user8220

دانشکده ادبیات و علوم انسانی
پایان نامه کارشناسی ارشد در رشته فرهنگ و زبانهای باستانی
فریدون در متون اوستایی، پهلوی و شاهنامه
به وسیلهی
مینا مرادی مختار خانلو
استاد راهنما
دکتر گلنار قلعه خانی
بهمن 1390

به نام خدا
اظهار نامه
اینجانب مینا مرادی مختار خانلو دانشجوی رشته فرهنگ و زبانهای باستانی دانشکده ی ادبیلت و علوم انسانی اظهار می دارم که این پایان نامه حاصل پژوهش خودم بوده ودر جاهایی که منابع دیگران استفاده کرده ام نشانی دقیق و مشخصات کامل آن را نوشته ام . همچنین اظهار می دارم که تحقیق و موضوع پایان نامه من تکراری نیست وتعهد می نمایم که بدون مجوز دانشگاه دستاوردهای آن را منتشر نکرده و یا در اختیار غیر قرار ندهم. کلیه حقوق این اثر مطابق به آیین نامه مالکیت فکری و معنوی متعلق به دانشگاه شیراز است.
نام ونام خانوادگی: مینا مرادی مختارخانلو
تاریخ وامضاء : 20/12/1390

تقدیم به
پدر و مادرم به جهت زحمات بی دریغشان
و
همسر عزیزم بخاطر همه مهربانیهایش

سپاسگزاری
زحمات استاد راهنمایم سرکار خانم دکتر گلنار قلعه خانی را ارج مینهم که با صبر و حوصله بسیار مرا در مسیر این رساله هدایت فرمودند واز جناب آقای دکتر حسین نجاری و دکتر فرخ حاجیانی ، نهایت سپاس و امتنان خویش را ابراز می دارم.

چکیده
بررسی فریدون درمتون اوستائی، فارسی میانه و شاهنامه فردوسی
به کوشش
مینا مرادی
دوره پهلوانی یا حماسی در ایران باستان از پادشاهی فریدون آغاز می گردد و تا قبل از پادشاهی فریدون سرزمین ایران را هنیره می گفتند که پس از آن این سرزمین ایران نام گرفت. در میان شاهان افسانه ای سلسلسه ی پیشدادیان فریدون جایگاه خاصی دارد. فریدون آزادی بخش و مصلح جهان بود. در روایات اساطیری و حماسی ایران باشمار زیادی از پهلوانان اساطیری روبرو می شویم که یکی از معروف ترین آنها فریدون است. فریدون نام یکی از شاهان پیشدادی است. این نام در اوستا بصورت ثرتئونه (raētaonaθ) و در پهلوی فردون ( frēdon ) و در فارسی فریدون گفته می شود.در اوستا قهرمانی است که شخصیتی نیمه خدایی دارد و لقب او اژدهاکش است..در شاهنامه فریدون از نژاد جمشید است وپدرش از قربانیان ضحاک. او آخرین شاه از طبقه پیشدادیان دادگر است. در این پژوهش سعی برآن است کلیه روایات وتعاریف مربوط به این اسطوره با هر عنوان و توضیحی بصورت مقایسه ای بر مبنای متون اوستایی، فارسی میانه و شاهنامه بررسی علمی گردد.در هر فصل به بررسی فریدون در دوران مختلف پرداخته شده ودر آخر فصل یادداشتهای مربوط به آن آورده شده است و لازم به توضیح است که کلیه واژگان اوستایی و پهلوی حتی المقدور علاوه بر آوانویسی ، ریشه شناسی گردیده اند و سیر تحول آنها تا به فارسی امروزین به اختصار آمده است.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اول: مقدمه
1-1- اهمیت و ضرورت پژوهش3
1-2- تحلیل درباره واژه ی اسطوره3
1-3-اهداف تحقیق5
1-4-پیشینه تحقیق6
1-5-روش تحقیق7
فصل دوم: فریدون در متون اوستایی
2-1- تعریف واژه10
2-2- زادگاه13
2-3- هوم15
2-4- اژدهاکشی16
2-5-فره کیانی21
2-6-طبابت23
2-7- گرز29
2-8-افسونگری31
2-9- سنگهوک و ارنوک32
2-10-قلمرو سه پسر35
یادداشت های فصل دوم38
فصل سوم: فریدون در متون پهلوی
3-1-مقدمه52
3-2- نسب فریدون54
3-3- فریدون و ضحاک و دیوان مازندران57
عنوان صفحه
3-4-فریدون و فرزندانش63
3-5-دین65
3-6-درباره میرا شدن فریدون66
3-7-پادشاهی فریدون67
3-8- افسونگری فریدون71
3-9-طبابت73
3-10-فریدون و اعمال او در منابع مختلف73
یادداشت های فصل سوم76
فصل چهارم: فریدون در شاهنامه
4-1- مقدمه82
4-2-تعریف واژه83
4-3-نسب فریدون83
4-4-تولد فریدون84
4-5- دوران کودکی و جوانی فریدون85
4-6-نقش«گاو»در زندگانی فریدون92
4-6-1-کاربرد لفظ«گاو»در القاب پدران فریدون.92
4-6-2-«گاو برمایه»،گاو فریدون.92
4-6-3-گاو سواری فریدون.94
4-7-گرز فریدون94
4-8- جنبۀ افسونگری فریدون 95
4-8-1-راز 95
4-8-2-اروند رود97
4-8-3- به شکل اژدها در آمدن97
4-8-4- آگاهی از آینده98
4-9-طبابت100
4-10-سفر در زندگی فریدون101
4-11-تقسیم جهان101
4-12- دلایل شهرت فریدون105
4-13-اوصاف و القاب فریدون108
عنوان صفحه
یادداشت های فصل چهارم112
فصل پنجم: نتیجه گیری
5-1- نتیجه گیری118
5-2- پیشنهادات121
5-3- محدودیت ها122
فهرست منابع و مأخذ
منابع فارسی 123
منابع انگلیسی 127
فصل اول

