه های یک عضو جدید ، سن کم یا زیاد زن برای بارداری ، وضعیت تجرد زن و تعداد زیاد فرزندان برای سقط جنین در نظرگرفته شده است . درمیان کشورهای اروپایی تنها در ایرلند است که سقط جنین به هرشکل و تحت هر شرایطی ممنوع می باشد . درکنار محدودیتهایی که برای زن ایرلندی در خصوص سقط جنین وجود دارد، آنها این امتیاز را دارند که برای سقط به انگلستان سفر کنند .
در کشورهای لهستان ، عراق، لبنان ، یمن و سوریه سقط جنین را جز در مورد تهدید سلامت مادر مجاز نمی دانند و تنها ترکیه سقط را در تمام موارد مجاز دانسته است .
درسال 1999 میلادی سازمان ملل متحد در یک پژوهش جهانی کشورهای مختلف جهان را از لحاظ تجویز سقط جنین و دلایل آن مورد بررسی ، دلایلی را که برای سقط جنین مورد توجه قرار گرفت، عبارت بود از :
1) حفظ جان مادر ، 2 ) حفظ سلامت جسمانی زن ، 3 ) حفظ سلامت روانی زن ، 4 ) وضعیت جنینهای ناشی از تجاوز به عنف و زنای با محارم ، 5 ) ناقص بودن جنین ، 6 ) دلایل اقتصادی و اجتماعی و 7) خواست خود زن .
مطابق این تحقیق از میان 193 کشورجهان 189 کشور ، سقط جنین را برای حفظ جان مادر مجاز کرده اند. سقط جنین به دلیل حفظ سلامت جسمانی زن و معالجه او در 122 کشور قانونی و در 71 کشور غیر قانونی است . سقط جنین برای حفظ سلامت روانی زن در 120 کشور جایز و در 73 کشور غیر قانونی است . مجاز کردن سقط جنین مطابق ارزیابی های به عمل آمده موجب شده است مرگهای ناشی از سقط جنین غیر قانونی حداقل 25 درصد کاهش یابد .
1-14-وضعیت سقط جنین در ایرانبا توجه به غیر قانونی بودن سقط جنین در کشور نمی توان آمار کامل و دقیقی ارائه کرد . برآوردهای غیر رسمی – که چند سال پیش در یک تحقیق علمی آمده بود- عدد 80 هزار سقط در سال را نشان می داد . براساس آمار دیگر ، بیشتر زنانی که به سقط جنین دست می زنند 23 ساله هستند و این به دلیل روابط ممنوع قبل از ازدواج صورت می گیرد وبا اینکه دردوران نامزدی بار دار شده اند. سقط جنین در ایران ممنوع است و فقط در شرایطی با آن موافقت می شود که ماندن جنین در بطن مادر خطر جانی برای او بهمراه داشته باشد . غیر قانونی بودن سقط جنین این مساله را به موضوعی سیاه و زیر زمینی تبدیل نموده است . بیشتر سقطهایی که در ایران رخ می دهد در محلهایی فاقد امکانات بهداشتی و یا از سوی افراد غیر متخصص و با هزینه های بالا صورت می گیرد .
