عقود شرعی 61
4-3-1-1-1. قرارداد بیمه و عقد مضاربه 62
4-3-1-1-2. قرارداد بیمه و عقد ضمان 62
4-3-1-1-3. قرارداد بیمه و صلح 62
4-3-1-1-4. قرارداد بیمه و هبة معوّضه 63
4-3-1-2. بیمه های بازرگانی متعارف در تطبیق با نهادهای حقوقی صدر اسلام 63
4-3-1-2-1. نظام عاقله و عقد بیمه 63
4-3-1-2-2. عقد بیمه و ضَمان خطرالطریق 64
4-3-1-2-3. قرارداد بیمه و عقد موالات 64
4-3-1-3. بیمه های بازرگانی متعارف به عنوان عقود جدید و مشروع 65
4-3-2. مخالفان مشروعیت 66
4-3-2-1. فقهایی که عقود شرعی را محصور در تعدادی خاص میدانند 67
4-3-2-2. فقهایی که شرایط کلی صحت عقود را در نظر میگیرند 67
4-3-2-2-1. وجود غرر 67
4-3-2-2-2. وجود رهان 69
4-3-2-2-3. وجود میسر 69
4-3-2-2-4. وجود ربا 71
عنوان صفحه
4-3-2-2-5. ضمان مالم یجب 72
4-3-2-2-6. اکل مال به باطل 72
4-3-2-2-7. وجود غبن 73
4-3-2-2-8. معلق بودن عقد 74
4-3-2-2-9. معامله کالی به کالی 74
4-3-2-2-10. مغایرت با اصل توکل 74
4-3-2-2-11. معامله بر معدوم 75
4-3-2-2-12. مغایرت با آزادی اراده 75
4-3-2-2-13. اجماع بر تحریم 76
4-3-2-2-14. سفهی بودن 76
4-3-3. قائلان به تفکیک بیمههای حلال و حرام 76
4-3-3-1. وجود غرر 76
4-3-3-2. وجود میسر 77
4-3-3-3. وجود ربا 77
4-3-3-4. مغایرت با اصول میراث و وصیت 78
4-3-3-5. مغایرت با اصل توکل 78
4-3-3-6. اکل مال به باطل 79
4-4. بخش سوم: معرفی بیمهی تکافل 80
4-4-1. کلیات تکافل 80
4-4-1-1. واژه و اصطلاح تکافل 80
4-4-1-2. خاستگاه تکافل 80
4-4-1-3. اولین شرکت تکافل 81
4-4-2. سازوکار کلی تکافل 82
4-4-2-1. ارکان مدل های تکافل 82
4-4-2-2. ايجاد هيئت فقه اسلامي 83
4-4-3. الگو های عملیاتی تکافل (الگوهای متعارف) 84
4-4-3-1. الگوهای یک وجهی 84
4-4-3-1-1. الگوی مضاربه 84
4-4-3-1-1-1. تکافل عمومی با الگوی مضاربه 85
4-4-3-1-1-2. تکافل خانواده با الگوی مضاربه 86
4-4-3-1-2. الگوی وکالت 89
4-4-3-1-2-1. تکافل عمومی با الگوی وکالت 89
4-4-3-1-2-2. تکافل خانواده با الگوی وکالت 90
4-4-3-2. الگوهای ترکیبی 93
عنوان صفحه
4-4-3-2-1. مضاربه-وکالت 93
4-4-3-2-1-1. مضاربه- وکالت- عمومی 93
4-4-3-2-1-2. مضاربه- وکالت- خانواده 93
4-4-3-2-2. وقف 96
4-4-3-2-2-1. وقف-مضاربه-عمومی 96
4-4-3-2-2-2. وقف-مضاربه-خانواده 96
4-4-3-2-2-3. وقف-وکالت-عمومی 99
4-4-3-2-2-4. وقف-وکالت-خانواده 99
4-4-3-2-2-5. وقف- مضاربه-وکالت؛ عمومی 102
4-4-3-2-2-6. وقف-مضاربه-وکالت؛ خانواده 102
4-4-3-3. الگوی تکافل مبتنی بر تبرّع (تکافل غیرانتفاعی) 105
4-4-3-4. الگوی تکافل مبتنی بر تعاون (تکافل تعاونی) 105
4-4-4. الگوهاي نظری (غیر عملياتي) تکافل 106
4-4-5. الگوهای شیعی تکافل 107
4-4-5-1. الگوی تکافل براساس پیشنهاد آیت الله سیدعبدالهادی شاهرودی 107
4-4-5-2. الگوی تکافل براساس پیشنهاد آیت الله دکتر حسنآقا نظری 111
4-4-6. تکافل و بیمه های تعاونی 114
