مقاله درباره سوره‌ها، سوره، سور، قرآن، آيات، القرآن، نزول، كتاب

زملكانى (م. 651 ق) از قرآن‌پژوهان قرن هفتم، تفسير خود را با عنوان نهایت التأميل فى اسرار التنزيل با توجه به علم مناسبت نگاشته است در همان قرن، ابن ابى الاصبع (م. 654 ق) بدائع القرآن و الكواكب الدريه فى نظم القواعد الدينيه را می‌نویسد و پيوستگى و نظم قرآن را بازگو می‌کند. ابن نقيب بلخى (م 698 ق) نيز در تفسير بزرگ خود التحرير والتحبير به پيوستگى آيات توجه می‌کند. پس از وى در قرن هشتم ابن زبير غرناطى (م. 708 ق) البرهان فى مناسبه ترتيب سور القرآن را تأليف كرد. اين كتاب مبنايى است براى قرآن‌پژوهانی كه به علم مناسبات پرداخته‌اند. گسترش علم مناسبات در اواخر قرن هشتم، زمينه گشايش فصلى مستقل در علوم قرآنى را فراهم ساخت. بدرالدين زركشى (م. 794 ق)، فصلى ويژه از كتاب البرهان را به اين موضوع اختصاص داد.
سيوطى افزون بر كتاب الاتقان از دو تأليف ديگر خود با نام‌های تناسق الدرر فى تناسب السور و مراصد المطالع فى تناسب المقاطع ياد می‌کند كه كتاب نخست به تناسب و ارتباط سوره‌ها اختصاص يافته و كتاب دوم از تناسب آغاز و پايان سوره‌ها بحث می‌کند.
برهان‌الدین ابراهيم بن عمر بقاعى (م. 885 ق) از مشهورترين دانشمندانى است كه درباره علم مناسبات و استحكام آن سخن گفته است. وى در تفسير خود نظم الدرر فى تناسب الآيات والسور به تبيين رابطه آيات و سوره‌ها پرداخته و راهى اغراق آميز پيموده و پيوندهاى نامأنوس و تكلف آميزى را باز می‌گوید كه موجبِ انتقاد دانشمندان شده است.
نهرالنجاة فى بيان مناسبات آيات ام‌الکتاب از ساجقلى زاده مرعشى (م. 1150 ق) و جواهرالبيان فى تناسب سور القرآن از صديقى غمارى، دو تأليف مستقلی‌اند كه در قرن دوازدهم هجرى به رشته تحرير درآمده‌اند. در نهرالنجاه، پيوند آيات و در جواهرالبيان، تناسب و ارتباط سوره‌ها، پى جويى شده است.
برخى از كسانى كه در دوره معاصر به طور گسترده بحث و بررسى تناسب را دنبال كردند و تأليفاتى در اين زمينه ارائه داده‌اند عبارتاند از: محمد محمود حجازى در التفسير الواضح و الوحده الموضوعيه فى القرآن الكريم، عبدالله درّاز در النبأ العظيم، شحاته در اهداف كل سوره و مقاصدها فى القرآن الكريم، صبحى صالح در مباحث فى علوم القرآن، شيخ محمد غزالى در نحوَ تفسير موضوعى لسور القرآن الكريم، مناع القطان در مباحث فى علوم القرآن، کمال‌الدین طائى در موجز البيان، مصطفى مسلم در مباحث فى التفسير الموضوعی، عبدالعلى بازرگان در نظم قرآن، سعيد حوّى در الاساس فى التفسير، معرفت در التمهيد فى علوم القرآن، عبدالهادى فقهى زاده در پژوهشى در نظم قرآن، عباس همامى در چهره زيباى قرآن، سيد محمد على ايازى در چهره پيوسته قرآن و محمد خامه گر در ساختار هندسى سورههاى قرآن.