سقط جنینهای غیر قانونی در ایران سالانه موجب مرگ صدها زن می شود . این در حالی است که در بسیاری از کشورها پس از رفع ممنوعیت سقط جنین آمار مرگ و میر زنان کاهش یافته است و تنها در بریتانیا از سال 1963 پس از لغو قانون ممنوعیت سقط جنین تعداد مرگ و میر زنان به نصف رسید
1-15- نظریه پردازی‌ها درباره سقط جنیناگر بخواهیم مجموعه نظریه‌ها در مورد سقط جنین را که توسط اندیشمندان مختلف ارائه شده‌است، جمع بندی نمائیم، می‌توانیم اینگونه نظریه پردازی‌ها را در سه عنوان احصاء کنیم:
1-16-ظریه آزادی مطلق سقط جنین:تئوری آزادی مطلق، طرفدارانی در دنیا دارد و برخی از کشورها در قوانین جزائی خود از آن پیروی کرده‌اند. امروزه کشورهای دارای ممنوعیت مطلق، محدود می‌باشند. عمده مخالفت‌هایی که در این زمینه صورت می‌گیرد از ناحیه مراجع مذهبی است. مبانی و دلائلی که طرفداران این تئوری برای اثبات و توجیه نظریه خود بیان می‌دارند به شرح زیر است:

1-16-1-الزام ناشی از ناکارآمدی قوانین اخلاقی:طرفداران نظریه آزادی مطلق برآنند که تجربه اعمال قوانین اخلاقی نشان می‌دهد که ناهنجاری‌های اجتماعی و افول ارزش‌های اخلاقی، علیرغم وجود و اعمال اینگونه مقررات، اجتناب ناپذیر و رو به تزاید است. حتی در زندگی روزمره مردم، موقعیت‌هایی پیش می‌آید که حتی محترم‌ترین انسان‌ها نیز مقررات و قوانین اخلاقی را نقض می‌کنند. چه بسیار خانواده‌های محترمی که با آبستنی دخترشان، در نتیجه روابط نامشروع و یا تجاوز جنسی مواجه می‌شوند. در اینصورت اقدام به سقط جنین، اجتناب ناپذیر خواهد بود. این در مورد مادرانی که ادامه حاملگی برای آنان خطر جانی در پی دارد نیز صادق است زیرا با اعمال ممنوعیت مطلق سقط جنین، مرگ و میر اینگونه مادران افزایش یافته و اعمال ممنوعیت، عملا” آنان را از اقدام به سقط جنین مانع نمی‌شود. بنابراین شایسته است که لوازم و امکان آن مطلقا” فراهم آید.
1-16-2-جلوگیری از وقوع سقط‌های غیر بهداشتی:ممنوعیت سقط جنین هیچ گاه تأثیر قطعی نداشته و با وجود مخالفت قوانین، سقط جنین بطور پنهانی انجام شده‌است بطوری که ممنوعیت، به افزایش سقط‌های پنهانی در شرایط غیر بهداشتی منجر گردیده و در نتیجه عوارض نامطلوب آن نظیر خونریزی شدید و عفونت و نازائی و حتی مرگ، دامن‌گیر زنان شده‌است، مضافا” ممنوعیت سقط جنین، بازار قابله‌های محلی و افراد غیر متخصص را که از وسایل غیر بهداشتی استفاده می کنند، گرم می‌کند. به عقیده این گروه، آزاد سازی سقط جنین، مرگ و میر زنانی را که پنهانی و در شرایط غیر بهداشتی اقدام به سقط می‌کنند، کاهش می‌دهد.
1-16-3-ترجیح دادن مادر به جنین:موافقین سقط جنین استدلال می‌کنند که آیا مادری که منشأ پیدایش جنین است اهمیت بیشتری دارد یا جنینی که حفظ آن، موجب هتک حرمت و آبروی خانواده و یا به خطر افتادن جان مادر می‌شود؟ مضافا” مادر، یک انسان کامل است حال آنکه جنین؛ یا حیات انسانی ندارد و یا اینکه حیات انسانی او بالقوه بوده و تا تبدیل شدن به انسان کامل و بالفعل، فاصله زیادی دارد، بنابراین عقل حکم می‌کند که مادر را به جنین ترجیح داده و امکان قانونی آزادی سقط جنین را فراهم آوریم.
1-16-4-وجود ضرورت‌های اخلاقی، اقتصادی و اجتماعی:برای زنی که در اثر تجاوز به عنف یا نزدیکی با محارم و غیره حامله شده‌است، هیچ ضرورتی مهم تر از آن نیست که خود را هر چه زودتر از این ننگ و بی آبرویی برهاند. همچنین زنی که چندین فرزند داشته و شوهرش نیز سربار اوست و ناخواسته حامله شده‌است، بنا به ضرورت‌های اقتصادی، ناچار است که جنین خود را سقط نماید.
با عنایت به فراوانی اینگونه ضرورت‌ها، عاقلانه است که امکان انجام سقط جنین قانونی را فراهم آوریم.