4-4-7. تکافل خانواده 114
4-4-7-1. معرفی 114
4-4-7-2. منطق وجود بیمه تکافل خانواده 115
4-4-7-3. اصول حاکم بر قرارداد تکافل خانواده 115
4-4-8. تکافل اتکایی 116
4-4-8-1. تاریخچه، مفهوم و ماهیت تکافل اتکایی 116
4-4-8-2. اهداف و عملیات تکافل اتکایی 117
4-4-9. محصولات تکافل 118
4-4-9-1. گسترهی محصولات در صنعت تکافل 118
4-4-9-2. محصولات تکافل عمومی 118
4-4-9-3. محصولات تکافل خانواده 118
4-5. بخش چهارم: ماهیت فقهی تکافل؛ اختلاف نظرهای اندیشمندان اسلامی 119
4-5-1. مشروعیت تکافل 119
4-5-1-1. مبانی نظری تکافل 120
4-5-1-2. مبانی عملی تکافل 120
4-5-2. تطبیق تکافل با عقود معین شرعی 121
4-5-2-1. بحثهای فقهی در تطبیق تکافل با عقود شرعی 122
عنوان صفحه
4-5-3. تکافل به عنوان یک عقد مستقل 124
4-5-4. مخالفان تکافل 125
4-6. بخش پنجم: بررسی مبانی اختلاف نظرها 125
4-6-1. مبانی اختلاف نظرها در رأی بر عدم مشروعیت 126
4-6-2. مبانی اختلاف نظرها در رأی بر مشروعیت 126
4-6-3. جمعبندی 126

فصل پنجم: جمعبندی و نتیجهگیری
5-1. جمعبندی تحقیق 137
5-2. یافتههای تحقیق 139
5-3. پیشنهادات تحقیق 142
منابع و مآخذ 143
عنوان فهرست شکل صفحه
شکل 2-1: ارتباط مفهومی ریسک با سایر مفاهیم 12
شکل 2-2: دسته بندی استراتژیهای مدیریت ریسک با معیار روحیه مواجهه با ریسک 19
شکل 2-3: دسته بندی استراتژیهای مدیریت ریسک با معیار هدف مدیریت 20
شکل 2-4: انواع بیمه بازرگانی 30
شکل 4-1: الگوی تکافل عمومی براساس عقد مضاربه 87
شکل 4-2: الگوی تکافل خانواده براساس عقد مضاربه 88
شکل 4-3: الگوی تکافل عمومی براساس عقد وکالت 91
شکل 4-4: الگوی تکافل خانواده براساس عقد وکالت 92
شکل 4-5: الگوی تکافل عمومی براساس عقود مضاربه_وکالت 94
شکل 4-6: الگوی تکافل خانواده براساس عقود مضاربه_وکالت 95
شکل 4-7: الگوی تکافل عمومی براساس عقود وقف_مضاربه 97
شکل 4-8: الگوی تکافل خانواده براساس عقود وقف_مضاربه 98
شکل 4-9: الگوی تکافل عمومی براساس عقود وقف_وکالت
شکل 4-10: الگوی تکافل خانواده براساس عقود وقف_وکالت 101
شکل 4-11: الگوی تکافل عمومی براساس عقود وقف- مضاربه-وکالت 103
شکل 4-12: الگوی تکافل خانواده براساس عقود وقف- مضاربه-وکالت 104
شکل 4-13: الگوی تکافل براساس پیشنهاد آیت الله سیدعبدالهادی شاهرودی 110
شکل 4-14: الگوی تکافل براساس پیشنهاد آیت الله دکتر حسنآقا نظری 113
عنوان فهرست جداول صفحه
جدول 2-1: اصول راهبردی در فعالیتهای بیمهگر 29
جدول 2-2: مروری بر سیر تاریخی انواع بیمه 51
جدول 4-1: بررسی مبانی اختلاف نظرهای اندیشمندان اسلامی در مورد بیمه متعارف 131
فصل اول: کلیات
1-1.مقدمه
