مقاله درباره سوره، قرآن، غرض، آیات، سوره‌ها، موضوعی، هدفمندى، «وحدت

در شماری از آیات قرآن کریم بیان نموده است: (ذَلِکَ الْکِتَابُ لا رَیْبَ فِیهِ هُدًى لِلْمُتَّقِین)، (… قَدْ جَاءَکُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَکِتَابٌ مُبِینٌ*یَهْدِی بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلامِ …)، آری هدایت به راه مستقیم، هدف اصلی قرآن است.
هدف‌داری و غایتمندی قرآن، ساختار نظام‌مند لفظی و معنایی را برتافته است، چرا که از متن گسسته و نامنظم، هدف و غایتی سر نمی‌زند؛ اما این نظام هندسی معنادار و هدفجو را، می‌باید در کلیت پیکره قرآن سراغ گرفت و یا اینکه می‌توان در درون اجزا و بخش‌های کوچک‌تر، چون سوره‌ها و آیات نیز جستجو کرد؟
می‌دانیم كه قرآن مجموعهی واحدى است كه همهی اجزايش يك هدف و احد را دنبال می‌کنند و اين هدف كه همان انسان سازى و هدايتگرى است در تك تك حروف و كلمات اين كتاب مقدس جارى و سارى است. هدايتگرى قرآن در گزينش واژگان، چينش كلمات، جايگاه آيات در سوره‌ها كاملاً مشهود است و اراده واحد و حكيمانهاى در ساماندهى آن‌ها نقش داشته است. اگر قرآن داراى يك هدف كلى است هر يك از سوره هاى قرآن نيز بايد بخشى از اين هدف را تأمين كنند و رابطه اى معنادار و هماهنگ با هدف كلى قرآن داشته باشند. بدينسان می‌بینیم كه پذيرش هدفمندى قرآن به طور طبيعى ما را به سوى هدفمندى سوره سوق می‌دهد و اين سؤال را در برابر ما قرار می‌دهد كه اگر هدف كلى قرآن هدايت است سوره «بقره» يا «آل عمران» يا «ناس» و… چه بخشى از اين هدايتگرى را بعهده دارند؟ هدف ويژه هر سوره چيست و هر سوره در كليت خود در صدد بيان چه پيامى است؟ اينجاست كه به طور منطقى بحث هدفمندى سوره‌ها مطرح شده و پاسخ شايسته خود را طلب می‌کند.
بنابراين اگر كسى در صدد انكار هدفمندى سوره‌ها بر آيد در آغاز بايد در هدف مندى قرآن ترديد كند و آنگاه از پذيرش نظريه «وحدت غرض سوره هاى قرآن» سر باز زند. طرفداران نظريه نيز ناچارند كه قبل از هر چيز به عنوان يك اصل، موضوع هدفمندى قرآن را بپذيرند. در واقع پايه هدفمندى سوره‌ها پذيرش هدفمندي قرآن است.
نظریه «وحدت غرض آیات سوره های قرآن» که اصطلاح رایج‌تر از همان بحث هدفمندی سوره‌ها می‌باشد و مراد ما از ان، همان وحدت هدف یا غرض است، از مباحثی است كه در سال‌های اخیر مورد توجه خاص برخی قرآن‌پژوهان و علاقه‌مندان به معارف اسلامی قرار گرفته است؛ اما از آنجا كه چارچوب و مرزهای آن به درستی تبیین نشده مخالفت‌های بسیاری را برانگیخته است.