1-16-5-الزام ناشی از ناهنجاری‌های جنینی:امروزه موارد ناهنجاری‌های جنینی که به تولد نوزادان ناقص‌الخلقه و یا عقب‌مانده ذهنی منجر می‌شود، کم نیست. در اینصورت و با وجودی که شیو‌ه‌های آزمایشگاهی و سونوگرافی تشخیصی، به راحتی متخصصین و مادر را از وجود اینگونه ناهنجاری‌ها مطلع می‌کند، آیا سزاوار است که با ممنوعیت سقط جنین، تولد این گونه نوزادان را تسهیل کنیم؟
1-16-6-الزام ناشی از افزایش جمعیت:انفجار جمعیت معضلی است که دولت‌ها جهت رهائی از زیر بار مشکلات و عوارض فراوان آن چاره‌ای جز کنترل موالید ندارند و قاطع ترین روش برای کنترل نیز سقط جنین است.
1-16-7-نظریه ممنوعیت مطلق سقط جنین:در مقابل، گروه دیگری هستند که سقط جنین را نوعی آدم کشی تلقی و تحت هیچ شرایطی آن را مجاز نمی‌دانند. این دسته معتقدند که حیات، یک موهبت الهی است و کسی حق ندارد آن را سلب نماید. از نظر پزشکی هم از لحظه انعقاد نطفه، جنین یک موجود زنده محسوب می‌شود و احدی حق ندارد این حیات را از او بستاند. کدام عقل سلیم این اجازه را می‌دهد که برای نجات جان دیگری مثل مادر، حیات فرد دیگری را بستانند؟ وقتی در یک منازعه ،عمل ضارب را سرزنش می‌کنیم، چرا برای کشتن انسانی ضعیف و فاقد هر گونه توان دفاعی چنین قضاوتی نداریم؟ این دسته معتقدند که آزادی سقط جنین، موجب آزادی روابط جنسی و از بین رفتن نظام خانواده می‌گردد، آزادی سقط موجب هرج و مرج شده و سبب سهولت دسترسی بدان می‌گردد و عده‌ای از آن بعنوان وسیله ضد بارداری استفاده می‌کنند. به اعتقاد برخی از پزشکان سقط اگر در شرایط بهداشتی هم صورت‌گیرد، از عوارض بعدی جلوگیری نخواهد کرد و در مجموع مرگ و میر زنان را کاهش نداده بلکه نازائی را نیز افزایش خواهد داد.
1-17-نظریه آزادی نسبی سقط جنین:شاید بتوان گفت که این نظریه، بیشترین طرفدار را در دنیا به خود اختصاص داده‌است زیرا نظریه آزادی مطلق سقط جنین، صرف اراده مادر را حتی اگر مستند به هیچ دلیلی نباشد، برای اقدام به سقط کافی می‌داند و نظریه ممنوعیت مطلق سقط جنین نیز کلیه ضرورت‌ها؛ حتی در مخاطره قرارگرفتن جان مادر را نادیده گرفته و مانع انجام سقط درمانی می‌شود، حال آنکه در نظریه آزادی نسبی سقط جنین، اضطرارها به رسمیت شناخته شده و اندیشمندان براساس ضرورت‌های علمی و طبی، انجام آن را تحت شرایطی، پذیرفته‌اند.
آنچه هواداران این نظریه را به دسته‌های گوناگونی تقسیم کرده‌است، اختلاف نظر در نوع اضطرارهاست. برخی، ناهنجاری‌های جنینی را موجب توجیه عقلایی سقط جنین دانسته‌اند گرچه این دسته نیز در مورد انواع ناهنجاری‌های، اختلاف نظر دارند. گروه دیگری بیماری‌های مادر را علت وجاهت سقط جنین تلقی کرده‌اند اما درخصوص نوع بیماری‌ها، دچار تعدد و تنوع رأی شده‌اند. همچنین دانشمندان دیگری، به ضرورت‌های اخلاقی و یا اجتماعی توسل جسته و با تنوع آراء، هر یک اضطرارهایی از این دست را توجیه مناسبی برای سقط جنین، اختیار کرده‌اند.
بدیهی است که دین اسلام، در گروه نظریه آزادی نسبی سقط جنین قرار می‌گیرد که در صفحات پیشین، شرایط و ضوابط دقیق آن را مورد بحث و بررسی قرار دادیم.