هر نوع فعاليتي در فرآيند اجراي خود با احتمال وقوع حوادث و يا مخاطراتي رو به رو مي‌باشد كه حاصل آن مي‌تواند از برآورده شدن نتيجه و يا بازده مورد انتظار جلوگيري كند. بنابراين احتمالي را كه موجب گرديده تا بازده مورد نظر حاصل نشود ريسك می‌نامند. اين امر اشاره به وضعيت ناخوشايندی دارد كه ممكن است یک فرد و يا سازمان در معرض آن قرار گرفته و درصد احتمال وقوع نتیجه منفی را بالا ببرد و باعث به وجود آمدن زيان گردد. افراد و سازمانها جهت دستیابی به اهداف مورد نظر خویش لزوماً به مدیریت ریسک پرداخته و متناسب با هدف و امکانات خویش راهبرد متناسب را جهت تسلط بر شرایط در پیش میگیرند. در این بین بیمه به عنوان یک ابزار مدیریتی به معنای انتقال زیان احتمالی ناشی از ریسک، از یک موجودیت حقیقی یا حقوقی در مقام بیمهگذار در ازای پرداخت حقبیمه به بخشی که بیمهگر نامیده میشود؛ جهت کسب امنیت خاطر و پشتوانه مالی، مؤثر خواهد بود. بیمهکردن به عنوان یک تکنیک انتقال ریسک، راهبردی قابل اتکا و مؤثر است که مورد استفاده وسیع قرار میگیرد. این استراتژی ممکن است توسط متصدّی خصوصی و یا دولتی اداره شود. بیمه تحت قرارداد طرفینی و خصوصی و مشتمل بر جنبهی بازرگانی و تجاری، با همان اصول و ارکان متعارف، در دایرهی ارتباطات اقتصادی بینالمللی به کشورهای مسلمان هم راه یافته است و از آنجا که طبق اعتقاد مسلمانان لازم است تمام عناصر رفتاری انسان مکلّف در چارچوب اصول و قواعد شرعی آنالیز و طبق دستورالعملهای موجود در آموزههای کتاب و سنّت صورت گیرد؛ بیمه به عنوان یک تعامل اقتصادی برای طرفین قرارداد بر منابع فقهی عرضه و مورد اظهار نظر فقهای مسلمان قرار گرفته است و فتواهای متفاوتی راجع به آن صادر شده است، در همین راستا موافقان و مخالفان هر یک استدلالاتی را جهت توجیه نظر خود ارائه دادهاند. گروه مخالف که عمدتاً از فقهای عامّه هستند طرح تکافل را جهت پاسخگویی نیاز مسلمانان به بیمه در مالیه اسلامی گنجاندهاند و ادعا کردهاند که این طرح علاوه بر کارآیی اصلی (بیمهگری)، از عناصر غیر شرعی بارز در سازوکار بیمهی متعارف مبرّی و به دلیل اینکه با عدالت و تعاون به عنوان ارزشهای اسلامی همسو میباشد، شرعی است. به دلیل استفادهی وسیع جمعیت مسلمان از بیمه، بررسی مشروعیت این ابزار مالی در قالب متعارف و نیز اسلامی، از اهمیت شایان توجهی برخوردار است. پژوهش پیشرو جهت ارائه طرحی جامع از تحلیل فقهی ساختار و الگوی بیمهای متعارف و تکافل در اقتصاد اسلامی با رویکردی تطبیقی بین آراءِ اندیشمندان اسلامی انجام شده است.
1-2. طرح مسئله تحقیق
زندگی انسانها در ابعاد گوناگون آن در معرض ریسکهای متفاوتی قرار دارد و تصوّر زندگی بدون ریسک تصوّری غیرمنطقی به نظر میرسد. از دیدگاه اندیشمندان اقتصادی و مالی نیز، ریسک به عنوان یکی از عناصر مهم در پیشرفت اقتصادی و خلق ثروت شناخته میشود (علیزاده اصل، 1392). در واژهنامهی آکسفورد ریسک مترادف با امکان وقوع پیشامدی زیانبار در آینده تعریف شده است. فرهنگ وبستر، گاليتز، گليب و هيوب نیز تعاريف متفاوتي از ريسك ارائه كردهاند (راعي و سعيدي، 1391، ص 46)، اما مفهوم اصلي كه تمام

دسته‌ها: عمومی