مقدمه
هویت یک ویژگی برگرفته از گذشته و حال است ، سرگذشت گذشتگان وآداب ورسوم فرهنگ آنها و تاثیرات آن بر زندگی حال ،هویت یک نسل را به وجود می آورد.هویت عامل متمایز کننده جوامع بشری است که شناخت هویت هر جامعه برای آن جامعه ضروری است. اساطیر، دین و زبان برخی از این مولفه ها هستند.
فریدون به عنوان یکی از عوامل اصلی تشکیل دهنده هویت جمعی و فرهنگی جامعه در ارتباط با هویت ایرانی مورد بررسی قرار گرفته است که نفوذ خود را از طریق لایه های کهن فرهنگی بر کنشگران اجتماعی اعمال کند(اعزازی،1376: 124).
در میان شخصیت های افسانه ای جهان بی تردید فریدون یکی از کهنترین شخصیتهاست که به دلیل همین قدمت و از جهتی به دلیل خاستگاه تاریخی و جغرافیایی که متعاقباَ توضیح آن داده خواهد شد، فرصت کافی برای بن مایه های (motifs) فراوانی از هویت و خویشکاریهای وی وجود دارد.
بر اساس متون مختلف در مورد خاستگاه آریائیان در دوران فریدون ، ورنه(varəna)به عنوان زیستگاه وی بیان گردیده است. ورنه همان گیلان امروزی است که صحت این مطلب با گزارشاتی که درآن بیان گردیده است که در کوه البرز جنگاوری و یگانه پرستی را از مغان زردتشت آموخت، نیز مطابقت می کند.
منابع مختلف ایرانی از این شخصیت آگاهی و شناخت می دهند که یکی از آنها یشت ها می باشد. در آنجا از ثرتئونه raētaonaθ اوستائی به تفضیل سخن رفته است و بر این مبنا اهورامزدا با او سخن گفته و به او پیشنهاد پیامبری داده که فریدون نپذیرفته و سپس به او پیشنهاد پادشاهی داده می شود که می پذیرد و به مدت 500 سال بر هفت کشور فرمان می کند. از اینجا به بعد داستان چند وچون پادشاهی وی و یاری گری و چاره جویی او برای مردم مطرح می گردد.
سرانجام فریدون به دلیل افزایش شکوه و قدرت نقش اهورامزدا را در توانایی فرد انکار می کند و بدین سبب فره ایزدی که موجب برتری او نسبت به مردم بود از وی جدا گشته به صورت فردی آسیب پذیر و عادی در می آید و بعد از تقسیم جهان بین سه فرزند، در گوشه ای از دنیا، جان خود را از دست می دهد.(پور داود،1347: 195)
در منابع ایرانی بر سر نوع گناه، طول دوران پادشاهی و نیز فرد کشنده ی او اتفاق نظر وجود ندارد که همه آنها مورد بحث قرار خواهد گرفت.
در این تحقیق شخصیت و خویشکاری فریدون در متون اوستایی،پهلوی و شاهنامه بررسی می گردد.