1-18-دیدگاه ادیان مختلف در رابطه با موضوع ودلایل موافقان ومخالفان سقط جنین ناشی از زنابرخلاف باور دین ستیزان می توان از چارچوب سنت عرصه ی مناسبی برای روایی سقط جنین در اندازه ی خردمندانه ودر حدی که ناگزیری ها می طلبند فراهم آورند.این لزوم پای بندی به سنت وقتی بیشتر اهمیت می یابد که بیاد آوریم که نفی سنت برای نیل به آرمان هایی که هواخواهان آزادی سقط در سر دارند از آن رو که باعث هراس مردم عادی می شود کاری خطا و اغلب بی ثمر و بلکه عبث است.بنابراین آنچه دین پژوه نو اندیش، برگردن دارد این است که بن مایه های حکم دینی را از باور داشت های اسطوره ای به سمت اندیشه ی علمی سوق دهد. این کار در واقع عبارت است از روز آمد کردن باورهای دینی .
1-18-1-سقط جنین و دین زرتشت:در سنت دینی مبتنی بر اوستای نو انجام عمل سقط جنین به هیچ بهانه ای روا نیست. اگر مردی با دختری دوشیزه یا بانویی جوان – خواه آن دختر یا بانو وابسته به سالار خانواده باشد یا نه، خواه به شوهر داده باشد یا نه- هم خوابگی کند و آن دختر یا بانو از آن آبستن شود نباید از شرم مردم، با آب و گیاه در خود دشتان نابهنجار پدید آورد، نباید از شرم مردم میوه ی زندگی را که در زهدان خویش دارد، نابود کند. (وندیداد ،فرگرد 15،بند9و بند11). درجه ی مخالفت با سقط جنین به پایه ی است که این عمل را با قتل عمدی برابر دانسته و البته پدر و مادر و سقط کننده را به یک میزان مقصر قلمداد کرده است.
1-18-2-سقط جنین در دین یهود:نخستین و مهمترین منبع شریعت و حقوق یهود، یعنی تورات به سقط جنین عمدی اشاره ای نکرده است. در دومین منبع شریعت یهود، یعنی تلمود، از سقط جنین عمدی سخن به میان آمده است. در این شریعت یهود اگرچه سقط جنین ممنوع شده برای ساقط کننده ی آن مجازات قصاص در نظر گرفته نشده است به رغم ممنوعیت سقط جنین در تلمود، در مباحث حقوقی این کتاب در مواردی ساقط جنین روا شمرده شده است. بر اساس قانون تلمود اگر زن در هنگام زایمان دچار مشکل شود وبیم آن رود که مرگ وی را تهدید کند اگر چنین هنوز در رحم باشد نمی توان جنین را ساقط کرد. از جمله مباحث بحث انگیز در حقوق یهود درباره ی جواز یا عدم جواز سقط جنین، آن که زن از زنا باردار شده باشد بسیاری از عالمان یهودی بر این عقیده اند که زن شوهر داری که از راه زنا باردار شده است می تواند جنین خود را سقط کند اما اگر دختر بی شوهری اینگونه باردار شود اسقاط جنین وی روا نیست. چرا که بر طبق شریعت یهود فرزند متولد از زنای زن شوهردار حرام زاده است و فرزند دختر بی شوهر حرام زاده شمرده نمی شود. از موارد جواز سقط جنین در قلمرو آن جاست که بخواهد مجازات اعدام را درباره ی زنی که از راه زنا باردار شده است به اجرا در آورند. در این مورد گفته اند که جنین زن باید قبل از اجرای مراسم اعلام سقط کرد مگر آنکه عملیات وضع حمل آغاز شده باشد .
1-18-3-دیدگاه دین اسلام و دلایل موافقان و مخالفان سقط جنین:در دین اسلام همان طور که گفته شد حیات طبیعی را به دو دوره تقسیم می کنند که دوره ی اول قبل از ازدواج روح و دوره ی دوم بعد از ولوج روح می باشد. طبق استنائاتی که از فقهای معاصر صورت گرفته است. اکثر آنها معتقد به جواز سقط جنین ناشی از زنا قبل از ولوج روح در جنین می باشند در صورتی که موجب حرج مادر باشد که بیماری روحی و روانی وی را نیز جزء حرج وی به شمار آورده اند اکنون به ذکر پاره ای از آن ها اشاره می شود.