1-3-3- HYPERLINK “http://www.maarefquran.com/maarefLibrary/–plates/farsi/dmaarefbooks/Books/8/57.htm” l “f16” اقسام مناسبت در قرآن:درباره اقسام مناسبات در قرآن، آراى متفاوتى از سوى قرآن‌پژوهان، مطرح شده‌اند. جلال‌الدین سيوطى در كتاب تناسق الدرر فى تناسب السور، اين مناسبات را 14 نوع مىشمارد.
ما در این رساله تنها به تناسب بین آیات درون یک سوره و تناسب بین سور می‌پردازیم.
1-3-3-1- تناسب آیات درون سورهمسئله همبستگى و تناسب ميان آيات قرآن، رفته رفته توسعه يافته، از محدوده ارتباط برخى آيات و سوره‌ها فراتر می‌رود و به پيوستگى نظاموار كه بيانگر نظمى منطقى ميان تمامى آيات يك سوره است اطلاق می‌گردد.
در اين مناسبت، هر یک از سوره هاى قرآن به مثابه مقاله اى مستقل است، كه از مقدمه، متن و نتيجه تشكيل شده است و موضوع و غرضى واحد را دنبال می‌کند. مطالب موجود در برخى سوره‌ها كه به ظاهر پراكنده و گسسته می‌نمایند، با توجه به غرض اصلى سوره، انسجام و ارتباط می‌یابند. اين گونه از مناسبت، امروزه به نظريه «وحدت موضوعی سوره هاى قرآن» شهرت يافته است. نظريه ياد شده در حقيقت، از اقسام مناسبات است.
تفصیل این بحث را ذیل هدفمندی سوره‌ها میآوریم.
1-3-3-2- تناسب سوریكی از جلوه های تناسب و ارتباط در ساختار قرآن كریم، مناسبت‌های موجود میان سوره های آن است. این موضوع از سوی بسیاری از مفسران و پژوهشگران علوم قرآن بررسی و پی گیری شده و حجمی از تفاسیر و کتاب‌های علوم قرآن را به خود اختصاص داده است. تفاسیری مانند: مجمع‌البیان، تفسیر کبیر فخر رازی، نظم الدرر فی تناسب الآیات و السور، المنار، تفسیر مراغی، الاساس فی التفسیر و شماری دیگر كه از روابط میان سوره‌ها سخن گفته‌اند. کتاب‌های جداگانه ای نیز در این باره نگاشته شده است؛ همچون البرهان فی مناسبه ترتیب سور القرآن از ابوجعفر بن زبیر و تناسق الدرر فی تناسب السور از جلال‌الدین سیوطی.
در سده هاي اخير نيز شماري از مفسران به اين بحث همت گماشته و حتي برخي از آن‌ها محور كار خود را همبستگي آيات و سور قرار داده‌اند كه در اين ميان می‌توان به آلوسي، سيد قطب، علامه طباطبايي، حجازي، شلتوت، مراغي، زحيلي و حوي اشاره نمود.
در مقابل اين گروه بسياري از مفسران، به نحو شايسته، بدين مبحث نپرداخته و حتي اعتنايي به آن نداشته‌اند و یا به انكار این مناسبت‌ها پرداخته‌اند و آن‌ها را قلم فرساییهایی بیهوده و تكلف آمیز قلمداد کرده‌اند؛ از جمله استاد آیت الله معرفت كه این گونه تناسب‌ها را بی فایده و رنج آور خوانده می‌نویسد:
«هیچ تناسب معنوی میان سوره‌ها با یكدیگر وجود ندارد و هرگز ترتیب موجود بین سوره‌ها توقیفی نیست، بلكه این كار به دست صحابه از روی برخی مناسبت‌ها – مثلاً بزرگی و كوچكی سوره‌ها و از این قبیل انجام گرفته است».