بنابراین تبیین معنای دقیق «وحدت غرض سوره‌ها» به عنوان یكی از مقدمات تصوری این نظریه باید مورد توجه و عنایت قرار گیرد. آنچه در این مجال مورد نظر است چیزی فراتر از تناسب و ارتباط آیات است و آن وحدت غرض است. در واقع «وحدت هدف سوره» به دنبال یافتن پاسخ برای این پرسش مهم است كه: آیا مجموع آیات سامان یافته در یك سوره، هدف خاص و معینی را دنبال می‌کند و یا هر سوره مشتمل بر آیاتی است كه هر چند در بین برخی از آن‌ها تناسب وجود دارد؛ اما در مجموع درس‌های پراكنده ای را تشكیل می‌دهند كه چه بسا تناسب شایان توجهی میان آن‌ها نباشد؟ دكتر عبدالله محمود شحاته در تعریف این نظریه می‌نویسد:
«وحدت غرض سوره های قرآن كریم به این معنی است كه باید پیام سوره‌ها را اساس فهم آیات آن سوره تلقی كرد؛ از این رو لازم است غرض سوره به عنوان محور و مدار فهم آیاتی مدّ نظر باشد كه پیرامون همان غرض نازل شده‌اند.»
از عبارت یادشده می‌توان نتیجه گرفت كه از نظر دكتر شحاته، وحدت غرض سوره یعنی؛ كشف وحدت جامع و حاكم بر هر سوره كه مفسر در پرتو آن می‌تواند به مقاصد و محتوای سوره دست یابد. بنابراین لازمه طبیعی اعتقاد به وحدت غرض سوره‌ها این است كه به ارتباط سامان مند و منطقی آیات با یكدیگر معتقد باشیم؛ به گونه ای كه بتوان در یك نمودار درختی همه آیات را از طریق محورها و عنوان‌های فرعی به یك عنوان و غرض اصلی اتصال داد.
به عبارت دیگر، وحدت غرض سوره‌ها تنها بر این نكته تأكید دارد كه آیات به ظاهر پراكنده هر سوره یك هدف مشخص را دنبال می‌کنند كه در پرتو آن از نظمی معجزه آسا و ارتباط سازوار و منطقی برخوردار می‌شود.
اگر نظریه «وحدت غرض سوره‌ها» به بار نشیند و سیمای آن از پس زنگار شبهات رخ نماید، آثار و بركات آن در همه مباحث قرآنی اعم از علوم قرآنی و كتب تفسیری آشكار خواهد شد.
از دیر باز هر محققی كه از دریچه تناسب آیات به سوره های قرآن نگریسته و ارتباط آن‌ها را در مجموع سوره درك كرده است با شور و شعف بسیاری از اهمیت والای این علم سخن گفته است. از متأخرین نیز علامه طباطبایی بر این نكته اصرار دارد كه هر سوره تنها مجموعه ای از آیات پراكنده و بی ارتباط نیست، بلكه وحدتی فراگیر بر هر سوره حاكم است كه پیوستگی آیات را می‌رساند. ایشان در مقدمه هر سوره، اهداف و غرض اصلی سوره را بر شمرده است و بسیاری از برداشت‌های تفسیری خود را بر پایه غرض اصلی سوره بنا كرده است. خلاصه آن كه گر چه پیشینیان به اهمیت و ارزش تناسب و ارتباط آیات پی برده بودند، اما قرآن‌پژوهان متأخر ضمن تأكید بر روابط آیات، آن را از منظر جدیدی نگریسته و اعلام کرده‌اند كه هر سوره دارای محور و غرض واحدی است كه در نشان دادن به هم پیوستگی آیات نقش بسزایی دارد، و اولین وظیفه هر مفسر پیش از ورود به تفسیر آیات، به دست آوردن و كشف روح حاكم بر سوره‌هاست، تا در پرتو قرآن بتواند به مقاصد و جزئیات سوره دست یابد.
همان‌طور که در باور نگارنده تفسیر «المیزان»، پیش زمینه و یا کلید فهم سوره‌ها و رهیافت به معنا و مفهوم یکایک آیات هر سوره تبیین غرض و موضوع سوره است. پس بر مفسر قرآن است تا در مرحله نخست، غرض سوره را کشف و شناسایی کند تا مبنا و بستری برای فهم معارف سوره و سمت و سو دهنده تفسیر آیات آن باشد.