سوالی که مطرح گردیده است به این صورت است که در مورد خانمی که تحت هتک ناموس یا تجاوز به عنف قرار گرفته و باردار شده است و با علم به اینکه ادامه ی بارداری و زایمان و حضور این طفل نامشروع در جامعه هم از لحاظ روحی روانی و اجتماعی ومشکلات خانوادگی و همچنین مشکلاتی که ممکن است برای جامعه و بار مالی که برای بیت المال پیش بیاید و فسادهای دیگری که ناشی از تولد این طفل نامشروع و حضور او در جامعه می شود آیا جایز است قبل از حلول روح در بدن جنین نسبت به سقط آن اقدام کند.
1-آیت الله صانعی: اگر زنی از زنا آبستن شود جایز نیست بچه اش را سقط کند لیکن اگر قبل از4 ماهگی برای جلوگیری از تضییع آبرو و حیثیت سقط کند نمی توان گفت حرام است بلکه به جهت رفع حرج و مشکل تضییع آبرو مخصوصا با فرض توبه جایز است .
2-آیت الله محمد رحمتی: در مساله ی 2572توضیح المسائل ذکر شده که نمی تواند بچه را سقط کند. ولی با توجه به رعایت اهم در مقابل مهم اگر کاری اهم از حفظ جان بچه باشد می توان به لحاظ رعایت آن اهم بچه را سقط کرد .
3-آیت الله سید صادق شیرازی: در چنین فرضی با کل خصوصیات مذکور جایز است.
4-آیت الله مکارم شیرازی: اگر ضرر مهم جسمی و روحی برای مادر دارد تا قبل از دمیده شدن روح در جنین می تواند آن را سقط کند، در غیر این صورت جایز نیست.
5-آیت الله سیستانی: در هر موردی که بقاء جنین موجب مشقت و حرج شدید باشد اسقاط جایز است قبل ازولوج روح و فقط باید دیه ی آن را پرداخت.
ولی برخی از فقها سقط جنین را بطور کامل حرام می دانند وبه ادله ی استناد می کنند که به ذکر آن ادله می پردازیم:
کتاب :سوره ی اسراء آیه ی31 می فرماید: و فرزندان خود را به خاطر ترس از فقر نکشید ما شما و آنها را روزی می دهیم.به یقین کشتن آنان گناه بزرگی است.
در سوره ی انعام نیز بیان میدارد: فرزندانتان را از فقر نکشید ما شما و آنها را روزی می دهیم.اگرچه در مورد حرمت سقط جنین نمی توان از این آیات استفاده کرد زیرا اولاد که جمع ولد است از ماده ولادت می باشد
بنابراین به فرزند انسان مادامی که در رحم است، حقیقتا ولد گفته نمی شود زیرا هنوز ولادت و زایمان صورت نگرفته است.بنابراین بعد از ولادت و زایمان به آن ولد گفته می شود وسلب حیات او قتل است ولی سلب حیات از جنین تا زمانی که متولد نشده باشد سقط واجهاض است نه قتل .
سنت: ممنوعیت و حرمت سقط جنین در بعضی از احادیث آمده است:
الف) موثقه ی اسحاق بن عمار که می گوید: اسحاق به عمار می گوید: به ابوالحسن(ع) عرض کردم. زن از باردار شدن می ترسد و دارو می نوشد تا آنچه در شکم دارد بیافتد.امام فرمود: این کار را نباید کرد. گفتم نطفه ای بیش نیست. نخستین چیزی که آفریده می شود نطفه است.
استدلال امام این است که چون نطفه منشا خلقت انسان است پس اسقاطش جایز نیست. و همچنین صحیفه ی ابوعبیده از ابوجعفر و مرسله ی شیخ مفید از امام امیر المومنین که برای پرهیز از اطاله ی کلام از ذکر آنها خود داری می گردد و همگی دلالت بر ممنوعیت سقط جنین می کند.
حکم عقل: سومین دلیل مقان سقط جنین حکم عقل می باشد و اینکه جنین منشاء انسان است و5/4 ماهگی به بعد شکل و شمایل انسان نیز پیدا می کند از این رو حرمت و احترام ختصی پیدا کرده و سقط او شبهه ی قتل انسان را به همراه دارد. دوما میل به ادامه ی نسل میل فطری است و سقط جنین اقدامی علیه این میل است بنابراین امری ناپسند محسوب می شود .