بی هیچ ابهامی روشن است که اعتقاد به وجود تناسب میان سوره‌ها منوط است به پذیرش نظریه توقیفی بودن ترتیب ان‌ها در مصحف، بر همین اساس همواره کسانی از تناسب سور سخن گفته که به توقیفی بودن چینش همه آن یا دست کم اکثریت قریب به اتفاق شان اعتقاد داشته‌اند زیرا فقط با این فرض است که می‌تواند از وجود مناسبت‌های واقعی سخن گفت. در هر صورت محققانی که در این باره قلم زده‌اند ابتدا بر این نکته پای فشرده‌اند که نظر به اعتقادشان دائر بر توقیفی بودن ترتیب سوره‌ها به وجود ارتباط میان آن‌ها قائل شده‌اند.
اما در مقابل نظریه توقیف در ترتیب سور، «نظر ورای اکثر علما اجتهاد در ترتیب سور است» زرقانی می‌نویسد: «در ترتیب سور توقیفی از جانب پیامبر وجود نداشته بلکه رای صحابه به سوره‌ها چنین نظمی بخشیده است»
در این زمینه طرفداران اجتهادی بودن ترتیب سور نظر خود را به دلایلی روشن متکی میدانند این ادله اجمالاً به قرار زیرند:
1ـ قاطعانه‌ترین دلیل که در این زمینه هست اختلاف مصاحف نخستین در ترتیب سوره‌هاست. این اختلاف در سطح مصاحف علی بن ابی طالب:، عبدالله بن مسعود، ابی بن کعب، ابن عباس امام صادق قابل رویت است.
2ـ انتساب جمع فعلی به عثمان که در تاریخ و روایت از شهرت قابل تأملی برخوردار است. ابن کثیر می‌گوید: «ترتیب سوره های قران از امیرالمؤمنین :عثمان بن عفان است.»
3ـ علاوه بر این‌ها مسئله عدم هماهنگی ترتیب کنونی سوره‌ها با ترتیب نزول آن‌ها می‌تواند به عنوان علامتی برآورد شود که اجتهادی بودن ترتیب سور را تاکید کند.
ادعاي تناسب ميان سوره‌ها در ترتيب مصحفي بسيار دشوار می‌نماید و مورد انتقاد گروه زيادي از دانشمندان علوم قرآن قرار گرفته است؛ حق آن است، تناسب سوره‌ها در نزول طبيعي سوره‌ها كه در مدت 23 سال رسالت پيامبر اكرم9 به تدريج و ترتيبي خاص بوده است به اثبات نزدیک‌تر است.
بدین معنا که پروردگار سوره و یا آیاتی از یک سوره را نازل می‌فرمود و به دنبال آن چالش‌ها و مخالفت‌هایی صورت می‌گرفت و بالاخره در مقابل پیام جدید از خود واکنش نشان می‌دادند که این واکنش‌ها در آیات نازلهی بعدی چه به شکل ادامه‌ی سوره یا سوره های جدید پاسخ داده می‌شد. از آن گذشته خود پیامبر در مقام مبلغ آیات مواجه با مشکلاتی می‌شد یا آنکه آمادگی‌های ویژه پیام را لازم داشت که این موضوع ضرورت نزول سوره و یا آیات را موجب می‌شد.
به عبارت دیگر فرایند نزول آیات و سور ناظر به یکدیگر و ناظر بر تحول دینی جامعه بوده است.
بنابراین در تفسير به ترتيب نزول است كه انسان رابطه و تناسب ميان سوره‌ها را در می‌یابد و از رهگذر همين ارتباط بخش‌هایی از مرادهاي نهفته در سوره‌ها و آيه هاي قرآن را كشف می‌کند.
1-4- هدفمندی سوره‌ها
همان سان که کتاب تکوین و آفرینش را هدف و غایتی است، نزول قرآن و کتاب تشریع را نیز غایت و هدفی است که از مرتبت «علی حکیم» بسط و تنزیل یافته تا به فهم انسان در آید و آن غایت و هدف برآورده گردد.
درآیات قرآن اهداف متعددی برای نزول این کتاب مقدس بیان شده است، اما به نظر می‌رسد قرآن یک هدف اصلی دارد و دیگر اهداف در پرتو آن هدف شکل گرفته‌اند، چیستی آن غایت و هدف را خداوند

متن کامل در سایت homatez.com

About: admin