1-4-1-‌ وحدت غرض یا وحدت موضوع ملاک وحدت سوربرای اثبات وحدت سور گفته می‌شود برخی از سوره‌ها نظم موضوعی دارند؛ در نظم موضوعی يك موضوع محور سخن قرار می‌گيرد، که با عنوان وحدت موضوعی یاد می‌شود. در تعریفی دیگر وحدت موضوعى بدین معنا آمده که هر سوره یک یا چند محور موضوعى محدود و کلّى دارد که تمام آیات سوره به گونه‏اى منشوروار در جهت آن موضوع یا موضوعات در حرکت‏اند. برخى آن را گونه‏اى از تفسیر موضوعى مى‏دانند که به دنبال هدف اساسی سوره است و این هدف اساسی، همان محور موضوعى سوره است.
برخی ديگر نیز از نظم غرضی و هدايتی تبعيت می‌كنند و در نظم هدايتی يك موضوع محور سخن قرار نمی‌گيرد، بلكه رسيدن به يك هدف مد نظر است نه این که ابعاد يك موضوع مشخص را مطرح كند، که به وحدت غرض معروف است.
علی رغم نظر ما و آنچه در هدفمندی سوره‌ها توضیح داده شد برخي از مفسران براي ايجاد انسجام و وحدت ميان آيات سوره‌ها ملاك موضوع را پذیرفته‌اند و قائل به وحدت موضوعی هستند، اگرچه قائلان به این نظریه از هدف سوره به عنوان عامل وحدت، سخن می‌گویند لکن موضوع سوره را مقصود آن میدانند اما نظر صحيح آن است كه انسجام مجموعه از غرض و مقصود آن شناخته می‌شود.
به عبارت ديگر، موضوع، معيار وحدت سوره نيست؛ زيرا كمتر سوره اي می‌توان يافت كه دو يا چند موضوع متنوع در آن وجود نداشته باشد. وقتی ما سوره‌های قرآن را با يك نگاه اوليه و اجمالی می‌نگريم، مشاهده می‌كنيم كه روند چينش آيات در يك سوره به شكل پراكنده است و در يك سوره موضوعات متفاوتی مطرح شده است.
در يك سوره يك موضوع مطرح می‌شود و به اتمام می‌رسد و دوباره مطلب جديدی آغاز می‌شود، با موضوعات مختلفی، همچون توحيد، معاد، نبوت اجتماعی، اخلاقی، سياسی، احكام، تاريخ و قصه بحث خود را پيش می‌برند. اين مطلب موجب می‌شود كه خواننده یک نوع عدم انسجام را در درون سوره مشاهده كند.
در واقع بسياری از سوره‌های قرآن كريم، بالوجدان و بالذات از وحدت موضوعی برخوردار نيستند.
با توجه به مطلب فوق متوجه می‌شويم كه وحدت موضوعی در تمام سوره‌های قرآن قابل اثبات نيست افزون بر آن موضوعات در سوره هاي مختلف تكرار می‌شود؛ بنابراين موضوعات نمی‌تواند عامل تشخيص و امتیاز سوره‌ها از يكديگر باشند حال سؤال اساسی اين است كه اگر سوره‌ای در قرآن از وحدت در موضوعی خاص پيروی نكند، آيا هيچ نوع پيوستگی، انسجام و وحدت ديگری نيز بر سوره‌های قرآن حاكم نيست. پاسخ به اين سؤال منفی است؛ زيرا در هر يك از سوره‌های قرآن كريم حتماً وحدت غرضی وجود دارد.
از جمله مفسرانی که به محتوای سوره توجه و در ضمن بیان کلیات سوره گزارشی از محتویات سوره را نگاشته‌اند نمونه آن محمد عبده و رشید رضا در تفسیر المنار هستند. آن‌ها  تفسیر خود را بر چند پایه بنا نهادند که یکی از آن‌ها «وحدت موضوعی سوره» بود به اعتقاد آن‌ها  تفکر در کلیت سوره را باید اساس در فهم آیات آن گرفت و

متن کامل در سایت homatez.com

About: admin