همان طور که ذکر گردید برخی از فقها سقط جنین را بعد از ولوج روح به هیچ عنوان مجاز نمی دانند ولی برخی دیگر بعد از اوج روح نیز سقط جنین را مجاز می دانند ولی دلایل متفاوتی را بیان می دارند. ازجمله:
برخی از جمله شیخ انصاری از باب قاعده ی تزاحم مادر را مخیر به سقط جنین می دانند چون که یا باید مرتکب حرا می گردد که همان سقط جنین است یا ترک واجب کند که همان حفظ جان خود می باشد و در این موارد که دوران امیر بین محذورین می باشد مادر مخیر می باشد که یکی را برگزیند .
برخی دیگر بر این عقیده اند که مادر برای دفاع از جان خود می تواند اقدام به سقط جنین کند زیرا در مسله ی دفاع ، تفاوتی ندارد که هجوم از طرف عامل خارجی باشد یا از طرف عامل داخلی .
همچنین موافقان سقط جنین دلایلی از جمله حفظ سلامت جسمی و روانی نادر و علل اقتصادی و علل اجتماعی و ناهنجاری های جنینی را از دلایل مبتنی بر جواز سقط جنین می دانند و برای جلوگیری از اطاله ی کلام و نامرتبط بودن با موضوع مقاله از بحث در مورد آنها خودداری به عمل آید.
1-19-بررسی سقط جنین ، از منظر نظریات غربی در حوزه اخلاق کاربردی دیدگاههای اندیشه وران غربی را نیز از این منظر می توان به دو گرایش موافقان و مخالفان تقسیم کرد:
1. موافقان سقط جنین:
این دسته از اندیشه وران غربی ، برای توجیه جواز اخلاقی سقط جنین ، از دو نظریه سود برده اند ؛ نظری وظیفه گروانه و نظریه نتیجه گروانه.
2. نظریه وظیفه گروانه :
وظیفه گرایان ، براساس اصل تعمیم پذیری ، استدلال می کنند که هر فرد انسان ، در تصمیم گیری برای زندگی خود ، آزاد است ، بنابر این به همان اندازه که برای بچه دار شدن یا بچه دار نشدن ، حق تصمیم گیری دارد ، اگر خواسته یا ناخواسته نیز باردار شد، می تواند تصمیم بگیرد که جنین خود را حفظ کند یا سقط نماید.
براساس مبانی نظریه وظیفه گرایانه ، هرگونه تصمیم مادر در این خصوص، مشروط به این است که وی بتواند بطور غیر متناقض اراده نماید که تصمیم او، در حوزه مباحث اخلاقی، به یک قانون عمومی تبدیل شود و نسبت به همه افراد، به طور یکسان اجرا گردد.
بدیهی است که تبدیل شدن اراده سقط جنین به یک قانون عمومی ، از چالش های مهم فراروی جواز آن محسوب می شود ، علاوه برآن بر اساس اصول فلسفه اخلاقی ایمانوئل کانت ـ که پایه گذار نظریه وظیفه گرایانه در اخلاق است ـ توجیه مزبور در جواز سقط جنین ، در صورتی نافذ است که جنین هیچ شأن و منزلتی نداشته باشد ، اما اگر آنگونه که بسیاری از اندیشمندان تبیین کرده اند ، جنین از ابتدای شکل گیری یا لااقل در مراحلی از رشد خود ، ارزش انسانی و شأن اخلاقی داشته باشد ـ که دارد ـ ، در این صورت ، حق حیات جنین و تداوم آن ، با حق مادر در سقط آن ، معارض خواهد بود و بدین لحاظ نمی توان توجیه وظیفه گروانه را بر جواز سقط جنین ، مناسب و نافذ دانست.
3. نظریه نتیجه گروانه :
بر اساس مبانی این نظریه ، اگر ادامه بارداری و پیامدهای ناشی از آن ؛ نظیر زایمان، نسبت به سقط جنین، نگرانی و ناراحتی های بیشتری را برای مادر در پی داشته باشد ، سقط آن توسط مادر ، مجاز و قانونی است.