1-1- اهمیت و ضرورت پژوهش
فریدون سومین شخصیت قابل بحث در شاهنامه فردوسی می باشد.شاید بتوان گفت پادشاهی فریدون تحولات زیادی در تاریخ اساطیری ایران ایجاد کرده است.لذا بررسی دقیق شخصیت پهلوانی و اسطوره ای فریدون و پادشاهی او بر ایران زمین ضروری به نظر می رسد.اسطوره ها نقشی اساسی در آداب و رسوم و فرهنگ هر قوم ایفا می کنند.شناخت صحیح اسطوره منجر به شناخت فرهنگ و جلو گیری از نفوذ نا هنجاریهای فرهنگی در جامعه می گردد.شناخت صحیح و استوار فرهنگ موجب ایجاد اعتماد به نفس در عموم مردم جامعه می گردد. لذا بررسی دقیق اسطوره های هر سرزمین اهمیت ویژه ای برای مردمان حال و آینده آن سرزمین دارد.
در این پژوهش کسب اطلاعات لازم و جامع در مورد فریدون که اسطوره ای ایرانی است به عنوان مهمترین جنبه پژوهش در نظر گرفته شده است .اما آنچه در این اسطوره ها مهم است صحت تاریخی آنها نیست بلکه مفهومی است که شرح این داستانها برای معتقدان آنها در بر دارد و همچنین از این جهت دارای اهمیت است که دیدگاههای آدمی را به خویشتن و جهان و آفریدگار بیان می کند
1-2- تحلیل درباره واژه ی اسطوره
دیر زمانی است که جُستارگران دین و فرهنگ ، عظمت واژه اسطوره را دریافته و هرکدام با پیمانه ی توان خویش ، رمز و رازهای آن را ساخته اند.
دکتر مهرداد بهار ، پژوهشگر توانمند اساطیر ایران ، در زمینه ی واژه اسطوره می گوید : « اساطیر جمع مکسر واژه اسطوره در عربی است ؛ اسطوره خود واژه ای است معرب از یونانی " Historia " به معنای جست و جو، آگاهی و داستان؛ و از مصدر" Historian " به معنای بررسی کردن و شرح دادن ؛ واژه اروپایی برابر آن "myth" در انگلیسی ؛ "mythe" در فرانسه ؛ "myth-e" در آلمانی ؛ از واژه ی یونانی "mythos" به معنای شرح ، خبر و قصه گرفته شده است. » (بهار ، 1381: 21).
ارائه تعریف کاملی که دربرگیرنده ی همه مفاهیم آن باشد کار آسانی نیست. در فهم عامه و در برخی از فرهنگها ، اسطوره معنی « آنچه خیالی و غیرواقعی است و جنبه ی افسانه ای محض دارد » یافته است ؛ اما اسطوره را باید داستان و سرگذشتی «مینوی» دانست که معمولأ اصل آن معلوم نیست و شرح عمل ، عقیده ، نهاد یا پدیده ای طبیعی است به صورت فراسویی که دست کم بخشی از آن از سنتها و