در این نگرش ، قتل یک انسان ، اساسا نامعقول نیست بلکه معیار هر اراده و انتخابی، بیشترین خیری است که عمل می تواند برای بیشترین افراد ، در برداشته باشد . بدین ترتیب اگر بیشترین خیر ، در سقط جنین یا قتل نفس باشد، اقدام به آن جایز خواهد بود.
یکی از مهم ترین چالش های فراروی توجیه نتیجه گروانه این است که بگوییم ؛ آیا آزادی سقط جنین ، به عنوان یک قانون عمومی و خط مشی همگانی، بیشترین ناراحتی را برای بیشترین افراد ایجاد می کند ، یا ممنوعیت آن.
بدیهی است که اگر ممنوعیت سقط جنین، در مقایسه با آزادی آن به عنوان یک قانون عمومی، بیشترین خیر را عاید بشریت کند ، با این نظریه نمی توان آزادی سقط جنین را توجیه کرد.
4. مخالفان سقط جنین :
براساس توجیهاتی که اندیشمندان حوزه فلسفه اخلاق در غرب ارائه کرده اند، مخالفت با آزادی سقط جنین، می تواند بر دو نظریه استوار باشد:
5. نظریه قانون طبیعی :
مطابق دیدگاههای ارسطو و افلاطون که از ناحیه برخی از فیلسوفان متأخر نیز استقبال شده است، هر چیز طبیعی، واجد حقوقی است که ناشی از طبیعت می باشد. بنابراین جنین ، انسانی طبیعی است که همچون سایر انسانها، حقوقی ناشی از طبیعت دارد و مهم ترین آن ، حق حیات و ادامه آن می باشد.
قانون طبیعی حکم می کند که سقط جنین ، از منظر اخلاقی، قتل بوده و به مجرد انعقاد نطفه ـ صرف نظر از اینکه حاملگی ناشی از تجاوز به عنف ، یا با تصمیم قبلی و یا ناخواسته باشد ـ، نمی توان جنین را سقط کرد.
6. نظریه امر الهی :
طرفداران این نظریه ، که از منظر دینی به تبیین مقولات اخلاقی می پردازند، برآنند که سقط جنین در همه متون دینی، امری ناروا و خلاف اخلاق شمرده شده است . بنابر این گرچه از طریق تبیین عقلی نیز سقط جنین، عملی غیر اخلاقی شناخته می شود لیکن براساس کلیه متون دینی که منطبق بر فرمان الهی است، سقط جنین ، حرام و ناروا دانسته شده است.
7. حقوق اخلاقی جنین:
از مجموع آنچه در این مقاله مورد بحث و بررسی قرار گرفت، دانسته می‌شود که جنین از انعقاد نطفه؛ یعنی زمانی که دررحم مادر، زندگی و رشد و تکامل خود را آغاز کرده و حیات وابسته به مادر دارد، همچنین مرحله‌ای که به کمال جسمانی و حیات مستقل انسانی نایل می‌شود (چهار ماهگی)، تا زمانی که از مادر متولد می‌گردد، دو نوع حق، بر دیگر انسان‌ها؛ اعم از خانواده و غیر خانواده دارد:
یکی به عنوان موجود زنده و دیگری به عنوان انسان؛ با شکل‌گیری کامل در رحم مادر. از نظر اخلاقی جنین از آغاز «نفخ روح» با دیگر انسان‌ها هیچ گونه تفاوتی ندارد، جز اینکه او انسانی در رحم مادر است که مدتی از انظار پنهان بوده و همچون مسافری است که به زودی به خانواده و جامعه‌اش ملحق می‌گردد. لذا آنچه به عنوان حق برای دیگر انسان‌ها به رسمیت شناخته شده‌است، دقیقا” و بدون هیچ گونه تفاوتی، پس از ماه چهارم برای او نیز رسمیت دارد. البته قبل ازچهارماهگی نیز به عنوان موجودی که در مسیر تکامل انسانی قرار گرفته و بالقوه انسان است، برای همگان محترم است



قیمت: 10000 تومان

متن کامل در سایت homatez.com

NameEmailWebsite

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *